Đưa con người lên sao Hỏa: Giấc mơ còn xa

Không phải chỉ chờ đến khi tỷ phú Elon Musk có bài diễn thuyết đầy sức thuyết phục tại Hội nghị Hàng không vũ trụ tại Adelaide, Australia về việc đưa con người lên sinh sống tại sao Hỏa, thì ước mơ chinh phục hành tinh này vẫn là đề tài nghiên cứu của rất nhiều nhà khoa học. 

Đã có những bước tiến mới trong việc thiết kế và chế tạo những con tàu chuyên chở hàng hóa, hành khách… tới sao Hỏa. Môi trường khắc nghiệt ở đây sẽ được cải thiện, năng lượng, không khí và nước sẽ được tạo ra trên chính hành tinh xa xôi này. 

Mô hình phác thảo thành phố sẽ được xây dựng với đầy đủ các công trình thiết yếu phục vụ những nhà thám hiểm đã được Các Tiểu vương quốc Ảrập thống nhất (UEA) đưa ra gần đây đã làm cho con đường tới sao Hỏa trở nên ngắn hơn bao giờ hết. 

Dù cho việc tạo ra môi trường sinh sống tại sao Hỏa vẫn còn nhiều trở ngại nhưng nhân loại có quyền hy vọng một ngày nào đó sao Hỏa sẽ trở thành quê hương thứ hai của con người.

Cuộc đua giành quyền khám phá sao Hỏa

Trong tương lai, ước mơ đưa con người lên sinh sống ở sao Hỏa sẽ gặp nhiều khó khăn và cần tới nhiều nguồn hỗ trợ về tài chính và nhân lực nhưng nó được cho là sẽ mang lại những lợi ích lớn lao cho nhân loại. Với kích thước phù hợp, có nước đóng băng trên bề mặt, sao Hỏa rõ ràng là một ứng viên phù hợp cho những nhà thám hiểm từ trái đất. 

Những giới hạn của con người về môi trường sống như đáy đại dương, và bây giờ là vũ trụ sẽ giúp tạo ra những công nghệ thích ứng và cải thiện môi trường sống.

Những mẫu tên lửa tái chế do Công ty Space-X chế tạo như Falcon 9, Heavy hay Dragon sẽ được thay thế bởi một loại tên lửa mới có kích thước lớn hơn gọi tắt là BFR. Loại tên lửa mới này có chiều cao khoảng 106m, rộng 9m và có trọng tải 150 tấn, gấp 5 lần so với loại Falcon Heavy trước đó. 

Theo thiết kế, BFR sẽ thay đổi toàn bộ hệ thống phóng tàu vũ trụ hiện nay của Space-X. Nhà tỷ phú Elon Musk cho biết: “BFR sẽ bao gồm tàu Fancon 9 và tàu khách Dragon hiện tại. Hành khách sẽ chỉ phải trả cho chi phí nhiên liệu dùng cho chuyến đi chứ không phải chi phí thiết kế nên BFR”. 

Có tới 40 cabin được lắp đặt trong BFR nhằm đảm bảo chuyên chở mỗi chuyến chừng 100 người. Điểm đặc biệt là toàn bộ phần đầu và phần tên lửa đẩy đều có thể tái sử dụng lại, do đó sẽ làm giảm chi phí cho chuyến đi. 

Trong suốt hành trình, những tàu chứa nhiên liệu sẽ liên tục hỗ trợ để BFR hoàn thành mục tiêu chinh phục của mình. Và theo dự kiến, mặt trăng cũng sẽ trở thành một trạm tiếp tế khổng lồ mang tên Moon Base.

Hiện nay những phần chính của tên lửa BFR đang được tiến hành chế tạo, điển hình là bình chứa nhiên liệu khổng lồ được chế tạo bởi sợi carbon giúp làm giảm trọng lượng và tiêu hao nhiên liệu. Phần tên lửa đẩy của BFR cũng được cải tiến với việc gắn 31 quả tên lửa Raptor nhằm tạo ra một lực đẩy lên tới 5.400 tấn để đưa BFR vào quỹ đạo. 

Sau khi vào quỹ đạo, phần tàu được chờ tiếp nhiên liệu để tiếp tục hành trình tới bề mặt sao Hỏa. Phần này có trọng lượng 85 tấn và khi bơm đầy nhiên liệu nó nặng tới 1.100 tấn với chiều dài 48m và đường kính 9m. 

Một bộ phận được gọi là cánh delta được gắn vào phần đuôi tên lửa, nó sẽ giúp thăng bằng cho BFR khi cất và hạ cánh, hỗ trợ cho nó là 2 tên lửa được bố trí ở giữa đuôi. 

