Giáo dục hạnh phúc

Báo cáo thường niên về trẻ em thế giới 2021 của Quỹ Nhi đồng Liên Hợp quốc cho biết, mỗi năm trên toàn cầu có gần 45.800 trẻ vị thành niên tử vong do tự tử và cứ 7 em từ 10 đến 19 tuổi thì có nhiều hơn 1 em bị chẩn đoán mắc rối loạn tâm thần. Áp lực của xã hội hiện đại, tưởng như chỉ là gánh nặng của người lớn, giờ đây đã tìm được một đối tượng yếu thế hơn.

Rousseau và mong muốn giáo dục con người hạnh phúc

“Emile hay là bàn về giáo dục” (xuất bản năm 1762) của triết gia người Pháp Jean-Jacques Rousseau có lẽ là tác phẩm viết về giáo dục có ảnh hưởng bậc nhất trong thế giới hiện đại. Việc Rousseau chủ trương học tập thông qua trải nghiệm trực tiếp và vui chơi sáng tạo đã truyền cảm hứng mạnh mẽ cho nhà cải cách giáo dục người Thụy Sĩ Johann Pestalozzi và nhà giáo dục người Đức Friedrich Froebel, những người đã tạo ra nền móng cơ bản cho giáo dục mẫu giáo. Việc ông nhấn mạnh vào rèn luyện cơ thể cũng quan trọng như trí óc chính là tiền đề cho phong trào thể thao cuồng nhiệt càn quét các trường nội trú Anh vào thế kỷ 19 và truyền cảm hứng cho nam tước Pierre de Coubertin sáng lập Thế vận hội vào năm 1896. Quan sát của ông về các giai đoạn phát triển của trẻ em, với năng lực nhận thức và cảm xúc riêng, chính là cơ sở cho lý thuyết tâm lý học trẻ em của nhà tâm lý người Thụy Sĩ Jean Piaget vào những năm 1920.

Giáo dục hạnh phúc -0
Charles Fourier, người đã đưa ra một thử nghiệm lập dị về giáo dục hạnh phúc. Nguồn ảnh: Academia.

Tuy nhiên, chính Rousseau đã nhận xét rằng, tác phẩm của ông “chưa đạt đến tầm một luận thuyết giáo dục nhưng vượt qua một tầm nhìn giáo dục bình thường”. Emile là một thử nghiệm tư duy của chính ông, trong đó triết gia tưởng tượng ra một hệ thống giáo dục được thiết kế để bảo vệ cái hồn nhiên trong ý thức của học trò khỏi những sa đọa của nền văn minh. Xuất phát điểm của tư duy này là sự lạc quan của Rousseau về bản chất con người: ông lập luận rằng, chỉ theo thời gian, khi các mối liên kết xã hội được mở rộng và nền văn minh trở nên phức tạp hơn, thì sự hồn nhiên nguyên thủy này mới bị xáo trộn. Con người tự nhiên vốn lương thiện, trong sáng và tự do, còn con người xã hội - ông gặp kiểu người này thường xuyên trong các tiệm rượu ở Paris vào thời đại Khai sáng - lại ích kỷ, tính toán, dối trá, tự cao và trụy lạc. Mục tiêu của Rousseau là thiết lập một hệ thống giáo dục có thể tạo ra một con người tự nhiên hoàn chỉnh, tự do và tốt đẹp.

Rousseau gọi quá trình mà các nhà trường truyền thống dạy học sinh là “giáo dục tiêu cực” và kêu gọi giáo viên hãy bắt đầu lại bằng cách “tìm hiểu học trò của bạn tốt hơn”. Thay vì nhồi nhét cho trẻ đầy đủ các giới luật đạo đức và kiến thức học thuật, nhà trường nên làm việc nhiều hơn với các năng lực và mong ước bẩm sinh của học trò. Rousseau là một trong những người đầu tiên đặt niềm tin lãng mạn vào sự cao quý của ấu thơ, sự tự do của nó thoát khỏi những ràng buộc, tha hóa của xã hội người lớn và gần gũi hơn với tự nhiên.

