Góc nhìn mới về nền văn minh sông Nile

Người đàn ông trong chiếc chum đất

Theo nhóm nghiên cứu quốc tế do Viện Max Planck (Đức) chủ trì, đây là bộ gen người Ai Cập cổ đại đầu tiên được giải trình toàn bộ, mở ra hướng tiếp cận mới để tìm hiểu lịch sử di truyền, giao lưu văn hóa và dòng chảy con người của một trong những nền văn minh rực rỡ nhất thế giới.

Khác với các xác ướp đã từng được phân tích trước đây (vốn thường cho kết quả ADN bị phân hủy vì quy trình ướp xác và điều kiện khí hậu khô nóng), hài cốt lần này lại được tìm thấy trong một chiếc chum đất sét lớn, được chôn sâu trong hầm đá. Chính điều kiện đặc biệt ấy đã giúp ADN của người đàn ông gần như nguyên vẹn.

Câu chuyện bắt đầu tại khu nghĩa trang cổ Nuwayrat, nằm ở miền Trung Ai Cập, cách thủ đô Cairo khoảng 265 km về phía Nam. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy hài cốt của người đàn ông này trong tư thế co chân, được đặt bên trong một chiếc chum đất sét có nắp đậy kín - hình thức chôn cất phổ biến ở tầng lớp dân thường vào giai đoạn đầu Cổ Vương quốc (khoảng năm 2850-2570 trước Công nguyên). Bên trong mộ không có vật phẩm xa xỉ, chỉ có vài mảnh gốm thô và dấu vết của đồ nghề lao động.

Nhưng điều khiến phát hiện này trở nên đặc biệt không nằm ở cách mai táng, mà ở chính bộ xương. Khi nhóm chuyên gia về ADN cổ từ Đại học Zurich (Thụy Sĩ) và Viện Max Planck được mời tham gia, họ nhận thấy các mẫu xương vẫn còn chứa lượng nhỏ tủy và mô trong, đủ để trích xuất vật liệu di truyền. Trong điều kiện sa mạc khô nóng, đây là điều hiếm thấy, bởi ADN thường bị phân hủy nhanh chóng sau hàng nghìn năm.

Các nhà khoa học đã làm việc trong phòng thí nghiệm vô trùng tuyệt đối, mặc đồ bảo hộ toàn thân để tránh lẫn tạp chất di truyền hiện đại. Mẫu xương sọ được khoan lấy bột, sau đó xử lý bằng hóa chất đặc biệt để tách các đoạn ADN cổ. Từng chuỗi gen được giải mã bằng công nghệ "giải trình tự toàn bộ bộ gen"- kỹ thuật tiên tiến cho phép phục dựng hầu như toàn bộ bản đồ di truyền của người đã khuất. "Chúng tôi không ngờ rằng ADN vẫn còn nguyên vẹn đến thế. Khi những dữ liệu đầu tiên hiện lên trên màn hình, chúng tôi biết rằng mình đang có thứ vô giá - tiếng nói sinh học còn sót lại từ một nền văn minh đã ngủ yên suốt 5.000 năm", Tiến sĩ Verena Schünemann, chuyên gia di truyền học cổ tại Đại học Zurich, trưởng nhóm nghiên cứu nói.

Tiếng nói từ quá khứ

Phân tích hình thái học cho thấy, người đàn ông này có tầm vóc trung bình, cao khoảng 1m55, sống tới khoảng 50 tuổi - một tuổi thọ hiếm thấy ở thời cổ đại. Các dấu hiệu thoái hóa ở khớp vai và cột sống gợi ý ông từng lao động nặng trong thời gian dài. "Cấu trúc xương của ông cho thấy đó là một người thợ thủ công, có thể làm nghề gốm hoặc xây dựng", trích dẫn nhận định của nhóm nghiên cứu trên tờ Washington Post.

Sau nhiều tháng phân tích, nhóm nghiên cứu đã phục dựng thành công bộ gen gần như hoàn chỉnh của người đàn ông này. Theo công bố trên tạp chí Nature, đây là bộ gen cổ nhất từng được giải mã hoàn toàn ở châu Phi và cũng là lần đầu tiên giới khoa học có thể "đọc" chính xác ADN của một người Ai Cập sống trong thời kỳ các pharaon đầu tiên.

Kết quả cho thấy, khoảng 80% thành phần di truyền của người đàn ông này bắt nguồn từ khu vực Bắc Phi, trong khi 20% còn lại có nguồn gốc từ vùng Lưỡi liềm màu mỡ - tức khu vực Mesopotamia và Tây Á ngày nay. Điều này phản ánh rõ mối liên hệ giữa Ai Cập cổ đại và các nền văn minh lân cận ở phía Đông.

"Bộ gen này là bằng chứng sinh học cho thấy Ai Cập cổ đại từng là điểm giao thoa mạnh mẽ giữa châu Phi và Tây Á không chỉ về hàng hóa và văn hóa, mà còn cả về con người", Tiến sĩ Verena Schünemann viết trên tạp chí Nature.

Theo Washington Post, bộ gen 4.800 năm tuổi này cũng cho thấy một điều thú vị: người Ai Cập cổ đại có mức độ gần gũi di truyền với cư dân Trung Đông cổ hơn so với người Ai Cập hiện đại. Nguyên nhân, theo các nhà khoa học, là do những biến động lịch sử sau này, đặc biệt là các cuộc xâm lược, buôn bán nô lệ và dòng người từ vùng hạ Sahara… đã làm thay đổi cấu trúc gen của dân cư dọc sông Nile.