Theo dự kiến của tỷ phú Elon Musk, chuyến đầu tiên của BFR vào năm 2022 sẽ mang theo 100 người, chủ yếu là các nhà khoa học và chuyên gia xây dựng. Họ sẽ được đưa tới quỹ đạo và chờ tên lửa đẩy quay về trái đất và mang lên bình nhiên liệu để có thể tiếp tục tới sao Hỏa. 

Những người đầu tiên đặt chân tới sao Hỏa sẽ có nhiện vụ đặt nền móng cho các chuyến tiếp theo. Họ sẽ đặt nhà máy năng lượng, mỏ khai thác và quan trọng nhất là các khu vực sinh sống với môi trường được biến đổi thích nghi. Chuyến bay tiếp theo có thể là vào năm 2024 với hành khách và hàng hóa để xây dựng nhà máy chế tạo nhiên liệu và các trụ sở chính cho thành phố tên sao Hỏa.

Tỷ phú Elon Musk tại buổi thuyết trình tên lửa BFR.
Tỷ phú Elon Musk tại buổi thuyết trình tên lửa BFR.

Không chỉ riêng Space-X, những công ty và các nhà tài trợ khác cũng đang tập trung cho cuộc đua tới sao Hỏa, điển hình là Rocket Lab. Là một công ty chuyên về phóng phi thuyền không gian tại Los Angeles, Rocket Lab đã đưa mẫu tên lửa 3D mang tên Electron ra giới thiệu trước công chúng. Electron có chiều cao 17m, chế tạo bằng phương pháp in 3D với nguyên liệu là composit. 

Trong một động thái khác, Blue Origin của nhà sáng lập Amazone Jeff Bezos cũng đã đưa con tàu mang tên Alan Shepard mang theo phi hành đoàn sau khi tách khỏi bộ phận tên lửa đẩy đã hạ cánh thành công.

Con người ở sao Hỏa sẽ khác biệt?

Không chỉ tính đến việc nghiên cứu, hoàn thiện thiết bị đưa con người tới sao Hỏa, các nhà khoa học tại Cơ quan hàng không vũ trụ Mỹ (NASA) đã cân nhắc tới việc sử dụng liệu pháp gene cho những phi hành gia. 

Trong một bài báo được đăng tải trên tờ Time, NASA cho biết trong môi trường nhiều bức xạ nguy hiểm, việc sử dụng liệu pháp gene có thể tăng cường sức đề kháng cho những phi hành gia thực hiện sứ mệnh khám phá sao Hỏa.

Ông Douglas Terrier, Trưởng bộ phận kỹ thuật của NASA cho biết cơ quan này đã nghiên cứu nhiều phương án, như việc sử dụng nước trong các vách ngăn của phi thuyền, hoặc sử dụng từ trường nhằm làm giảm thiểu những tác hại của bức xạ. Chuyến đi tới sao Hỏa còn chứa đựng những rủi ro khác như các cơn bão mặt trời và sự suy giảm đa dạng vi khuẩn trong cơ thể.

Không chỉ chạy đua trong “cuộc chiến” giành quyền phóng tàu thăm dò sao Hỏa, mới đây, Các tiểu vương quốc Ảrập thống nhất (UEA) đã đưa ra phác thảo về một thành phố dự định xây dựng trên sao Hỏa. 

Với kiến trúc đặc trưng hình vòm, các công trình trong thành phố sẽ được nối liền nhau bằng các đường hầm tạo thành một khu vực sinh sống rộng lớn cho con người. Những mái vòm này dự kiến sẽ được làm từ nhựa trong suốt, có thể tái chế và có khả năng lọc ánh sáng mặt trời. 

Một góc thành phố tương lai trên sao Hỏa.
Một góc thành phố tương lai trên sao Hỏa.

Do khí quyển sao Hỏa không có tác dụng bảo vệ mạnh mẽ như ở trái đất nên các vật liệu xây dựng mới sẽ được nghiên cứu để đưa vào sử dụng nhằm bảo vệ cho cư dân của thành phố khỏi những bức xạ nguy hiểm. Công nghệ in 3D sẽ được sử dụng để tạo ra gạch và các cấu trúc khác. Nhiều phòng thí nghiệm sẽ được xây dựng và cả những công trình giải trí như bảo tàng, rạp chiếu phim, và cả bể bơi.

Một trong những vấn đề cần giải quyết là việc tạo ra thực phẩm trong điều kiện thiếu nước và đất giàu dinh dưỡng ở sao Hỏa. Những phương pháp trồng trọt tiên tiến, tái chế nước và chất thải cũng sẽ được thử nghiệm để tận dụng nguồn tài nguyên.

