Đế chế Khmer với nền văn minh đá và nước

SEA Games 32 đang tưng bừng diễn ra tại Campuchia, đất nước của những đền đài cổ kính nổi tiếng, nhất là Angkor Wat, một di sản của Đế chế Khmer. Ít ai biết, vương quốc này từng có thủ đô là thành phố lớn nhất thế giới thời tiền công nghiệp (trước năm 1750, khi bắt đầu có máy móc và công cụ). Người Khmer đương thời đã biết khai thác gió mùa và sử dụng nó để làm lợi thế cho mình. Bí quyết thành công của họ nằm ở kỹ thuật thủy lực: hệ thống quản lý nước được thiết kế để thu thập và lưu trữ nước trong suốt cả năm…

Lịch sử và địa lý độc đáo

Jayavarman II được tuyên bố là hoàng đế của Đế chế Khmer mới trong một buổi lễ tại Phnom Kulen vào năm 802 sau Công nguyên. Ông đã thống nhất giang sơn từ vương quốc chính là Chân Lạp và hầu hết các tiểu công quốc tồn tại trước đó.

Đế chế Khmer với nền văn minh đá và nước -0
Tượng nữ hoàng Indradevi bằng đồng.  (Ảnh:dharmasculpture.com)

Địa hình Campuchia nói chung bằng phẳng, nhưng đồi Kulen nhô lên trên vùng đồng bằng phía bắc Tonle Sap, lợi thế phòng thủ của khu vực này là rõ ràng đối với vị hoàng đế mới thống nhất các quốc gia nhỏ. Nhưng Phnom Kulen không chỉ mang lại lợi thế về mặt quân sự, nó còn được người Khmer tôn sùng là nơi linh thiêng và cung cấp hai nguồn tài nguyên mà người Khmer có thể khai thác để mang lại lợi ích cho họ: đá và nước.

Jayavarman II đã dành phần lớn thời gian trị vì của mình để chinh phục và củng cố đế chế mới, ông đã xây dựng thủ đô Mahendraparvata trên Phnom Kulen. Những người kế vị ông được an toàn hơn nhiều và đã chuyển thành phố từ vùng đồi núi đến vùng đồng bằng phía bắc của vùng lũ Tonle Sap, ngày nay được gọi là Roluos. Sau đó, thủ đô lại dời đến Angkor khi các kỹ sư thủy lực trở thành những người hoàn toàn làm chủ khí hậu và cảnh quan trong hàng trăm năm.

Campuchia cổ đại chủ yếu là một quốc gia theo đạo Hindu được Ấn Độ hóa hàng trăm năm trước khi Đế chế Khmer ra đời. Do đó, Jayavarman II quyết định tổ chức lễ đăng quang tại Phnom Kulen để hợp pháp hóa quyền cai trị của mình. Sau đó, nó được gọi là Phnom Mahendra. Đây là mô tả về núi Meru trong vũ trụ học Ấn Độ giáo. Mahendraparvata, tên thành phố của Jayavarman có nghĩa là "Ngọn núi của Indra vĩ đại".

Núi Meru là nơi ở của các vị thần, hơi giống với đỉnh Olympus của người Hy Lạp cổ đại. Người được trao vương miện ở đó không chỉ trở thành một người cai trị, mà còn là một vị thần (Thần hoàng đế), những người kế vị ông cũng là Thần vương, nhưng đã chuyển sang Phật giáo.

Khí hậu của Campuchia cho thấy rằng ít công việc nông nghiệp được yêu cầu trong mùa khô. Việc xây dựng những ngôi đền không chỉ khiến dân chúng bận rộn mà còn củng cố ý tưởng rằng người cai trị cũng là Ông Trời. Đối với người dân của ngài, điều này có nghĩa làm việc cho hoàng đế là làm việc cho Ông Trời và tích lũy điểm công đức cho kiếp sau.

