Hành trình trở lại của hai bức phù điêu nổi tiếng Đông Dương

Cuối tháng 8/2025, UBND phường Cửa Nam, TP Hà Nội phối hợp Ngân hàng TMCP Đại chúng Việt Nam PVcomBank tổ chức lễ công bố dự án "Tu bổ hai bức phù điêu ngoài trời tại phố Hàng Lọng, phường Cửa Nam". Đây là những tác phẩm có giá trị nghệ thuật đặc biệt, có tuổi đời lên tới gần 100 năm, đã đại diện nền mỹ thuật Đông Dương xuất hiện Đấu xảo Quốc tế ở Paris năm 1931.

Ngược dòng lịch sử trăm năm

Theo nghiên cứu đã được công bố năm 2019 của TS Phạm Long, nhà nghiên cứu mỹ thuật, 2 bức phù điêu "Nông nghiệp" và "Ngư nghiệp" là tác phẩm điêu khắc được các giáo sư và học sinh của Trường Mỹ thuật Đông Dương thực hiện vào khoảng thời gian năm 1929 -1930. Theo ông Phạm Long: "Các tác phẩm này từng gây tiếng vang lớn tại Triển lãm Thuộc địa Quốc tế ở Paris năm 1931, khẳng định sự thành công bước đầu của Trường Mỹ thuật Đông Dương dưới sự dẫn dắt của họa sĩ Victor Tardie - hiệu trưởng, người sáng lập ngôi trường và có công lớn trong việc hồi sinh và phát triển nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại...".

22.jpg -1
Phù điêu "Nông nghiệp" và "Ngư nghiệp" trên bức tường Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, nay là phố Hàng Lọng. Ảnh: Phạm Long

Khi những hình ảnh thực tế đầu tiên về 2 bức phù điêu Đông Dương được TS Phạm Long công bố đã gây xúc động mạnh cho những người yêu mỹ thuật và quan tâm đến di sản không chỉ bởi sự độc đáo, quý giá của nó mà còn bởi "hoàn cảnh" khi đó 2 tác phẩm đặc biệt này đang bị "mắc kẹt" giữa 2 bức tường.

Trên Tạp chí Mỹ thuật (tháng 9 & 10/2024) đã in bản dịch toàn văn một tư liệu quan trọng hiện được lưu giữ tại Thư viện Lịch sử nghệ thuật quốc gia (INHA) của Pháp ở Paris gồm 10 trang viết tay của Victor Tardieu - nhà sáng lập và là hiệu trưởng đầu tiên của Trường Mỹ thuật Đông Dương (do Andrea Trần - Phạm Long dịch) với nội dung: "Báo cáo về triển lãm của Trường Mỹ thuật Đông Dương tại Đấu xảo Quốc tế ở Paris năm 1931". Trong báo cáo nêu rõ: "Ở đây, công bằng mà nói, các nhà điêu khắc với số lượng ba người đã có một nỗ lực đáng kể. Bức phù điêu lớn được thực hiện hoàn toàn tại Hà Nội, trang trí gian trưng bày của Trường Mỹ thuật tại Đấu xảo, bao gồm 4 tấm do các sinh viên sau thực hiện: Vũ Cao Đàm - Các sĩ phu và quan lại; Lê Tiến Phúc - Đường phố, các thương gia; Georges Khánh - Nông nghiệp; Georges Khánh - Ngư nghiệp". Cũng theo tài liệu này, 4 bức phù điêu hợp lại trang trí trong Gian Lớn tại triển lãm với chiều cao 2 mét và độ dài 39 mét và được Hiệu trưởng Victor Tardieu coi là "tượng trưng cho Đông Dương". 