Bill Hargenrader, Tổ chức nghiên cứu sao Hỏa cho rằng các nhà thám hiểm sẽ phải đối mặt với điều kiện khí hậu khắc nghiệt ở sao Hỏa, nơi áp suất khí quyển chỉ bằng 1% và trọng lực bằng 38% so với trái đất. Điều này sẽ khiến mật độ xương của chúng ta giảm đi, những tai nạn như gãy xương, thoái hóa cột sống sẽ diễn ra nhiều hơn. 

Theo tính toán của các nhà khoa học, mỗi tháng mật độ xương sẽ giảm từ 1-2% và sau 2 năm mật độ này sẽ tăng lên gấp đôi, đặc biệt là phụ nữ có thai thì tốc độ này sẽ tăng cao hơn nữa do cơ thể có nhu cầu về canxi lớn hơn nhiều. Không chỉ đối mặt với mối nguy về trọng lực giảm, mức độ phóng xạ trên hành tinh màu đỏ này cũng lớn hơn 6 lần so với trái đất. 

Chuyến khảo sát từ tàu thám hiểm Mars Odysses ghi nhận mức phóng xạ trên sao Hỏa cao gấp 2 lần mức cho phép ở nhà máy hạt nhân trên trái đất. Mức độ phóng xạ này sẽ có thể can thiệp tới quá trình tiến hóa do chuỗi DNA bị đột biến dẫn tới ung thư, hoặc tạo ra những biến dị di truyền.

Con người sống trong môi trường sao Hỏa cũng sẽ chỉ có thể tiêu thụ được các loại thực phẩm với thành phần đường đơn, protein và chất béo nhất định. Sở dĩ có điều này là do các vi khuẩn vi sinh có lợi cho sức khỏe, ví dụ như men đường ruột sẽ không phát triển được trong môi trường khắc nghiệt này. Trẻ em với hệ miễn dịch còn chưa phát triển đầy đủ, sẽ dễ mắc nhiều bệnh về trao đổi chất, hen suyễn, tiểu đường, dị ứng và một số loại ung thư. 

Những dịch bệnh có mức độ nguy hiểm và lây lan cao như Ebola, Zika sẽ không thể xuất hiện trong môi trường sao Hỏa, thế nhưng khi quay về trái đất, những nhà thám hiểm sẽ có thể dễ dàng bị mắc những chứng bệnh thông thường. 

Có thể nói sau một thời gian sống ở sao Hỏa, môi trường và hệ miễn dịch sẽ thay đổi và như các nhà khoa học tính toán, sau 6.000 năm sẽ xuất hiện một chủng người mới khác xa với người trái đất hiện nay.

Hoàng Ngọc

Các tin khác

Khi cỏ tự nhiên được "trồng bằng công nghệ"

Khi cỏ tự nhiên được "trồng bằng công nghệ"

Thay vì phụ thuộc vào ánh nắng mặt trời hay thổ nhưỡng tự nhiên tại chỗ, toàn bộ hệ thống thảm nhung phục vụ World Cup 2026 tại 11 sân bóng ở Mỹ đều được kiến tạo, vận chuyển, lắp đặt và duy trì bằng những giải pháp kỹ thuật sinh học và cơ khí tối tân nhất trong lịch sử thể thao thế giới. Những ghi nhận thực tế từ các kỹ sư tại hiện trường đã hé lộ nhiều bí mật kinh ngạc về quy trình chuẩn bị mặt sân khắt khe chưa từng có này.

Mật mã thiêng nơi đội tuyển Argentina đóng quân tại World Cup 2026

Mật mã thiêng nơi đội tuyển Argentina đóng quân tại World Cup 2026

Giữa cái nóng hầm hập vùng Trung Tây nước Mỹ, đội tuyển Argentina thiết lập đại bản doanh tại Kansas City chuẩn bị bảo vệ ngai vàng World Cup 2026. Bất chấp thời tiết khắc nghiệt và gợi ý đổi địa điểm từ FIFA, Lionel Messi cùng đồng đội vẫn kiên định bám trụ tại đây. Đây không đơn thuần là quyết định hậu cần kỹ thuật, mà là sự tính toán kỹ lưỡng nhằm tìm kiếm không gian bình yên, kết nối văn hóa quê hương và tiếp nhận báu vật tinh thần vô giá truyền lại từ lịch sử chính trị, thể thao vĩ đại dân tộc Nam Mỹ.