Trong tác phẩm, Emile đã được học trực tiếp từ thiên nhiên, trong khung cảnh đồng quê. Cậu được bảo vệ khỏi ảnh hưởng của sách vở cho đến năm 12 tuổi và sau đó sẽ được giới hạn tiếp trong vài năm với chỉ một cuốn duy nhất: “Robinson Crusoe” của Daniel Defoe (1719), vì thông điệp về sự tự lập và tầm quan trọng của tự nhận thức mọi thứ trong bản thân mình. Cho đến năm 15 tuổi, Emile sẽ học các kỹ năng thủ công thực tế, thay vì các môn học đầy lý thuyết như lịch sử và tôn giáo.Vai trò của gia sư là thiết kế môi trường để cậu có thể tự mình nghiệm ra các quy luật tự nhiên và đạo đức. Đối với Rousseau, Emile có thể hạnh phúc, tự do và tử tế chỉ với điều kiện “được nhìn thấy tận mắt, cảm nhận bằng chính trái tim mình, (và) không có quyền lực nào chi phối cậu ngoài lý trí của cậu”.

Tuy nhiên, dù có ảnh hưởng rất lớn đến ngày nay, di sản của Rousseau được cảm nhận với tư cách lý tưởng văn hóa về thiên tính và ấu thơ nhiều hơn là đi vào các chương trình giảng dạy thực tế. Các hệ thống giáo dục đại chúng trong thế kỷ 19 và 20 chủ yếu chỉ quan tâm đến việc nhồi nhét kiến thức học thuật và chuẩn bị cho học sinh đến công sở trong tương lai, thay vì nuôi dưỡng hạnh phúc, sự tự do và tốt đẹp vốn có của chúng. Nhìn chung, giáo dục hiện đại có nghĩa là ngồi trong phòng, cắm cúi trước bàn, nghe lời giáo viên, cố gắng vượt qua các kỳ thi và ưu tiên học vấn đầu óc hơn là các môn thủ công và dạy nghề.

Ngay cả với các phương pháp được dán nhãn “cấp tiến” hay “lấy trẻ làm trung tâm” thì mục đích cuối cùng vẫn là chuẩn bị cho học sinh các vai trò sau này trong một xã hội hiện đại ngày càng phức tạp và quan liêu. Các khía cạnh cơ bản nhất trong triết lý của Rousseau - và các câu hỏi triết học sâu sắc nhất mà nó giải quyết về bản chất tự do và hạnh phúc của con người - phần lớn đã bị loại trừ khỏi hoạt động kinh tài thực tế của giáo dục. Trong những đoạn cực đoan nhất của tác phẩm, Rousseau thậm chí tuyên bố rằng mục tiêu của ông là dạy cho học trò “nghệ thuật của sự dốt nát”, cố gắng tiến vào bản chất hạnh phúc và các suy nghĩ sâu sắc hơn về chính mình.

Giáo dục hạnh phúc -0
Cuốn sách giáo dục nổi tiếng “Emile hay là bàn về giáo dục” của triết gia Jean Jacques Rousseau. Nguồn ảnh: Avensar.

Một trong những nỗ lực cấp tiến nhất - và cũng lập dị nhất - nhằm giảm áp lực của giáo dục tiêu cực đã xuất hiện trong tư tưởng chủ nghĩa xã hội lý tưởng (utopia) vào đầu thế kỷ 19 của Fourier. Ông hình dung ra một xã hội phổ cập học hành mà không có trường học hay giáo viên, trong đó giáo dục sẽ xuất hiện một cách tự phát từ việc trẻ em được vui chơi và tự do theo ý thích. Giống như Rousseau, Fourier không tin tưởng vào sự sàng lọc của các nền văn minh. Nhưng, khác với Rousseau, người cho rằng Emile phải rèn luyện sự tự chủ theo trường phái khắc kỷ để có thể chịu đựng cuộc sống trong một xã hội người lớn vốn sa đọa. Fourier cho rằng tự do và hạnh phúc chỉ có thể đạt được thông qua việc giải phóng những say mê của con người, một quá trình đòi hỏi sự tái thiết hoàn toàn.

