Giải mã phong trào ly khai BLA

Nổi loạn đòi tự trị

Hôm 13/3, đài Al-Jazeera thông tin, lực lượng an ninh ở tỉnh Balochistan, Tây Nam Pakistan đã kết thúc một chiến dịch quân sự chống lại những kẻ ly khai có vũ trang cướp tàu Jaffar Express đi Peshawar và giải cứu thành công 346 hành khách, tiêu diệt tất cả 33 kẻ tấn công. Bộ trưởng Nội vụ Tallal Chaudhry nói với đài Al Jazeera rằng, những kẻ tấn công đều là chiến binh của BLA - một phong trào ly khai có vũ trang ở Balochistan và chúng đã sử dụng một số con tin làm "lá chắn sống".

Trong những năm gần đây, BLA đã mở rộng đáng kể quy mô và mức độ tinh vi của các hoạt động chống phá chính phủ Pakistan. Riêng trong năm 2024, BLA đã thực hiện hơn 150 vụ tấn công trên khắp cả nước.

Được biết, Balochistan là tỉnh lớn nhất nhưng ít dân nhất của Pakistan, được Pakistan sáp nhập vào năm 1948 - 6 tháng sau khi tách khỏi Ấn Độ vào tháng 8/1947. Đây là nơi sinh sống của khoảng 15 triệu trong số 240 triệu dân ở Pakistan, theo điều tra dân số năm 2023. Đến nay, Balochistan vẫn là khu vực nghèo nhất của đất nước mặc dù giàu tài nguyên thiên nhiên như: than, vàng, đồng và khí đốt -  những nguồn tài nguyên tạo ra doanh thu đáng kể cho chính quyền liên bang. Đồng thời, Balochistan còn có thành phố Gwadar - một trong những cảng biển nước sâu lớn của Pakistan đang tạo ra một hành lang thương mại quan trọng cho Hành lang kinh tế Trung Quốc-Pakistan (CPEC) trị giá 62 tỷ USD, nhằm mục đích nối liền phía Tây Nam Trung Quốc với biển Arab thông qua Pakistan.

Nhiều năm qua, những người theo chủ nghĩa dân tộc Baloch (mang hệ tư tưởng rằng người Baloch - một nhóm dân tộc Iran bản địa ở Iran, Pakistan và Afghanistan cần tạo thành một quốc gia riêng), cáo buộc rằng nhà nước Pakistan đã bỏ bê người dân trong khi khai thác tài nguyên của tỉnh, gây ra các phong trào ly khai và nổi loạn vũ trang. Từ năm 1947 đến nay, Balochistan đã chứng kiến ít nhất 5 cuộc nổi dậy ly khai của nhóm người theo chủ nghĩa này. Làn sóng mới nhất bắt đầu vào đầu những năm 2000, ban đầu tập trung vào việc đảm bảo một phần lớn hơn các nguồn tài nguyên của tỉnh cho người dân nhưng sau đó nhanh chóng leo thang thành các lời kêu gọi độc lập hoàn toàn.

Thời điểm này, BLA bắt đầu được biết đến. Các nhà phân tích nghiên cứu các phong trào kháng chiến Baloch cho biết, tổ chức này do Balach Marri, con trai của nhà lãnh đạo dân tộc chủ nghĩa Baloch kỳ cựu Nawab Khair Bakhsh Marri lãnh đạo. Các cuộc nổi loạn trở nên dữ dội hơn vào năm 2006 sau khi chính phủ, dưới sự lãnh đạo của nhà cầm quyền quân sự Pervez Musharraf, giết chết nhà lãnh đạo dân tộc chủ nghĩa Baloch nổi tiếng Nawab Akbar Bugti. Balach Marri cũng bị giết một năm sau đó và BLA bị cấm hoạt động. Tháng 12/2014, cha của Balach Marri, ông Nawab Khair Baksh Marri cũng qua đời.

Sự tham gia của các thủ lĩnh trí thức

11 năm qua, BLA vẫn luôn ẩn mình với cam kết giành độc lập hoàn toàn cho Balochistan khỏi Pakistan. Và không giống như các nhóm dân tộc chủ nghĩa Baloch ôn hòa ủng hộ quyền tự chủ của tỉnh, BLA chưa bao giờ theo đuổi lập trường trung dung. Malik Siraj Akbar, một nhà nghiên cứu chuyên về phong trào ly khai Baloch cho biết, mặc dù nhu cầu cốt lõi của BLA về một Balochistan độc lập vẫn không thay đổi, nhưng ban lãnh đạo, chiến lược hoạt động của nhóm này đã phát triển kiểu khác. "Ngày nay, BLA hoạt động với rất ít hoặc không có ảnh hưởng từ bộ tộc Marri. Thay vào đó, ban lãnh đạo của họ đã chuyển sang những nhân vật Baloch có học thức, nhiều người trong số họ từng là thành viên của Tổ chức Sinh viên Baloch phi bạo lực (BSO)", nhà nghiên cứu Malik Siraj Akbar nói với Al Jazeera.

Ông Malik Siraj Akbar cũng lưu ý rằng, thủ lĩnh mới của BLA có xu hướng lớn hơn trong việc thể hiện quyền lực và khả năng của nhóm trên các phương tiện truyền thông. Trong số đó, những nhân vật nổi bật nhất bao gồm Aslam Baloch (bị tiêu diệt năm 2018) và gần đây là Bashir Zaib Baloch, cựu lãnh đạo sinh viên của BSO. BLA đã chống lại chính phủ Pakistan vì những gì họ coi là "những cuộc phiêu lưu liên tục" của chính quyền liên bang làm suy yếu sự tiến bộ chính trị và kinh tế xã hội thực sự ở Balochistan.