Cận cảnh bên trong máy tính lượng tử Hanyuan-2. Ảnh: Quantum Computing Report

Dấu mốc mới trong cuộc đua lượng tử toàn cầu

Khi công ty CAS Cold Atom Technology của Trung Quốc công bố Hanyuan-2, hệ thống máy tính lượng tử lõi kép đầu tiên, cuộc đua toàn cầu dường như đã bước sang một giai đoạn mới. Từ Washington tới Bắc Kinh, từ Paris tới London, các chính phủ và tập đoàn công nghệ đang đổ hàng tỷ USD vào lĩnh vực sẽ định hình thế hệ điện toán tiếp theo của thế giới.

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Các cam kết phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), chính sách “xanh” với những mục tiêu quyết đoán cùng các tuyên bố mạnh mẽ của chính giới, làn sóng đầu tư vào năng lượng tái tạo cùng áp lực cắt giảm khí thải carbon khiến than đá, loại nhiên liệu từng là động lực cho các cuộc cách mạng công nghiệp dường như đang dần bị đẩy ra bên lề.

Nhưng trước các cú sốc địa chính trị, khủng hoảng năng lượng khi nguồn cung gián đoạn, và đặc biệt là nhu cầu điện tăng vọt do tăng trưởng kinh tế cũng như sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), than đá một lần nữa được nhắc đến như giải pháp an ninh năng lượng. Liệu thế giới có thể thực sự rời bỏ than đá? Quá trình chuyển đổi xanh trên thực tế dường như mong manh hơn nhiều so với những tuyên bố chính trị?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Một trong những bước thay đổi lớn của chiến tranh trong vòng mười năm trở lại đây là sự lên ngôi của máy bay không người lái (UAV). Những chiếc máy bay cho vào vali được mà có thể đảm nhận nhiệm vụ trinh thám, tiêu diệt mục tiêu, v.v… không kém gì các loại khí tài đắt tiền. Nhờ UAV mà các lực lượng phiến quân có thể tham gia cuộc chiến trên không chứ không còn phải chịu cảnh hoàn toàn lép vế trước quân đội chính quy. Tất nhiên là việc sử dụng drone hàng loạt cũng kéo theo hoạt động phát triển vũ khí diệt drone. Nhưng sử dụng máy bay - cả loại có và không có người lái - để tiêu diệt UAV có là giải pháp hữu hiệu?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Một cuộc chiến bí mật được cho là đang leo thang mạnh mẽ dọc theo biên giới Nam Mỹ. Theo CNN và hãng thông tấn Anadolu, ngày càng nhiều thông tin và nghi vấn cho rằng CIA đang tham gia sâu hơn vào các hoạt động nhằm vào mạng lưới băng đảng ma túy tại Mexico. Những thay đổi chiến lược trở nên rõ nét hơn khi chính quyền Mỹ nhìn nhận các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia này như những mối đe dọa an ninh có tính khủng bố, qua đó mở đường cho các hoạt động tình báo và bán quân sự tinh vi hơn trên lãnh thổ nước láng giềng.

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Sau gần 80 năm trong các kho lưu trữ mật của quân đội Mỹ, hàng trăm hồ sơ về UFO (vật thể bay không xác định) vừa lần đầu được Lầu Năm Góc công khai trước thế giới. Không có “xác người ngoài hành tinh” hay bằng chứng về những cuộc đổ bộ từ vũ trụ, nhưng các đoạn phim hồng ngoại, ghi âm và lời kể của phi công đang mở ra cuộc tranh luận lớn nhất nhiều thập niên qua về những vật thể bí ẩn mà ngay cả Washington cũng chưa thể giải thích.

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

Cuộc tấn công bằng drone vào nhà máy điện hạt nhân Barakah của UAE hôm 17/5 chỉ gây ra thiệt hại nhỏ. Nhưng dư chấn thì rất lớn, khi nó cho thấy ranh giới giữa một vụ tấn công “suýt trúng” với một thảm họa phóng xạ đang ngày càng mong manh, trong bối cảnh bất ổn địa chính trị bủa vây Trung Đông như hiện nay.

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Khi con tàu du lịch MV Hondius rời cảng Ushuaia, Argentina vào ngày 1/4/2026, không ai trên tàu có thể ngờ rằng họ sắp trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu. Sau bốn tuần, ba hành khách đã tử vong, nhiều người khác nguy kịch, cuộc truy vết phức tạp được tiến hành. Ổ dịch virus Hanta trên con tàu này không chỉ là một thảm kịch đơn lẻ, nó đã trở thành phép thử mới đối với khả năng chống chịu của hệ thống y tế toàn cầu trong bối cảnh chúng ta vẫn đang loay hoay tìm kiếm sự đồng thuận để đối phó với những đại dịch mới.