Không rõ sau triển lãm này, 4 bức phù điêu trang trí gian trưng bày của Trường Mỹ thuật Đông Dương tại Đấu xảo ở Pháp năm 1931 có hành trình như thế nào. Chỉ biết rằng, phiên bản của 2 trong số 4 bức phù điêu đã được gắn lên bức tường mặt ngoài của ngôi nhà Trường Mỹ thuật Đông Dương cũ, xưa là phố Reinach, đến năm 1944 đổi tên là phố Victor Tardieu (sau này là Trường Mỹ thuật Việt Nam và tên phố là phố Trần Quốc Toản). Trên bức tường này, hiện vẫn còn dấu tích 2 "ô trống" tương ứng với kích thước của 2 bức phù điêu "Nông nghiệp" và "Ngư nghiệp" đã được gắn lên tường, còn 2 bức "Các sĩ phu và quan lại" của Vũ Cao Đàm và "Đường phố, các thương gia" của Lê Tiến Phúc thì hiện không tìm thấy dấu tích.

Theo nhà nghiên cứu mỹ thuật Phạm Long, hình ảnh sớm nhất về 2 bức phù điêu "Nông nghiệp" và "Ngư nghiệp" còn được lưu giữ đến ngày nay, có lẽ là khi nó xuất hiện trong tấm ảnh Hiệu trưởng Victor Tardieu và các giáo sư Trường Mỹ thuật Đông Dương nghênh đón Hoàng đế Bảo Đại và các quan khách tại cổng Trường, số 102 phố Reinach vào tháng 12/1933.

Vào những năm 1960, phố Trần Quốc Toản đoạn từ Yết Kiêu đến Lê Duẩn được giao cho Bộ Công an quản lý. Vừa qua, công trình xây dựng trụ sở mới của Bộ Công an đã hoàn thành, đoạn phố này được Bộ Công an bàn giao cho TP Hà Nội và đã mang tên mới là phố Hàng Lọng. Do đó, hiện nay công chúng đi qua đoạn phố này sẽ được chiêm ngưỡng 2 bức phù điêu độc đáo có tuổi đời gần 100 năm, gắn với những biến thiên của lịch sử dân tộc cũng như nền mỹ thuật Việt Nam. Việc tu bổ hai bức phù điêu có tính di sản này chính là đưa chúng về vị trí xứng đáng trong lịch sử của mỹ thuật Việt Nam, đồng thời góp phần tri ân những người thầy, thế hệ đi trước đã đặt nền móng cho nền mỹ thuật Việt Nam đương đại.

Lan tỏa giá trị đặc biệt của di sản

Với những giá trị đặc biệt về mỹ thuật cũng như lịch sử, hiện tại,  dự án "Tu bổ hai bức phù điêu ngoài trời tại phố Hàng Lọng, phường Cửa Nam" được các chuyên gia, nghệ sĩ, họa sĩ, nhà điêu khắc tên tuổi của mỹ thuật Việt Nam đương đại hết sức quan tâm. Đây cũng là kết quả của quá trình nghiên cứu công phu, tỉ mỉ của các họa sĩ, nhà nghiên cứu như TS Phạm Long, TS Trần Hậu Yên Thế, giám tuyển - họa sĩ Nguyễn Thế Sơn… và được thực hiện bởi nhà điêu khắc Trần Quốc Thịnh cùng các cộng sự. Khi thực hiện dự án này, các chuyên gia đã phải tìm tòi, nghiên cứu kỹ lưỡng qua nhiều khâu như khảo sát, đánh giá thực trạng của hai bức phù điêu, đặc biệt là dấn ấn văn hóa Đông Dương thời kỳ đó...

1.jpg -0
Từ trái qua phải: Các sinh viên Lê Tiến Phúc, Georges Khánh và Vũ Cao Đàm chụp ngày 13/6/1930 bên phác thảo phù điêu chuẩn bị dự Đấu xảo Thuộc địa 1931. Nguồn: maguytran-pinterville.com