Fahad Nabeel, người đứng đầu Công ty tư vấn nghiên cứu Geopolitical Insights có trụ sở tại Islamabad cho biết, Bashir Zaib Baloch - thủ lĩnh hiện tại của BLA mới ngoài 40 tuổi, đến từ quận Nushki của Balochistan, nằm cách Quetta 150km về phía Nam. Ông này đã tốt nghiệp một trường cao đẳng bách khoa ở Quetta. “Sau cái chết của Aslam Baloch trong một vụ đánh bom ở Kandahar, Afghanistan, quyền lãnh đạo nhóm đã được chuyển giao cho Bashir Zaib Baloch.

Năm 2010, nhóm này đã thành lập đội cảm tử mang tên Lữ đoàn Majeed. Lần đầu người ta biết đến Lữ đoàn Majeed là từ vụ đánh bom liều chết của nữ chiến binh 30 tuổi tên là Shari Baloch vào năm 2022. Phó tướng của Bashir Zaib Baloch, Hammal Rehan, người giám sát các hoạt động của Lữ đoàn Majeed cũng ở độ tuổi giữa 40 và được cho là có trình độ học vấn cao, thông thạo nhiều ngôn ngữ, bao gồm tiếng Anh, tiếng Urdu và tiếng Ba Tư”, ông Fahad Nabeel nói. 

Theo người đứng đầu Công ty tư vấn nghiên cứu Geopolitical Insights, một cựu quan chức quân đội Pakistan tên Rehman Gul Baloch đến từ Nushki cũng tham gia nhóm này đã nâng cao đáng kể năng lực của nhóm. Rehman Gul Baloch ngoài 40 tuổi, tốt nghiệp Đại học Peshawar, gia nhập Quân đội Pakistan vào năm 2002, nhưng sau 8 năm, đã quyết định nghỉ việc và gia nhập BLA. Rehman Gul Baloch đã giúp các thành viên BLA, đặc biệt là Lữ đoàn Majeed cải thiện "kỹ năng chiến đấu, cho phép nhóm chuyển từ các cuộc tấn công chớp nhoáng sang các hoạt động quy mô lớn".

Khả năng tuyển dụng lính trẻ

Cũng theo nhận định của giới quan sát, sức mạnh lớn nhất của BLA là khả năng tuyển dụng lính trẻ được đào tạo bài bản. “Tuyển dụng những chiến binh trẻ, có học thức không còn là thách thức nữa vì BLA rất được lòng thanh niên người Baloch, bất chấp bản chất gây tranh cãi trong các hoạt động của nhóm”, nhà nghiên cứu Malik Siraj Akbar phân tích và cho biết thêm rằng, mặc dù nhóm này chịu trách nhiệm về cái chết của nhiều thường dân, bao gồm cả công dân Baloch và sử dụng những kẻ đánh bom liều chết là phụ nữ, nhưng lại ít bị chỉ trích. Thay vào đó, sức hấp dẫn của nhóm ngày càng tăng trong giới trẻ Baloch vì nhiều người trong số họ tin rằng, đấu tranh vũ trang là con đường khả thi duy nhất để tồn tại.

Imtiaz Baloch, một nhà nghiên cứu tại The Khorasan Diary (TKD), một nền tảng theo dõi an ninh khu vực bổ sung thêm rằng, BLA có nhiều nguồn thu bao gồm các hoạt động bất hợp pháp như: tống tiền, buôn lậu và buôn bán ma túy. Nhưng thu nhập từ các mỏ than lớn ở tỉnh Balochistan vẫn là nguồn kinh tế chính của nhóm này. Có tiền, BLA cũng dễ mua sắm trang thiết bị vũ khí. "Các hoạt động gần đây của các nhóm vũ trang ly khai Baloch hiệu quả hơn vì họ đã sử dụng nhiều vũ khí của Mỹ. Sau khi quân đội Mỹ rút khỏi Afghanistan vào năm 2021, thật dễ dàng để mua những thứ này từ biên giới”, nhà nghiên cứu Imtiaz Balo nói.

Bổ sung thêm thông tin, ông Fahad Nabeel cho hay, hầu hết các thủ lĩnh của BLA đều đang hoạt động ở Iran và Afghanistan và đã vận động được nhiều nguồn tài trợ từ cộng đồng người Baloch di cư. Một điểm đáng chú ý nữa được Muhammad Shoaib, học giả và là nhà phân tích an ninh tại Đại học Quaid-i-Azam ở Islamabad thông tin là, BLA rất biết cách truyền bá thông điệp của mình trên các phương tiện truyền thông xã hội.

“BLA đã học được nghệ thuật duy trì tin tức và giữ cho bộ máy tuyên truyền của mình có mặt trên nhiều chiến tuyến. Số lượng các cuộc tấn công và hoạt động tuyển dụng của BLA ngày càng gia tăng cho thấy nỗ lực tuyên truyền của họ khá hiệu quả. Trong những năm gần đây, phương tiện truyền thông của nhóm đã cung cấp thông tin cập nhật kịp thời về các hoạt động và xuất bản tài liệu, video chiến đấu để thu hút những người có khả năng được tuyển dụng”, học giả Muhammad Shoaib nói.