Đối với các thành viên ASEAN, việc định hình hướng đi trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn đang gia tăng, sự phân mảnh địa chính trị ngày càng nghiêm trọng và xu hướng an ninh hóa sâu sắc trong thương mại đòi hỏi những lộ trình chiến lược vô cùng phức tạp để bảo vệ chủ quyền, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và duy trì tự chủ chính sách.
Đồng thời, vị thế hàng đầu khu vực của ASEAN đang bị thách thức bởi sự nổi lên của các liên minh an ninh tiểu đa phương như Liên minh 3 bên Australia - Anh - Mỹ (AUKUS) và Đối thoại an ninh 4 bên (Bộ tứ - Quad), làm dấy lên những cuộc tranh luận quan trọng về hiệu quả lâu dài của ASEAN với tư cách là nền tảng quy tụ ngoại giao trung tâm.
Một phiên làm việc chính thức của Hội nghị cấp cao ASEAN - Nga năm 2026
Khuôn khổ đa phương cho hợp tác thế hệ tiếp theo
Mặc dù các mối quan hệ song phương riêng lẻ trong khối có sự khác biệt, nhưng chương trình nghị sự đa phương chính thức cho Hội nghị cấp cao Kazan năm 2026 tập trung vào các khuôn khổ thể chế mang tính hệ thống, được thiết kế nhằm vượt qua những rạn nứt địa chính trị. Các quan chức cấp cao đã hoàn thiện chương trình nghị sự cốt lõi xoay quanh 3 trụ cột.
Thứ nhất, khi Kế hoạch hành động toàn diện (CPA) giai đoạn 2021-2025 mang tính nền tảng sắp hết hiệu lực, các cuộc đàm phán được tiến hành để xây dựng CPA mới kế tiếp (giai đoạn 2026-2030) nhằm định hướng các mối quan hệ chính trị, an ninh và xã hội - nhân văn. Đồng thời, hội nghị cấp cao này sẽ khởi động Chương trình chiến lược 10 năm về hợp tác thương mại và đầu tư (giai đoạn 2026-2035).
Tổng thống Nga Vladimir Putin và Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim tham dự cuộc hội đàm bên lề khuôn khổ Hội nghị cấp cao ASEAN - Nga
Moscow cũng đang đẩy mạnh đầu tư vào các lĩnh vực công nghệ cao, nơi ASEAN đang mở rộng nhanh chóng. Hội nghị cấp cao nhiều khả năng sẽ tập trung vào các sáng kiến chung liên quan đến công nghệ đô thị thông minh, khuôn khổ an ninh mạng, cấu trúc kinh tế số và các giải pháp cụ thể thay thế cho các giao dịch tài chính sử dụng hệ thống nhắn tin thay thế và đồng nội tệ.
Cuối cùng, Nga rất có thể sẽ tái khẳng định sự ủng hộ đối với vai trò trung tâm của ASEAN ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, nhằm tạo dựng đối trọng về mặt ngôn luận chống lại các liên minh tiểu đa phương do phương Tây dẫn dắt.
Hơn nữa, trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu có nhiều biến động khó lường, hội nghị cấp cao hướng đến mục tiêu đảm bảo hành lang logistics ổn định cho việc xuất khẩu các mặt hàng nông sản (như phân bón và ngũ cốc) sang thị trường Đông Nam Á.
Tuy nhiên, vì ASEAN hoạt động nghiêm ngặt trên nguyên tắc đồng thuận, nên các tuyên bố chính thức của hội nghị cấp cao nhiều khả năng sẽ vẫn mang tính kinh tế và chức năng cao, tập trung hoàn toàn vào các lợi ích chung thiết thực.
Tổng thống Nga chào đón các đoàn đến dự hội nghị
Những thách thức
Trong giai đoạn ổn định khu vực, việc nhóm họp để thảo luận về các dự án lớn đầy tham vọng là điều dễ dàng. Thế nhưng, hiệu quả thực sự của một tổ chức quốc tế lại được tôi luyện trong “lò lửa” của những cuộc khủng hoảng thực tế.