Chia sẻ về dự án này, Giám tuyển - họa sĩ Nguyễn Thế Sơn cho biết: "Hai bức phù điêu Nông nghiệp và Ngư nghiệp là 2 trong 4 bức phù điêu Sĩ, Nông, Công, Ngư được các chuyên gia sáng tác cách đây gần 1 thế kỷ, mang đậm dấu ấn văn hóa Đông Dương. Việc phục hồi nguyên vẹn hai bức phù điêu có ý nghĩa lớn, đáp ứng mong mỏi của các thế hệ nghệ sĩ, họa sĩ, điêu khắc, kiến trúc sư. Dự án này còn cho công chúng được tiếp cận một tác phẩm mà qua đó người ta có thể nhìn thấy tầm vóc, sự sáng tạo từ gần 100 năm trước. Các tác phẩm phù điêu của các nhà điêu khắc, sinh viên thời kỳ đó đã tham gia triển lãm uy tín thế giới, đưa hình ảnh mỹ thuật Việt Nam giai đoạn đó đến với châu Âu, manh nha và tôn vinh vẻ đẹp của mỹ thuật Đông Dương. Giá trị của những tác phẩm ấy sau gần một thế kỷ vẫn được khẳng định và cần được lan tỏa mạnh mẽ đến đông đảo công chúng...".

Giám tuyển - họa sĩ Nguyễn Thế Sơn cũng đề cập tới khả năng nghiên cứu để tạo ra 2 phiên bản mới của 2 bức phù điêu "Các sĩ phu và quan lại" của Vũ Cao Đàm và "Đường phố, các thương gia" của Lê Tiến Phúc ở hai ô hiện vẫn còn để trống trên "bức tường di sản" của Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam trên phố Hàng Lọng mới. Ông cho rằng, nếu có được 4 bức phù điêu "Sỹ - Nông - Công - Ngư" đầy đủ như dự định ban đầu của các họa sĩ Đông Dương những thế hệ đầu thì không gì tuyệt vời hơn, nhưng "Nếu không tìm thấy manh mối, có thể cân nhắc đến khả năng sáng tạo của các nhà điêu khắc đương đại để tạo nên một chỉnh thể, trong đó có sự kết nối từ quá khứ tới hiện tại…".

Là người theo đuổi việc tìm kiếm dấu tích 2 bức phù điêu Đông Dương "Nông nghiệp" và "Ngư nghiệp" trong nhiều năm liền, TS Phạm Long vui mừng chia sẻ: "Dự án tu bổ hai tấm phù điêu tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam trên phố Hàng Lọng không chỉ đơn thuần là việc sửa chữa một công trình cũ, mà còn mang nhiều ý nghĩa sâu sắc, góp phần vào mục tiêu phát triển Hà Nội thành một thành phố công nghiệp sáng tạo văn hóa và thủ đô vì hòa bình. Điều này không chỉ giữ gìn giá trị lịch sử của công trình có tuổi đời gần trăm năm, mà còn nhắc nhở chúng ta về tầm quan trọng của việc tôn vinh và bảo vệ các di sản, đặc biệt trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa nhanh chóng. Dự án này là minh chứng sống động cho việc Hà Nội không chỉ là thành phố của các di tích lịch sử, mà còn là một trung tâm văn hóa quốc tế, nơi các giá trị văn hóa được tôn trọng và lan tỏa...".

Nguyệt Hà

Các tin khác

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Diễn ra từ ngày 13 tới ngày 18/4, Hội nghị Mùa xuân do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đồng tổ chức thu hút sự tham gia của hơn 190 bộ trưởng tài chính, thống đốc ngân hàng trung ương, cùng hàng nghìn đại diện các tổ chức quốc tế, học giả và doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận của giới tài chính toàn cầu ở Washington lần này đã khép lại với những cảm giác ảm đạm, song hành với sự đồng thuận thay đổi rõ rệt trong nhận thức chung: Cộng đồng tài chính quốc tế đã và đang buộc phải chuyển sang chế độ quản lý khủng hoảng, trong khi guồng máy kinh tế thế giới đối mặt với sự rạn nứt cấu trúc sâu sắc, thay vì chỉ là một đợt suy thoái mang tính chu kỳ.

