Hạm đội Bắc Dương đã bị xóa sổ như thế nào?

Trên thực tế, hạm đội từng được đánh giá là có sức mạnh hàng đầu thế giới vào cuối những năm 1880 ấy bị Hạm đội liên hợp Nhật Bản đánh tan tác ngày 12-2-1895, và không bao giờ còn lấy lại được vị thế cũ nữa. Tuy nhiên, đó chỉ là nguyên nhân trực tiếp.

Khuất lấp dưới những vấn đề chiến sự thuần túy, niềm kiêu hãnh một thời của hải quân Mãn Thanh đã bị tàn phá bởi chính những vấn đề trong nội bộ nhà Mãn Thanh.

Cái chết của "đoàn mãnh sư trên biển"

Đó là cuộc chiến tranh Trung - Nhật lần thứ nhất, bắt đầu vào năm 1894, khi cả Trung Quốc lẫn Nhật Bản đều đưa quân vào lãnh thổ Triều Tiên, và đọ sức với nhau ở đó. Triều Thanh, vốn đã lụn bại sau cuộc khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc, muốn vãn hồi uy thế xa xưa của "thiên tử".

Trong khi đó, sau cuộc Minh Trị Duy Tân, Nhật Bản mỗi ngày một cường thịnh. Họ tiến rất nhanh, với mức phát triển tiệm cận các cường quốc phương Tây, đặc biệt là về lĩnh vực hàng hải. Họ cũng xem Triều Tiên là "ngoại thổ" của mình, bất kể việc Trung Quốc coi Triều Tiên là nước "phiên thuộc" truyền thống. Và điều gì phải đến đã đến.

Soái hạm Định Viễn của hạm đội Bắc Dương.
Soái hạm Định Viễn của hạm đội Bắc Dương.

Hạm đội Bắc Dương - "đứa con cưng" của Tổng đốc Trực Lệ Lý Hồng Chương, người cùng Tăng Quốc Phiên và Tả Tông Đường có công rất lớn trong việc trấn áp Thái Bình Thiên Quốc - được giao nhiệm vụ chủ lực. Song, lần này, đoàn chiến thuyền ấy đã gặp phải một địch thủ quá mạnh, và quá quyết tâm.

Đầu tiên, trận Phong Đảo (ngày 25-7-1894, tại vịnh Asan), bốn tàu Bắc Dương bị tập kích bởi 3 tuần dương hạm Nhật Bản. Tàu Tế Viễn chạy trốn. Tàu phóng lôi Quảng Ất và tàu vận tải Cao Thăng bị bắn chìm. Tàu Thao Giang bị bắt. Hạm đội Bắc Dương mất 1.100 quân, trong khi quân Nhật không tổn thất một người nào. Ngay lập tức sau đó, Nhật Bản thành lập một hạm đội liên hợp cực mạnh gồm 12 tàu, gấp gáp tiến vào Hoàng Hải, nỗ lực đánh chiếm các cứ điểm đầu cầu để bộ binh đổ bộ.

Lý Hồng Chương, người mắc kẹt trong những ván bài quyền lực của một chế độ mục ruỗng.
Lý Hồng Chương, người mắc kẹt trong những ván bài quyền lực của một chế độ mục ruỗng.

Lý Hồng Chương cũng tức tốc điều động 10 chiến hạm cùng 2 tàu phóng lôi đến chi viện, dưới quyền chỉ huy của đô đốc Đinh Nhữ Xương. Đinh Nhữ Xương chia hải đoàn thành hai cánh, tiến theo hình bán nguyệt, với hai thiết giáp hạm Trấn Viễn và Định Viễn ở trung tâm. Song, ngày 17-9-1894, hạm đội liên hợp Nhật Bản đã tiến vào chiếm được ưu thế về địa hình ở cửa sông Áp Lục trước, dàn trận đợi sẵn.

* Từ năm 1861 đến năm 1888, tổng cộng chi phí dành cho Hạm đội Bắc Dương là 100 triệu lạng bạc. Trong khi đó, từ 1868 đến 1894, hạm đội liên hợp Nhật Bản chỉ nhận 900 triệu yên, tương đương 60 triệu lạng bạc.