Ngày nay, vai trò thiết thực về mặt thể chế của ASEAN đang bị thử thách một cách căn bản bởi những yếu tố vượt ngoài tầm với mang tính lịch sử của khối trong việc giải quyết dứt điểm các cuộc xung đột song phương cục bộ, chẳng hạn như đợt bùng phát căng thẳng dọc biên giới Campuchia - Thái Lan.
Đông Nam Á lục địa vẫn là tiểu vùng nhạy cảm về mặt chiến lược, nơi đan xen giữa những biến động chính trị nội bộ, các vấn đề phân định biên giới chưa được giải quyết và sự can thiệp của các cường quốc.
Nhiều văn kiện hợp tác được ký kết
Sự leo thang căng thẳng gần đây cho thấy các cuộc xung đột lãnh thổ ăn sâu bám rễ trong lịch sử - vốn bắt nguồn từ quá trình vẽ bản đồ và phân định biên giới thuộc địa phức tạp vào các năm 1904 và 1907 - có thể biến thành các mối hiểm họa về nhân đạo và an ninh khu vực.
Thất bại của các sáng kiến ngoại giao khác nhau bên ngoài trong việc dàn xếp một khuôn khổ hòa bình lâu dài và bền vững để lại khoảng trống ngoại giao rõ rệt. Trước đó, Washington không thể mang lại một khuôn khổ cấu trúc bền vững cho hòa bình dài hạn.
Mặc dù có tầm ảnh hưởng khu vực to lớn và các mối quan hệ gắn kết riêng biệt, nhưng Bắc Kinh dường như vẫn do dự trong việc đưa ra động thái can thiệp chính trị táo bạo và dứt khoát hơn.
Những nỗ lực của Paris nhằm làm sáng tỏ lịch sử bằng cách chia sẻ các chi tiết bản đồ thời thuộc địa từ Trung tâm Lưu trữ quốc gia hải ngoại (ANOM) của Pháp cũng không đủ để phá vỡ thế bế tắc ngoại giao này. Và rồi, đó là cơ hội cho Nga.
Sự đổ vỡ mang tính cấu trúc trong quan hệ của Nga với phương Tây - vốn bị đẩy nhanh bởi các lệnh trừng phạt sau cuộc trưng cầu dân ý về Crimea năm 2014 và rạn nứt ngoại giao hoàn toàn vào năm 2022 - đã làm thay đổi một cách căn bản các tính toán trong chính sách đối ngoại của Moscow.
Những người lính Campuchia và Thái Lan bắt tay nhau tại khu vực đền Prasat Ta Muen Thom của người Khmer ở khu vực biên giới hai nước, tháng 7/2025
Việc Nga thông qua Khái niệm chính sách đối ngoại sửa đổi vào tháng 3/2023 đã chính thức hóa sự “xoay trục” mang tính cấu trúc, nâng tầm các nước phương Nam toàn cầu, Nhóm các nền kinh tế mới nổi (BRICS), Tổ chức hợp tác Thượng Hải (SCO) và Đông Nam Á lên vị trí trung tâm trong hoạch định chiến lược của Moscow. Trong khi các liên kết thương mại với Bắc Kinh và New Delhi mở rộng một cách tự nhiên, tiểu vùng sông Mekong là ranh giới then chốt để thiết lập cấu trúc đa cực thực sự.
Nga đang vận hành chiến lược khu vực 3 cấp độ mang tính phân mảnh cao, chuyển đổi linh hoạt từ hội nhập quốc phòng sâu rộng sang chủ nghĩa giao dịch kinh tế thuần túy. Nhóm thứ nhất gồm các đối tác hợp tác chiến lược như Việt Nam và Myanmar, trong đó Việt Nam vẫn được coi như là nền tảng cho sự hiện diện của Nga ở Đông Nam Á, trên cơ sở hợp tác chiến lược toàn diện được nâng tầm.