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức đang đẩy nhanh lộ trình tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và hạ tầng vệ tinh quy mô lớn nhằm biến chiến trường trở nên "trong suốt như thủy tinh". Với tư duy lấy dữ liệu làm trung tâm, họ kỳ vọng sẽ rút ngắn chu kỳ ra quyết định từ nhiều ngày xuống còn vài phút, tạo ra lợi thế áp đảo trước các đối thủ tiềm tàng thông qua khả năng quan sát vượt trội và phản ứng tốc độ cao.

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz, "yết hầu năng lượng" của thế giới, là nơi chứng kiến khoảng 20 triệu thùng dầu, tương đương 15 - 20% nguồn cung toàn cầu, được trung chuyển mỗi ngày. Kể từ cuối tháng 2/2026, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, trật tự quen thuộc nhanh chóng bị phá vỡ. Số lượng tàu qua lại eo biển giảm mạnh, từ khoảng 135 chuyến/ngày xuống chỉ còn trung bình khoảng 6 chuyến/ngày trong tháng 3/2026, thậm chí có thể còn thấp hơn. Thị trường năng lượng chịu một cú sốc nguồn cung rõ rệt, giá dầu Brent tăng mạnh, có thời điểm vượt mốc 100 USD/thùng và kéo theo áp lực lạm phát lan rộng.

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Từ hệ thống đánh chặn bằng tia laser Iron Beam, tên lửa PrSM, phi đội drone tự hành Lucas cho tới tên lửa siêu vượt âm Fattah-2, cuộc xung đột tại Iran đã trở thành nơi trình làng hàng loạt vũ khí thế hệ mới. Các khí tài này tham gia rất hiệu quả vào các kịch bản tác chiến cường độ cao, tạo ra những khác biệt rõ rệt trên chiến trường.

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Những vết nứt nhỏ trên bậc thềm, những thân cây nghiêng bất thường hay lớp tuyết lặng lẽ tích tụ trên sườn núi - tất cả từng là dấu hiệu khó nhận biết của thảm họa. Nhưng giờ đây, khi Trái Đất chuyển động, trí tuệ nhân tạo đang giúp con người nhìn thấy những điều tưởng như vô hình, mở ra cơ hội cứu sống hàng nghìn sinh mạng mỗi năm.

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Một phán quyết mang tính bước ngoặt tại Mỹ đã lần đầu tiên buộc hai ông lớn ngành công nghệ là Meta và Google phải chịu trách nhiệm không phải vì những gì người dùng đăng tải, mà vì chính cách các nền tảng này được thiết kế để cuốn người trẻ vào những vòng lặp vô tận của màn hình điện thoại. Được ví như "khoảnh khắc thuốc lá" của thế kỷ 21, phán quyết này mở ra làn sóng kiện tụng và siết chặt pháp lý để kiểm soát cách thức các nền tảng số được thiết kế và vận hành.

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Vào năm 1942, khi thế giới còn đang chìm trong khói lửa của Chiến tranh thế giới thứ hai, nhà văn khoa học viễn tưởng Isaac Asimov đã thai nghén một ý tưởng đầy tính nhân văn: "Ba định luật Robot". Đó là bộ quy tắc được "cài đặt" trong bộ não của robot để đảm bảo chúng không làm hại con người. Hơn 80 năm sau, thế giới đã bước vào một kỷ nguyên mà những cỗ máy biết tự "suy nghĩ" và "hành động" không còn là nhân vật trong tiểu thuyết. Câu hỏi được đặt ra lúc này là liệu chúng ta có cần một bộ luật tương tự để bảo vệ chính chúng ta khỏi những cỗ máy?

Chiếc kính thiên lý

Chiếc kính thiên lý

Kính thiên lý (kính viễn vọng) được đưa vào Việt Nam sớm nhất qua các giáo sĩ phương Tây và thương nhân trong thời các chúa Nguyễn (thế kỷ XVII - XVIII). Sử sách cho biết, các chúa Nguyễn đã mua loại kính này để phục vụ quân đội và làm phần thưởng cho các tướng lĩnh.