* Tỷ lệ thiết giáp hạm giữa hạm đội Bắc Dương và hạm đội liên hợp Nhật Bản là 6-1. Tỷ lệ pháo hạm của các tàu Trung Quốc cũng vượt trội, bất kể cỡ nòng nào. Tàu Nhật Bản chỉ có chút ít ưu thế về tốc độ, khi đạt vận tốc nhanh hơn tàu Bắc Dương khoảng 1,44 hải lý/giờ.

Các pháo hạm Nhật Bản thoải mái nhả đạn, trong khi pháo hạm Bắc Dương rất khó xác định mục tiêu cũng như tầm bắn. Những tàu nhỏ của Bắc Dương bị trúng đạn, loại khỏi vòng chiến trước. Sau đó, đến lượt các tàu chủ lực, từng tàu một, đầu đuôi không cứu được nhau.

Kết thúc giao tranh ngày 17-9-1894, hạm đội Bắc Dương bị bắn chìm 5 tàu, bắn hỏng 3 tàu, chết 850 người, bị thương 500 người. Số tàn quân còn lại bắt buộc phải tháo chạy. Đổi lại, hạm đội liên hợp Nhật Bản chỉ mất 190 thủy thủ, bị thương 200 người và bị hỏng 4 tàu.

Thừa thắng xông lên, Minh Trị Thiên hoàng ra lệnh cho các tướng quân của mình đánh chiếm Lữ Thuận và cửa Uy Hải, tạo thế hợp vây ngay trên bờ biển Trung Quốc. Với sĩ khí ngất trời, bộ binh Nhật Bản nhanh chóng chiếm được các pháo đài, quay nòng pháo bắn vào đám tàn tích của hạm đội Bắc Dương - vốn đang khốn đốn trước sức tấn công mãnh liệt của 25 tàu chiến cùng 16 tàu phóng lôi Nhật Bản. Chiến sự diễn ra suốt 23 ngày, từ ngày 20-1 đến ngày 12-2-1895, và kết thúc với việc Đô đốc Đinh Nhữ Xương phải đầu hàng.

Hải đoàn "mạnh nhất châu Á" và "lớn thứ tám thế giới" ngày nào, xem như đã hoàn toàn bị "xóa phiên hiệu".

Nhà dột từ nóc

Nếu chỉ nhìn vào diễn biến của chiến dịch trên, không ai có thể hình dung nổi hạm đội Bắc Dương từng xứng đáng được mệnh danh bằng những khái niệm "kêu loảng xoảng" đến như vậy. Song, thực tế, khi mới xuất hiện, đoàn thuyền đó là một thực thể hoàn toàn khác.

Hạm đội Bắc Dương được thành lập năm 1861, và được tập trung đầu tư với chi phí khổng lồ trong hơn 10 năm sau đó. Trong biên chế của nó, Định Viễn và Trấn Viễn là những thiết giáp hạm cỡ lớn (lượng giãn nước 7.300 tấn) đặt mua từ Đức,với mỗi tàu 4 đại pháo cỡ nòng 30,5cm, được bọc thép dày 46cm, là những tàu chiến đáng sợ nhất trên mặt biển châu Á thời điểm đó.

Đại chiến Áp Lục giang trong tranh Nhật Bản.
Đại chiến Áp Lục giang trong tranh Nhật Bản.

Số tàu còn lại cũng đều được mua từ Đức và Anh - các cường quốc công nghiệp phương Tây. Suốt chừng ấy năm, uy thế của hạm đội Bắc Dương đủ sức "dọa nạt" mọi địch thủ ven duyên hải Trung Quốc.

Tuy nhiên, ở bất cứ lĩnh vực nào, vấn đề quan trọng nhất vẫn là con người, và con người thì luôn luôn có thể bị tác động bởi hoàn cảnh.

Từ các thủy thủ đoàn thiện chiến và kỷ luật, được trui rèn trong chiến đấu với quân Thái Bình Thiên Quốc ban đầu, khi chiến tranh Trung - Nhật lần thứ nhất xảy ra, hạm đội Bắc Dương chỉ còn là tập hợp lộn xộn của những con người ưa hưởng thụ, sĩ khí thấp, hầu như không có năng lực tác chiến, hèn nhát, và cả những người lính thiếu ăn hoặc bị nợ lương. Trong tình cảnh ấy, một chút danh dự quân nhân họ cũng khó mà giữ được.