Fourier cho rằng giáo dục là trọng tâm của việc xây dựng một xã hội lý tưởng, với niềm tin rằng trẻ em ít bị biến dạng nhiều khi tiếp xúc với các trọng bệnh của nền văn minh.Ở mỗi giai đoạn của chương trình học kiểu Fourier, trẻ em được phép khám phá những mong muốn đích thực của bản thân thông qua các hoạt động phục vụ những nhu cầu rộng lớn hơn của cộng đồng.Ví dụ, trẻ em từ độ tuổi 9-15 có thể chọn trở thành thành viên của các nhóm nhỏ, tùy thuộc vào tính cách của chúng. Chúng có thể chơi trò tuần tra cộng đồng để thu gom rác thải hoặc dọn sạch nhà vệ sinh, tạo ra đam mê bẩm sinh với trật tự và sự ngăn nắp. Coi việc ham muốn và các ước vọng bị kìm nén là nguồn gốc của bất hòa và rối loạn xã hội, Fourier ưu tiên thừa nhận và đáp ứng những điều này.

Trong suốt cuộc đời mình, Fourier đã phải vật lộn để gây quỹ cho kế hoạch lớn của ông và phải sau khi ông qua đời vào năm 1839, ý tưởng này bắt đầu đi vào hiện thực, với ví dụ sinh động nhất là Brook, một trang trại tại West Roxbury, Massachusetts. Đấy là cộng đồng kiểu Fourier lâu đời và nổi tiếng nhất ở Mỹ, nơi đã áp dụng những thiết kế của nhà tư tưởng người Pháp để cố gắng nuôi dạy những đứa trẻ hạnh phúc và tự do. Chúng được tự do chọn các nhóm sinh hoạt cộng đồng, từ nhà trẻ, xưởng thủ công, rạp hát và có thể đóng góp cho cộng đồng theo cách chúng muốn từ nhỏ. Tuy nhiên, ở phần cuối của hệ thống giáo dục này, chương trình vẫn phải tập trung vào các môn học truyền thống để chuẩn bị cho học sinh thi vào đại học.

Đấy có thể là một giải pháp hài hòa mang tính thỏa hiệp để làm dịu đi sự khắc nghiệt của giáo dục chính thống, nơi đang đậm đặc tính cạnh tranh và khoảng cách giữa các tầng lớp tương tự xã hội người lớn.Ngày nay, khi chúng ta ngày càng nhận ra rằng “công việc” học tập của trẻ em đang ngày một nặng nề và gây ra những hậu quả tinh thần ngày một nặng nề hơn, thì việc suy ngẫm lại triết lý của Rousseau và Fourier, cũng như nhớ lại thời ấu thơ của chính chúng ta, là không thừa.Chính bản thân bạn và các con của mình có thể cảm thấy hạnh phúc hơn thế với việc học.

Ban Cầm

Các tin khác

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Diễn ra từ ngày 13 tới ngày 18/4, Hội nghị Mùa xuân do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đồng tổ chức thu hút sự tham gia của hơn 190 bộ trưởng tài chính, thống đốc ngân hàng trung ương, cùng hàng nghìn đại diện các tổ chức quốc tế, học giả và doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận của giới tài chính toàn cầu ở Washington lần này đã khép lại với những cảm giác ảm đạm, song hành với sự đồng thuận thay đổi rõ rệt trong nhận thức chung: Cộng đồng tài chính quốc tế đã và đang buộc phải chuyển sang chế độ quản lý khủng hoảng, trong khi guồng máy kinh tế thế giới đối mặt với sự rạn nứt cấu trúc sâu sắc, thay vì chỉ là một đợt suy thoái mang tính chu kỳ.