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Thời phong kiến, phạm vi quyền lực triều đình không chỉ được thể hiện qua việc sử dụng niên hiệu, tước phong, tên và cấp địa phương được ban cho, mà còn thể hiện trong việc áp dụng bộ lịch của triều đại ấy.

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Mối họa từ phần mềm độc hại chuyên dùng để tống tiền (ransomware) ngày càng trở nên cấp bách. Công ty Nghiên cứu an ninh mạng Cybersecurity Ventures (Mỹ) thống kê được giá trị thiệt hại mà các doanh nghiệp, tổ chức trên toàn cầu phải chịu vì ransomware đã lên tới 57 tỷ USD trong năm 2025. Ransomware nở rộ cũng kéo ngành an ninh mạng phát triển theo, trong đó nổi bật là lĩnh vực thương thuyết. "Nghề" thương thuyết với tin tặc đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới an ninh mạng toàn cầu.

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Trong vài năm gần đây, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã thúc đẩy một bước chuyển biến chưa từng có trong lịch sử tội phạm mạng: từ công cụ hỗ trợ đến cơ sở hạ tầng cốt lõi của các chiến dịch tấn công quy mô toàn cầu. Quá trình này không chỉ khiến các hệ thống an ninh đối mặt với mức độ tinh vi mới, mà còn đặt ra những thách thức chính sách, pháp luật và thực thi mà chưa một thời đại số nào từng chứng kiến.

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Những cuộc bắn phá ác liệt dọc biên giới Pakistan - Afghanistan những ngày gần đây không phải là một biến cố bất ngờ, mà là sự bùng phát mới của một mâu thuẫn kéo dài hơn một thế kỷ. Từ đường Durand lịch sử, vấn đề sắc tộc Pashtun bị chia cắt, cho tới sự trỗi dậy của các nhóm vũ trang xuyên biên giới sau khi Taliban trở lại nắm quyền năm 2021, nhiều lớp xung đột chồng chéo lên nhau, biến khu vực thành một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất của Nam Á.

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Ngay từ đầu triều Hậu Lê, Vua Lê Thái Tông đã nói với quần thần rằng: "Phép trị nước lấy hình pháp gọn nhẹ làm gốc. Các quan xét xử phải giữ phép công bằng, không được nhận đút lót mà làm sai, để có người bị oan uổng. Các vụ kiện lớn thì mới cho tâu thẳng lên".

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Sau hơn 3 năm hưng phấn tột độ kể từ cơn địa chấn ChatGPT thu hút sự chú ý của các nhà đầu tư khắp thế giới, cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) đã bắt đầu lắng xuống. Với một cái nhìn thực tế hơn, giới chuyên môn đã đặt ra một câu hỏi mới: Liệu cơn sốt AI có phải là một bong bóng sắp nổ, hay đây thực sự là nền tảng cho một kỷ nguyên tăng trưởng mới?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Cuối tháng 12/2025, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học công bố kết quả sơ bộ khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên năm 2025. Kết quả này cho thấy nhiều thông tin giá trị, bổ khuyết cho nhiều kiến giải trước đây. Nhưng câu hỏi đặt ra là chúng ta đã thực sự đủ cơ sở tư liệu khoa học để góp phần nghiên cứu phục dựng di tích điện Kính Thiên? Câu chuyện này sẽ cần thời gian dài mới có thể trả lời một cách thỏa đáng.

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa là loài vật gần gũi trong cuộc sống người Việt từ lâu, không chỉ dùng để kéo xe mà còn là phương tiện nghi lễ, giao thông và đánh trận, do đó, nó cũng được xuất hiện khá nhiều trong hình luật thời xưa.

Tản mạn Thần Bạch Mã

Tản mạn Thần Bạch Mã

Thần Bạch Mã là vị thần hiện được thờ cúng tại đền Bạch Mã ở phố Hàng Buồm, Hà Nội. Từ thời Lý, đó là ngôi đền trấn phía Đông, tương ứng với đền Quán Thánh trấn phía Bắc, đền Kim Liên trấn phía Nam và đền Voi Phục trấn phía Tây thành Thăng Long.