Ở Đế chế Khmer từng tồn tại một nền văn hóa bình đẳng giới tương đối: có các nhà khoa học và quân nhân nữ. Hai người vợ của Jayavarman VII - Hoàng hậu Indradevi và Hoàng hậu Jayarajadevi - là kiến trúc sư và giáo viên tại trường đại học của ngài, là bậc thầy trong nghề. Như vậy, Đế chế đã sử dụng tài năng của toàn dân chứ không riêng của một giới nào và còn bổ sung điều này bằng sức lao động của một lượng lớn nô lệ. Tất cả, trừ những gia đình nghèo nhất đều có nô lệ.

Hồ Tonle Sap cung cấp một lượng lớn các loài cá và động vật biển khác nhau. Các sản phẩm từ hồ, bao gồm cả cá khô, được Đế chế Khmer xuất khẩu sang những nước láng giềng. Lúa là cây trồng chính, Đế chế Khmer đã vượt trội trong việc trồng lúa. Do làm chủ nguồn nước, họ có thể thu hoạch ba vụ một năm. Họ trồng lúa nước sâu, trung bình và cạn. Một loại cây trồng ở vùng nước nông sẽ phát triển và được thu hoạch trước, sau đó - ở vùng nước trung bình và sâu, điều này mang lại cho họ gạo quanh năm và thặng dư để xuất khẩu. Người Khmer trồng các loại thảo mộc và rau xung quanh nhà của họ, trong bất cứ thứ gì có thể chứa cây trồng, và họ quản lý nước đảm bảo để có thể tưới cho cây rau và cây ăn quả quanh năm.

Khí hậu nhiệt đới với hai mùa do gió mùa: ẩm ướt và khô. Do đất nước được bao quanh bởi các ngọn núi nên bị hạn chế lượng mưa khu vực phía Bắc Tonle Sap trong mùa khô. Điều này dẫn đến cảnh đầm lầy trong mùa mưa hoặc khô và bụi trong mùa khô, nó có thể kéo dài hàng tháng mà không có mưa.

Campuchia về cơ bản là sự tích tụ của phù sa do sông Mekong rửa trôi qua hàng triệu năm. Trong quá khứ, đây là một vùng đồng bằng ngập nước rộng lớn được bao quanh bởi những ngọn núi, nhưng phần lớn đất nước bằng phẳng, và ở trung tâm là hồ Tonle Sap. Sông Mekong ở giữa, chia tách Campuchia hiện đại và hợp lưu với sông Tonle Sap tại Phnom Penh. Trong mùa mưa, do một lượng lớn nước từ phía bắc chảy vào, sông Mekong làm cho sông Tonle Sap xoay chuyển và làm cho hồ lớn phình ra.

Phần lớn miền trung Campuchia vẫn là vùng đồng bằng ngập nước, hồ Tonle Sap có thể tăng kích thước lên 16 lần trong mùa mưa. Lượng phù sa khổng lồ này được bồi đắp hàng năm đã làm cho vùng quê trở nên màu mỡ, còn vào mùa khô, phù sa biến thành cát bụi khi đất khô cằn, nứt nẻ. Nhưng người Khmer cũng đã tìm ra lối thoát ở đây.

Đồi Kulen nhô lên trên cảnh quan bằng phẳng này và có thể nhìn thấy xung quanh hàng dặm. Chúng được cấu tạo bằng đá sa thạch, và trên đỉnh có một cao nguyên rộng lớn. Đá sa thạch hấp thụ gió mùa, giữ lại nước và phân hủy để cung cấp đủ diện tích đất sâu màu mỡ hỗ trợ cho một lượng lớn dân số.