Nhóm thứ hai gồm các đối tác kinh tế thực dụng là Indonesia, Thái Lan và Lào. Trong đó Thái Lan duy trì mối quan hệ mang tính giao dịch và cân bằng với Nga. Nhóm thứ ba gồm các quốc gia thận trọng và giữ khoảng cách là Singapore, Philippines, Brunei và Timor Leste. Singapore là quốc gia duy nhất trong ASEAN đơn phương áp đặt các biện pháp trừng phạt trực tiếp đối với các ngân hàng Nga sau khi xung đột Nga - Ukraine nổ ra.
Dấu ấn Kazan
Trong nghệ thuật lãnh đạo của người châu Á, mô hình văn hóa “giữ thể diện” có ý nghĩa rất quan trọng. Các cuộc đối thoại trực tiếp giữa Phnom Penh và Bangkok thường xuyên bị đình trệ do những góc nhìn chính trị nội bộ.
Thành phố Kazan, Nga nhìn từ trên cao
Hai bên cần một diễn đàn đánh giá từ bên ngoài để nối lại đối thoại và Nga có thể cung cấp chính điều đó mà không làm dấy lên những cáo buộc về sự can thiệp thô bạo. Để có thể tham gia hiệu quả với tư cách đối tác mang tính xây dựng tại khu vực, Nga có lẽ cần phải cân bằng giữa các đòn bẩy lịch sử đặc thù của mình ở Campuchia và mối quan hệ thương mại ngày càng phát triển với Thái Lan.
Thời điểm diễn ra Hội nghị cấp cao Kazan hoàn toàn trùng khớp với chu kỳ luân phiên ban lãnh đạo nội bộ của ASEAN. Philippines đang dẫn dắt chương trình nghị sự xây dựng hòa bình của ASEAN. Bằng cách cung cấp một diễn đàn ngoại giao mang tính hỗ trợ tại Kazan, Moscow trực tiếp củng cố vai trò lãnh đạo của Manila. Singapore và Thái Lan lần lượt sẽ đảm nhận chức Chủ tịch luân phiên của ASEAN tiếp theo vào các năm 2027 và 2028. Việc giải quyết dứt điểm các tranh chấp biên giới tồn đọng trước khi nắm quyền lãnh đạo tổ chức khu vực này mang lại lợi ích trực tiếp cho chính bộ máy thể chế của Bangkok. Nga có thể quảng bá các cuộc thảo luận tại Kazan là nền tảng chuẩn bị tinh vi để dọn đường cho nhiệm kỳ sắp tới của Thái Lan.
Tận dụng khả năng phục hồi của Nga với tư cách là nước xuất khẩu năng lượng và nông nghiệp hàng đầu, hội nghị cấp cao có thể đưa ra các cơ chế ứng phó khẩn cấp chung. Chương trình nghị sự tích cực này có thể tập trung vào an ninh lương thực, chuyển giao công nghệ nông nghiệp và cứu trợ thiên tai do biến đổi khí hậu - những lĩnh vực mà Campuchia, Lào và Myanmar đang phải đối mặt với những điểm yếu chung mang tính tiểu vùng.
Hội nghị cấp cao Kazan lần này được cho là mang đến cơ hội kịp thời cho Nga khẳng định vị thế là đối tác mang tính xây dựng trong bối cảnh quốc tế đang thay đổi. Bằng cách tạo ra bối cảnh trung lập và uy tín, giúp ổn định các xích mích mang tính tiểu vùng giữa Campuchia và Thái Lan, khuôn khổ Kazan có thể góp phần duy trì giá trị thực tiễn của mô hình ASEAN.
Tóm lại, bằng cách chuyển đổi cuộc đối thoại chính trị lâu đời thành thắng lợi hữu hình cho sự ổn định khu vực và đa dạng hóa kinh tế, các đối tác ASEAN - Nga có thể chứng minh giá trị thực tiễn của một trật tự thế giới đa cực, cân bằng - nơi chủ quyền khu vực được tôn trọng và các cuộc khủng hoảng được quản lý dựa trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau.