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Nói về quốc phục hay cao hơn là bàn tới câu chuyện quốc phục ở nước ta có lẽ rất khó ấn định được thời điểm chính xác, bởi mỗi giai đoạn lại bùng lên rồi xẹp xuống, hòa tan trong vô vàn sự kiện, hoạt động... Những ngày gần đây, thông qua một hoạt động mang tính lễ nghi cấp Nhà nước, vấn đề cần có một bộ quốc phục, lễ phục mang tính thành quy lại xôn xao dư luận, khiến nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa trăn trở, đặt câu hỏi: “Tại sao, đến hôm nay, chúng ta vẫn còn băn khoăn đi tìm quốc phục?”.

Cây giáo trên tay vua

Cây giáo trên tay vua

Giáo là món vũ khí “kinh điển” của thời cổ đại, vì nó dễ chế tạo, dễ huấn luyện và được sử dụng rất linh hoạt. Ngoài binh lính, có những vị vua nước Việt cũng từng cầm giáo làm vũ khí, và có vị còn... ra đi vì mũi giáo.

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang âm thầm thúc đẩy sự mở rộng của nhiên liệu hóa thạch, giúp một số quốc gia gây ô nhiễm lớn nhất thế giới khoan và khai thác nhiều dầu khí hơn. Đã đến lúc cần xem xét lượng khí thải do AI tạo ra, vốn có thể vượt xa đáng kể so với tác động môi trường từ cơ sở hạ tầng của nó.

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

Thảm họa Chernobyl không chỉ khép lại bằng những con số thương vong, mà còn mở ra một bước ngoặt lớn trong tư duy về an toàn và chính sách năng lượng toàn cầu. Từ cú sốc 1986, khái niệm "văn hóa an toàn hạt nhân" được đặt lên hàng đầu, kéo theo những thay đổi sâu rộng trong thiết kế, vận hành và giám sát các nhà máy điện nguyên tử. Ngày nay, khi nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng gia tăng, điện hạt nhân đang trở lại và đáng tin cậy hơn nhiều so với cách đây 4 thập kỷ.

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

Ngày 28/4/2026, Hội nghị quốc tế lần thứ nhất về Chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch đã diễn ra tại thành phố Santa Marta của Colombia, với sự tham dự của đại diện hơn 50 quốc gia. Bức tranh rối ren của thị trường năng lượng thế giới thời gian qua cho thấy một thực tế phũ phàng là sự lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đang trói buộc các quốc gia vào những biến động địa chính trị phức tạp, vốn nằm ngoài tầm kiểm soát. Trong bối cảnh đó, hội nghị tại Santa Marta đã được nhiều ý kiến ca tụng là sự kiện đánh dấu “bước khai tử” nhiên liệu hóa thạch.

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Khi những người ủng hộ ông Trump trong cuộc đua trở lại Nhà Trắng hô vang khẩu hiệu “Đưa việc làm trở lại”, họ không chỉ nói về những bảng lương đã mất, mà còn về cả một bản sắc đang phai mờ. Thực tế, những nhà máy mới vẫn đang mọc lên trên đất Mỹ, chỉ có điều chúng không nằm ở những thị trấn công nghiệp xưa cũ mà chọn những vùng đất mới. Đây vừa là lựa chọn tất yếu, đồng thời là một nghịch lý của nền kinh tế - chính trị Mỹ hiện tại.

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

Trong nhiều thế kỷ, ưu thế trên không là đặc quyền của các cường quốc quân sự. Máy bay không người lái (UAV) đang thay đổi điều đó. Khi khả năng tiếp cận từ trên không không còn là đặc quyền của vài cường quốc nữa, nó đang khiến cho những cuộc xung đột trở nên “cân bằng” hơn nhưng cũng khó kiểm soát hơn.

Sắc cờ thời xưa

Sắc cờ thời xưa

Chúng ta thường nghe kể rằng thời Nguyễn ở nước ta, vua treo cờ vàng, nhưng ít người biết rằng vua còn có nhiều sắc cờ khác nữa.

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Tòa án Pháp ra phán quyết phạt tù lãnh đạo một tập đoàn đa quốc gia vì hành vi tài trợ khủng bố trong bối cảnh xung đột tại Syria giai đoạn 2013 - 2014. Động thái này không chỉ phơi bày mức độ gắn kết giữa hoạt động kinh doanh và các mạng lưới cực đoan, mà còn phát đi cảnh báo rõ rệt về ranh giới pháp lý mà doanh nghiệp không thể vượt qua khi hiện diện tại các khu vực chiến sự.

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.