Chuyện kể rằng trong trận đánh cuối, lúc Đinh Nhữ Xương trúng đạn bị thương, không một phó thủ nào dám đứng ra thay ông chỉ huy. Khi kết cục thất bại đã là không thể thay đổi, Đinh Nhữ Xương ra lệnh đánh chìm các tàu, nhưng không ai chấp hành. Bởi vậy mà tất cả các chiến hạm của Bắc Dương, nếu không bị bắn chìm thì đều bị bắt sống.

Ai đã tạo nên tất cả những thảm cảnh ấy, những thay đổi đầy bi kịch ấy? Chính là Lý Hồng Chương cùng các địch thủ chính trị của mình. Hay nói đúng hơn, là chế độ chính trị thối nát và hủ bại thời Từ Hy Thái Hậu lộng quyền.

Từ năm 1891, mọi ngân sách dành cho Hạm đội Bắc Dương bị đình chỉ, chuyển sang phục vụ việc xây Di Hòa Viên ở Bắc Kinh. Song, trước đó, phái "thân Tây" của Lý Hồng Chương - một quan chức người Hán - đã là cái gai trong mắt các quý tộc người Mãn. Họ xem việc Lý Hồng Chương đòi hỏi các đặc quyền cho Hạm đội Bắc Dương cũng như quân đội là vun vén vinh hoa cho bản thân mình.

Không chỉ vậy, việc Lý Hồng Chương nắm binh quyền lớn cũng tạo nên những mối lo ngại về nguy cơ soán đoạt, nhất thiết phải đề phòng. Hạm đội Bắc Dương và "Hoài quân" của Lý Hồng Chương càng lớn mạnh, quý tộc Mãn Thanh càng khó mà chấp nhận. Cho phép phát triển hạm đội Bắc Dương hay không, không còn là vấn đề an ninh quốc phòng nữa. Câu chuyện ấy trở thành một quân bài đổi chác quyền lực giữa các đại thần tại triều.

Trong khi đó, những tệ nạn thâm căn cố đế của xã hội Trung Quốc như tham nhũng hay vô kỷ luật lại cũng làm xói mòn rất nhanh sức chiến đấu của các thủy thủ Bắc Dương. Điều lệ hải quân Bắc Dương quy định sĩ quan không được đặt văn phòng và công quán, phải ở trên tàu cả năm, nhưng chính Đinh Nhữ Xương lại xây nhà ở đảo Lưu Công (vốn là đất công), rồi cho các sĩ quan hải quân dưới quyền mình thuê. Ban đêm, tới một nửa quân số không ở dưới tàu.

Lý Hồng Chương cũng biết, nhưng không có cách nào cản được. Trước khi tuyên chiến với Nhật Bản một ngày, ông mới phát lệnh triệu tập tất cả các thủy thủ về tàu. Thủy thủ lên bờ, thì đánh bạc, chơi gái và những tệ nạn khác làm sao có thể kiểm soát? Đến cuối cuộc chiến, chỉ huy tàu Uy Viễn là Lâm Dĩnh Khải vẫn còn bỏ trực rời tàu để lên bờ hưởng lạc.

Một đội quân như thế, vào trận đương nhiên là hỗn loạn. Một đội quân như thế, dù có tàu to súng lớn, cũng sao có thể là đối thủ của quân Nhật trọng danh dự và nghiêm minh kỷ luật. Huống gì, từ thời những đám Oa khấu (cướp biển Nhật Bản) tàn phá duyên hải Trung Quốc thời Minh, các chiến binh Nhật đã đủ sức khinh miệt tinh thần chiến đấu của người Trung Quốc rồi…

Đông Quân

Các tin khác

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Tòa án Pháp ra phán quyết phạt tù lãnh đạo một tập đoàn đa quốc gia vì hành vi tài trợ khủng bố trong bối cảnh xung đột tại Syria giai đoạn 2013 - 2014. Động thái này không chỉ phơi bày mức độ gắn kết giữa hoạt động kinh doanh và các mạng lưới cực đoan, mà còn phát đi cảnh báo rõ rệt về ranh giới pháp lý mà doanh nghiệp không thể vượt qua khi hiện diện tại các khu vực chiến sự.