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức đang đẩy nhanh lộ trình tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và hạ tầng vệ tinh quy mô lớn nhằm biến chiến trường trở nên "trong suốt như thủy tinh". Với tư duy lấy dữ liệu làm trung tâm, họ kỳ vọng sẽ rút ngắn chu kỳ ra quyết định từ nhiều ngày xuống còn vài phút, tạo ra lợi thế áp đảo trước các đối thủ tiềm tàng thông qua khả năng quan sát vượt trội và phản ứng tốc độ cao.

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz, "yết hầu năng lượng" của thế giới, là nơi chứng kiến khoảng 20 triệu thùng dầu, tương đương 15 - 20% nguồn cung toàn cầu, được trung chuyển mỗi ngày. Kể từ cuối tháng 2/2026, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, trật tự quen thuộc nhanh chóng bị phá vỡ. Số lượng tàu qua lại eo biển giảm mạnh, từ khoảng 135 chuyến/ngày xuống chỉ còn trung bình khoảng 6 chuyến/ngày trong tháng 3/2026, thậm chí có thể còn thấp hơn. Thị trường năng lượng chịu một cú sốc nguồn cung rõ rệt, giá dầu Brent tăng mạnh, có thời điểm vượt mốc 100 USD/thùng và kéo theo áp lực lạm phát lan rộng.

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Từ hệ thống đánh chặn bằng tia laser Iron Beam, tên lửa PrSM, phi đội drone tự hành Lucas cho tới tên lửa siêu vượt âm Fattah-2, cuộc xung đột tại Iran đã trở thành nơi trình làng hàng loạt vũ khí thế hệ mới. Các khí tài này tham gia rất hiệu quả vào các kịch bản tác chiến cường độ cao, tạo ra những khác biệt rõ rệt trên chiến trường.

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Những vết nứt nhỏ trên bậc thềm, những thân cây nghiêng bất thường hay lớp tuyết lặng lẽ tích tụ trên sườn núi - tất cả từng là dấu hiệu khó nhận biết của thảm họa. Nhưng giờ đây, khi Trái Đất chuyển động, trí tuệ nhân tạo đang giúp con người nhìn thấy những điều tưởng như vô hình, mở ra cơ hội cứu sống hàng nghìn sinh mạng mỗi năm.

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Một phán quyết mang tính bước ngoặt tại Mỹ đã lần đầu tiên buộc hai ông lớn ngành công nghệ là Meta và Google phải chịu trách nhiệm không phải vì những gì người dùng đăng tải, mà vì chính cách các nền tảng này được thiết kế để cuốn người trẻ vào những vòng lặp vô tận của màn hình điện thoại. Được ví như "khoảnh khắc thuốc lá" của thế kỷ 21, phán quyết này mở ra làn sóng kiện tụng và siết chặt pháp lý để kiểm soát cách thức các nền tảng số được thiết kế và vận hành.

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Vào năm 1942, khi thế giới còn đang chìm trong khói lửa của Chiến tranh thế giới thứ hai, nhà văn khoa học viễn tưởng Isaac Asimov đã thai nghén một ý tưởng đầy tính nhân văn: "Ba định luật Robot". Đó là bộ quy tắc được "cài đặt" trong bộ não của robot để đảm bảo chúng không làm hại con người. Hơn 80 năm sau, thế giới đã bước vào một kỷ nguyên mà những cỗ máy biết tự "suy nghĩ" và "hành động" không còn là nhân vật trong tiểu thuyết. Câu hỏi được đặt ra lúc này là liệu chúng ta có cần một bộ luật tương tự để bảo vệ chính chúng ta khỏi những cỗ máy?

Chiếc kính thiên lý

Chiếc kính thiên lý

Kính thiên lý (kính viễn vọng) được đưa vào Việt Nam sớm nhất qua các giáo sĩ phương Tây và thương nhân trong thời các chúa Nguyễn (thế kỷ XVII - XVIII). Sử sách cho biết, các chúa Nguyễn đã mua loại kính này để phục vụ quân đội và làm phần thưởng cho các tướng lĩnh.