"Chúng tôi không nói rằng người Ai Cập ngày nay không có liên hệ với tổ tiên cổ đại nhưng có thể thấy rõ rằng Ai Cập trong thời kỳ xây dựng kim tự tháp có thành phần di truyền khác biệt hơn, phản ánh những tương tác khu vực ở thời điểm đó", Tiến sĩ Verena Schünemann nhấn mạnh

Ngoài ra, bộ gen còn hé lộ một vài chi tiết bất ngờ về cuộc sống của người đàn ông này. Theo Reuters, phân tích ADN cho thấy người đàn ông này có nhóm máu O, mang các gen liên quan đến khả năng chịu nắng tốt - đặc trưng của người sống ở khí hậu khô nóng, nhưng lại có nguy cơ cao mắc các bệnh về răng miệng do chế độ ăn nhiều tinh bột. Nhóm nghiên cứu cũng phát hiện người đàn ông này không có dấu hiệu của các bệnh truyền nhiễm nghiêm trọng, chứng tỏ sức khỏe tương đối ổn định trước khi qua đời.

"Bộ gen này không chỉ kể lại nguồn gốc của một con người mà còn là một lát cắt của cả xã hội thời ấy - nơi mà gen, khí hậu và văn hóa cùng đan xen để tạo nên diện mạo đầu tiên của nền văn minh Ai Cập", Giáo sư Johannes Krause thuộc Viện Max Planck nói.

Phát hiện mới về nền văn minh sông Nile?

Với phát hiện này, giới khoa học cho rằng cánh cửa bước vào quá khứ của nền văn minh Ai Cập cổ đại đã mở rộng hơn bao giờ hết. Trước đây, phần lớn những gì nhân loại biết về người Ai Cập cổ chủ yếu đến từ khảo cổ học, tượng đài, chữ tượng hình và mảnh vỡ của các hiện vật. Nhưng nay, lần đầu tiên, ADN - thứ vật chất di truyền tồn tại trong từng tế bào người, đã lên tiếng.

Tạp chí Nature nhận định rằng, phát hiện về thành phần di truyền này trùng khớp với những gì khảo cổ học đã chỉ ra: Ai Cập cổ đại không phải một xã hội tách biệt, mà là nút giao giữa các nền văn minh. Ngay từ thời tiền triều đại, người Ai Cập đã giao thương với Nubia (phía Nam), vùng Levant (phía Đông) và Mesopotamia (phía Đông Bắc).

Các di chỉ khảo cổ từng phát hiện những đồ vật ngoại nhập như đá lapis lazuli từ Afghanistan, đồng đỏ từ vùng Lưỡi liềm màu mỡ, hay tượng đất nung mang phong cách Mesopotamia. Trong nhiều thập kỷ, các nhà khảo cổ cũng tranh luận nhiều về việc liệu người Ai Cập cổ đại có nguồn gốc chủ yếu từ châu Phi hay từ Trung Đông…

Tiến sĩ Carsten Pusch, nhà di truyền học của Đại học Tübingen (Đức), cho rằng, bộ gen này mang giá trị như một tấm bản đồ sinh học của thời tiền sử. "Chúng tôi có thể lần theo những dòng gen đã du hành từ vùng Cận Đông, vượt qua Sinai, hòa cùng cư dân bản địa của châu Phi, và chính sự hòa trộn đó đã sinh ra nền văn minh sông Nile - một trong những nền văn minh đầu tiên của nhân loại", Tiến sĩ Carsten Pusch nói và cho biết thêm, nghiên cứu cũng góp phần lý giải một số nét đặc trưng của văn hóa Ai Cập cổ đại.

"Khi xem lại các bức chạm khắc, ta nhận ra Ai Cập cổ đại không hề khép kín, họ là một xã hội mở, giao thương và tiếp thu tinh hoa từ các nền văn minh xung quanh", nhà Ai Cập học Monica Hanna khẳng định trên Al-Ahram Weekly.

Từ góc độ kỹ thuật, việc giải mã thành công ADN 4.800 năm tuổi trong điều kiện khí hậu khắc nghiệt của Bắc Phi cũng là một thành tựu phi thường; mở ra triển vọng nghiên cứu hàng nghìn xác ướp và di cốt khác đang được lưu trữ trong các bảo tàng và phòng khảo cổ khắp Ai Cập. Giới khoa học tin rằng kết quả này sẽ thay đổi căn bản cách hiểu về lịch sử dân cư khu vực.

"Ai Cập không chỉ là câu chuyện của các kim tự tháp và các pharaon mà còn là câu chuyện của những dòng người từ châu Phi, Trung Đông, Địa Trung Hải… đã cùng nhau tạo nên một trong những nền văn minh lâu bền nhất thế giới", Giáo sư Johannes Krause nói thêm.

Mặc dù mang tính đột phá nhưng nghiên cứu cũng mới chỉ dựa trên một cá thể duy nhất. Các nhà khoa học khuyến cáo rằng cần thêm nhiều mẫu ADN cổ khác nhau để vẽ được bức tranh toàn diện hơn về dân cư Ai Cập cổ đại. "Chúng ta không thể suy luận toàn bộ lịch sử di truyền từ một người duy nhất, nhưng đây là điểm khởi đầu quan trọng", Washington Post dẫn lời Tiến sĩ Stephan Schiffels, chuyên gia di truyền học cổ tại Đức.

Song việc tìm thêm mẫu ADN cổ ở Ai Cập là vô cùng khó khăn. Hiện nhóm nghiên cứu vẫn đang mở rộng tìm kiếm ở các nghĩa trang cổ dọc thung lũng sông Nile, hy vọng thu được thêm mẫu ADN từ nhiều tầng lớp xã hội.