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Diễn ra từ ngày 13 tới ngày 18/4, Hội nghị Mùa xuân do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đồng tổ chức thu hút sự tham gia của hơn 190 bộ trưởng tài chính, thống đốc ngân hàng trung ương, cùng hàng nghìn đại diện các tổ chức quốc tế, học giả và doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận của giới tài chính toàn cầu ở Washington lần này đã khép lại với những cảm giác ảm đạm, song hành với sự đồng thuận thay đổi rõ rệt trong nhận thức chung: Cộng đồng tài chính quốc tế đã và đang buộc phải chuyển sang chế độ quản lý khủng hoảng, trong khi guồng máy kinh tế thế giới đối mặt với sự rạn nứt cấu trúc sâu sắc, thay vì chỉ là một đợt suy thoái mang tính chu kỳ.

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức đang đẩy nhanh lộ trình tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và hạ tầng vệ tinh quy mô lớn nhằm biến chiến trường trở nên "trong suốt như thủy tinh". Với tư duy lấy dữ liệu làm trung tâm, họ kỳ vọng sẽ rút ngắn chu kỳ ra quyết định từ nhiều ngày xuống còn vài phút, tạo ra lợi thế áp đảo trước các đối thủ tiềm tàng thông qua khả năng quan sát vượt trội và phản ứng tốc độ cao.

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz, "yết hầu năng lượng" của thế giới, là nơi chứng kiến khoảng 20 triệu thùng dầu, tương đương 15 - 20% nguồn cung toàn cầu, được trung chuyển mỗi ngày. Kể từ cuối tháng 2/2026, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, trật tự quen thuộc nhanh chóng bị phá vỡ. Số lượng tàu qua lại eo biển giảm mạnh, từ khoảng 135 chuyến/ngày xuống chỉ còn trung bình khoảng 6 chuyến/ngày trong tháng 3/2026, thậm chí có thể còn thấp hơn. Thị trường năng lượng chịu một cú sốc nguồn cung rõ rệt, giá dầu Brent tăng mạnh, có thời điểm vượt mốc 100 USD/thùng và kéo theo áp lực lạm phát lan rộng.

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Từ hệ thống đánh chặn bằng tia laser Iron Beam, tên lửa PrSM, phi đội drone tự hành Lucas cho tới tên lửa siêu vượt âm Fattah-2, cuộc xung đột tại Iran đã trở thành nơi trình làng hàng loạt vũ khí thế hệ mới. Các khí tài này tham gia rất hiệu quả vào các kịch bản tác chiến cường độ cao, tạo ra những khác biệt rõ rệt trên chiến trường.

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Những vết nứt nhỏ trên bậc thềm, những thân cây nghiêng bất thường hay lớp tuyết lặng lẽ tích tụ trên sườn núi - tất cả từng là dấu hiệu khó nhận biết của thảm họa. Nhưng giờ đây, khi Trái Đất chuyển động, trí tuệ nhân tạo đang giúp con người nhìn thấy những điều tưởng như vô hình, mở ra cơ hội cứu sống hàng nghìn sinh mạng mỗi năm.

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Một phán quyết mang tính bước ngoặt tại Mỹ đã lần đầu tiên buộc hai ông lớn ngành công nghệ là Meta và Google phải chịu trách nhiệm không phải vì những gì người dùng đăng tải, mà vì chính cách các nền tảng này được thiết kế để cuốn người trẻ vào những vòng lặp vô tận của màn hình điện thoại. Được ví như "khoảnh khắc thuốc lá" của thế kỷ 21, phán quyết này mở ra làn sóng kiện tụng và siết chặt pháp lý để kiểm soát cách thức các nền tảng số được thiết kế và vận hành.

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Vào năm 1942, khi thế giới còn đang chìm trong khói lửa của Chiến tranh thế giới thứ hai, nhà văn khoa học viễn tưởng Isaac Asimov đã thai nghén một ý tưởng đầy tính nhân văn: "Ba định luật Robot". Đó là bộ quy tắc được "cài đặt" trong bộ não của robot để đảm bảo chúng không làm hại con người. Hơn 80 năm sau, thế giới đã bước vào một kỷ nguyên mà những cỗ máy biết tự "suy nghĩ" và "hành động" không còn là nhân vật trong tiểu thuyết. Câu hỏi được đặt ra lúc này là liệu chúng ta có cần một bộ luật tương tự để bảo vệ chính chúng ta khỏi những cỗ máy?