Đế chế Khmer với nền văn minh đá và nước -0
Angkor Wat, di tích tôn giáo lớn nhất thế giới và là biểu tượng của Đế chế Khmer.  (Ảnh: nytimes.com)

Những công trình khổng lồ từ đá và nước

Thiên tài của Đế chế Khmer nằm ở khả năng xây dựng những công trình kiến trúc khổng lồ như Angkor Wat trên vùng đất ngày càng lớn hơn và hàng năm thu hẹp lại. Người Khmer đã thiết kế các ngôi đền nổi, được hỗ trợ bởi nước ngầm, giúp chúng không bị chìm dưới sức nặng của chính mình. Các hồ chứa khổng lồ được xây dựng, các dòng sông được chuyển hướng và một hệ thống kênh đào xuất hiện, làm thay đổi toàn bộ cảnh quan.

Con sông chảy qua Siem Reap là một trong những động mạch kênh đào chính nối thủ đô Angkor với Tonle Sap. Nó hiện đã hơn 1.000 năm tuổi và chỉ thay đổi một chút về hướng nam của thành phố, minh chứng cho sự thiên tài của những người xây dựng.

Con sông chỉ là một trong những mạng lưới kênh lớn được đào khắp khu vực. Các con kênh là một mạng lưới giao thông vận chuyển mọi thứ từ con người đến những tảng đá khổng lồ cần thiết để xây dựng các ngôi đền và di tích ở thành phố Angkor. Chúng cũng là nguồn thức ăn, nước và chất thải cho những ngôi nhà được xây dựng bên cạnh.

Baray Tây nằm theo hướng đông - tây và ở ngay phía tây của thành Angkor Thom là hồ chứa duy nhất còn lại, lớn đến mức có thể nhìn thấy nó từ không gian. Trong thời Đế chế Khmer còn tồn tại hồ Baray Đông có cùng kích thước và ít nhất hai hồ chứa nhỏ hơn khác trong khu vực. Những hồ nhân tạo khổng lồ này đã thu thập một lượng nước khổng lồ trong các đợt gió mùa và giúp ngăn chặn lũ lụt. Đấy là nguồn cung cấp nước quanh năm để giữ cho các con kênh chảy và tưới cho cây trồng trong vườn tược.

Bay đến Siem Reap vào những thời điểm nhất định trong năm, bạn có thể nhìn thấy những dòng kênh chằng chịt trên những cánh đồng lúa xanh tốt. Trên thực tế, quy mô của hệ thống thủy lực của Đế chế Khmer chỉ có thể được đánh giá từ trên không. Những gì được phát hiện là một cảnh quan không tự nhiên chút nào, mà đã được sửa đổi rất nhiều từ Đồi Kulen đến Tonle Sap. Nó cũng cho thấy bằng chứng về một mạng lưới đường sá dẫn đến Đế chế Khmer rộng lớn hơn. Điều này cần được khám phá thêm một cách thật chi tiết. Lần quét đầu tiên cho một cuộc khảo sát cảnh quan khảo cổ học đã được thực hiện vào năm 2013 và 2015 cho thấy một thành phố trên Phnom Kulen - thành phố Mahendraparvata Jayavarman II - có dân số ước tính khoảng 80.000 người, và một thành phố lớn khác là Angkor. Thành phố này đã vượt qua mọi thứ ở châu Âu vào thời điểm đó.

Đế chế Khmer đã điều chỉnh cảnh quan của đất nước mình để hạn chế nhịp điệu của gió mùa và là một cường quốc ở châu Á trong suốt 500 năm. Nền văn minh của Đế chế Khmer sánh ngang với người La Mã về những thành tựu kỹ thuật và thậm chí còn vượt qua họ về một số mặt. 

Đăng Bẩy

Các tin khác

Cận cảnh bên trong máy tính lượng tử Hanyuan-2. Ảnh: Quantum Computing Report

Dấu mốc mới trong cuộc đua lượng tử toàn cầu

Khi công ty CAS Cold Atom Technology của Trung Quốc công bố Hanyuan-2, hệ thống máy tính lượng tử lõi kép đầu tiên, cuộc đua toàn cầu dường như đã bước sang một giai đoạn mới. Từ Washington tới Bắc Kinh, từ Paris tới London, các chính phủ và tập đoàn công nghệ đang đổ hàng tỷ USD vào lĩnh vực sẽ định hình thế hệ điện toán tiếp theo của thế giới.