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Thời phong kiến, phạm vi quyền lực triều đình không chỉ được thể hiện qua việc sử dụng niên hiệu, tước phong, tên và cấp địa phương được ban cho, mà còn thể hiện trong việc áp dụng bộ lịch của triều đại ấy.

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Mối họa từ phần mềm độc hại chuyên dùng để tống tiền (ransomware) ngày càng trở nên cấp bách. Công ty Nghiên cứu an ninh mạng Cybersecurity Ventures (Mỹ) thống kê được giá trị thiệt hại mà các doanh nghiệp, tổ chức trên toàn cầu phải chịu vì ransomware đã lên tới 57 tỷ USD trong năm 2025. Ransomware nở rộ cũng kéo ngành an ninh mạng phát triển theo, trong đó nổi bật là lĩnh vực thương thuyết. "Nghề" thương thuyết với tin tặc đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới an ninh mạng toàn cầu.

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Trong vài năm gần đây, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã thúc đẩy một bước chuyển biến chưa từng có trong lịch sử tội phạm mạng: từ công cụ hỗ trợ đến cơ sở hạ tầng cốt lõi của các chiến dịch tấn công quy mô toàn cầu. Quá trình này không chỉ khiến các hệ thống an ninh đối mặt với mức độ tinh vi mới, mà còn đặt ra những thách thức chính sách, pháp luật và thực thi mà chưa một thời đại số nào từng chứng kiến.

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Những cuộc bắn phá ác liệt dọc biên giới Pakistan - Afghanistan những ngày gần đây không phải là một biến cố bất ngờ, mà là sự bùng phát mới của một mâu thuẫn kéo dài hơn một thế kỷ. Từ đường Durand lịch sử, vấn đề sắc tộc Pashtun bị chia cắt, cho tới sự trỗi dậy của các nhóm vũ trang xuyên biên giới sau khi Taliban trở lại nắm quyền năm 2021, nhiều lớp xung đột chồng chéo lên nhau, biến khu vực thành một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất của Nam Á.

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Ngay từ đầu triều Hậu Lê, Vua Lê Thái Tông đã nói với quần thần rằng: "Phép trị nước lấy hình pháp gọn nhẹ làm gốc. Các quan xét xử phải giữ phép công bằng, không được nhận đút lót mà làm sai, để có người bị oan uổng. Các vụ kiện lớn thì mới cho tâu thẳng lên".

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Sau hơn 3 năm hưng phấn tột độ kể từ cơn địa chấn ChatGPT thu hút sự chú ý của các nhà đầu tư khắp thế giới, cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) đã bắt đầu lắng xuống. Với một cái nhìn thực tế hơn, giới chuyên môn đã đặt ra một câu hỏi mới: Liệu cơn sốt AI có phải là một bong bóng sắp nổ, hay đây thực sự là nền tảng cho một kỷ nguyên tăng trưởng mới?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Cuối tháng 12/2025, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học công bố kết quả sơ bộ khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên năm 2025. Kết quả này cho thấy nhiều thông tin giá trị, bổ khuyết cho nhiều kiến giải trước đây. Nhưng câu hỏi đặt ra là chúng ta đã thực sự đủ cơ sở tư liệu khoa học để góp phần nghiên cứu phục dựng di tích điện Kính Thiên? Câu chuyện này sẽ cần thời gian dài mới có thể trả lời một cách thỏa đáng.

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa là loài vật gần gũi trong cuộc sống người Việt từ lâu, không chỉ dùng để kéo xe mà còn là phương tiện nghi lễ, giao thông và đánh trận, do đó, nó cũng được xuất hiện khá nhiều trong hình luật thời xưa.

Tản mạn Thần Bạch Mã

Tản mạn Thần Bạch Mã

Thần Bạch Mã là vị thần hiện được thờ cúng tại đền Bạch Mã ở phố Hàng Buồm, Hà Nội. Từ thời Lý, đó là ngôi đền trấn phía Đông, tương ứng với đền Quán Thánh trấn phía Bắc, đền Kim Liên trấn phía Nam và đền Voi Phục trấn phía Tây thành Thăng Long.