Chiếc kính thiên lý

Chiếc kính thiên lý

Kính thiên lý (kính viễn vọng) được đưa vào Việt Nam sớm nhất qua các giáo sĩ phương Tây và thương nhân trong thời các chúa Nguyễn (thế kỷ XVII - XVIII). Sử sách cho biết, các chúa Nguyễn đã mua loại kính này để phục vụ quân đội và làm phần thưởng cho các tướng lĩnh.

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Thời phong kiến, phạm vi quyền lực triều đình không chỉ được thể hiện qua việc sử dụng niên hiệu, tước phong, tên và cấp địa phương được ban cho, mà còn thể hiện trong việc áp dụng bộ lịch của triều đại ấy.

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Mối họa từ phần mềm độc hại chuyên dùng để tống tiền (ransomware) ngày càng trở nên cấp bách. Công ty Nghiên cứu an ninh mạng Cybersecurity Ventures (Mỹ) thống kê được giá trị thiệt hại mà các doanh nghiệp, tổ chức trên toàn cầu phải chịu vì ransomware đã lên tới 57 tỷ USD trong năm 2025. Ransomware nở rộ cũng kéo ngành an ninh mạng phát triển theo, trong đó nổi bật là lĩnh vực thương thuyết. "Nghề" thương thuyết với tin tặc đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới an ninh mạng toàn cầu.

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Trong vài năm gần đây, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã thúc đẩy một bước chuyển biến chưa từng có trong lịch sử tội phạm mạng: từ công cụ hỗ trợ đến cơ sở hạ tầng cốt lõi của các chiến dịch tấn công quy mô toàn cầu. Quá trình này không chỉ khiến các hệ thống an ninh đối mặt với mức độ tinh vi mới, mà còn đặt ra những thách thức chính sách, pháp luật và thực thi mà chưa một thời đại số nào từng chứng kiến.

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Những cuộc bắn phá ác liệt dọc biên giới Pakistan - Afghanistan những ngày gần đây không phải là một biến cố bất ngờ, mà là sự bùng phát mới của một mâu thuẫn kéo dài hơn một thế kỷ. Từ đường Durand lịch sử, vấn đề sắc tộc Pashtun bị chia cắt, cho tới sự trỗi dậy của các nhóm vũ trang xuyên biên giới sau khi Taliban trở lại nắm quyền năm 2021, nhiều lớp xung đột chồng chéo lên nhau, biến khu vực thành một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất của Nam Á.

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Ngay từ đầu triều Hậu Lê, Vua Lê Thái Tông đã nói với quần thần rằng: "Phép trị nước lấy hình pháp gọn nhẹ làm gốc. Các quan xét xử phải giữ phép công bằng, không được nhận đút lót mà làm sai, để có người bị oan uổng. Các vụ kiện lớn thì mới cho tâu thẳng lên".

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Sau hơn 3 năm hưng phấn tột độ kể từ cơn địa chấn ChatGPT thu hút sự chú ý của các nhà đầu tư khắp thế giới, cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) đã bắt đầu lắng xuống. Với một cái nhìn thực tế hơn, giới chuyên môn đã đặt ra một câu hỏi mới: Liệu cơn sốt AI có phải là một bong bóng sắp nổ, hay đây thực sự là nền tảng cho một kỷ nguyên tăng trưởng mới?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Cuối tháng 12/2025, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học công bố kết quả sơ bộ khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên năm 2025. Kết quả này cho thấy nhiều thông tin giá trị, bổ khuyết cho nhiều kiến giải trước đây. Nhưng câu hỏi đặt ra là chúng ta đã thực sự đủ cơ sở tư liệu khoa học để góp phần nghiên cứu phục dựng di tích điện Kính Thiên? Câu chuyện này sẽ cần thời gian dài mới có thể trả lời một cách thỏa đáng.

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa là loài vật gần gũi trong cuộc sống người Việt từ lâu, không chỉ dùng để kéo xe mà còn là phương tiện nghi lễ, giao thông và đánh trận, do đó, nó cũng được xuất hiện khá nhiều trong hình luật thời xưa.