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Các cam kết phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), chính sách “xanh” với những mục tiêu quyết đoán cùng các tuyên bố mạnh mẽ của chính giới, làn sóng đầu tư vào năng lượng tái tạo cùng áp lực cắt giảm khí thải carbon khiến than đá, loại nhiên liệu từng là động lực cho các cuộc cách mạng công nghiệp dường như đang dần bị đẩy ra bên lề.

Nhưng trước các cú sốc địa chính trị, khủng hoảng năng lượng khi nguồn cung gián đoạn, và đặc biệt là nhu cầu điện tăng vọt do tăng trưởng kinh tế cũng như sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), than đá một lần nữa được nhắc đến như giải pháp an ninh năng lượng. Liệu thế giới có thể thực sự rời bỏ than đá? Quá trình chuyển đổi xanh trên thực tế dường như mong manh hơn nhiều so với những tuyên bố chính trị?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Một trong những bước thay đổi lớn của chiến tranh trong vòng mười năm trở lại đây là sự lên ngôi của máy bay không người lái (UAV). Những chiếc máy bay cho vào vali được mà có thể đảm nhận nhiệm vụ trinh thám, tiêu diệt mục tiêu, v.v… không kém gì các loại khí tài đắt tiền. Nhờ UAV mà các lực lượng phiến quân có thể tham gia cuộc chiến trên không chứ không còn phải chịu cảnh hoàn toàn lép vế trước quân đội chính quy. Tất nhiên là việc sử dụng drone hàng loạt cũng kéo theo hoạt động phát triển vũ khí diệt drone. Nhưng sử dụng máy bay - cả loại có và không có người lái - để tiêu diệt UAV có là giải pháp hữu hiệu?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Một cuộc chiến bí mật được cho là đang leo thang mạnh mẽ dọc theo biên giới Nam Mỹ. Theo CNN và hãng thông tấn Anadolu, ngày càng nhiều thông tin và nghi vấn cho rằng CIA đang tham gia sâu hơn vào các hoạt động nhằm vào mạng lưới băng đảng ma túy tại Mexico. Những thay đổi chiến lược trở nên rõ nét hơn khi chính quyền Mỹ nhìn nhận các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia này như những mối đe dọa an ninh có tính khủng bố, qua đó mở đường cho các hoạt động tình báo và bán quân sự tinh vi hơn trên lãnh thổ nước láng giềng.

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Sau gần 80 năm trong các kho lưu trữ mật của quân đội Mỹ, hàng trăm hồ sơ về UFO (vật thể bay không xác định) vừa lần đầu được Lầu Năm Góc công khai trước thế giới. Không có “xác người ngoài hành tinh” hay bằng chứng về những cuộc đổ bộ từ vũ trụ, nhưng các đoạn phim hồng ngoại, ghi âm và lời kể của phi công đang mở ra cuộc tranh luận lớn nhất nhiều thập niên qua về những vật thể bí ẩn mà ngay cả Washington cũng chưa thể giải thích.

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

Cuộc tấn công bằng drone vào nhà máy điện hạt nhân Barakah của UAE hôm 17/5 chỉ gây ra thiệt hại nhỏ. Nhưng dư chấn thì rất lớn, khi nó cho thấy ranh giới giữa một vụ tấn công “suýt trúng” với một thảm họa phóng xạ đang ngày càng mong manh, trong bối cảnh bất ổn địa chính trị bủa vây Trung Đông như hiện nay.

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Khi con tàu du lịch MV Hondius rời cảng Ushuaia, Argentina vào ngày 1/4/2026, không ai trên tàu có thể ngờ rằng họ sắp trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu. Sau bốn tuần, ba hành khách đã tử vong, nhiều người khác nguy kịch, cuộc truy vết phức tạp được tiến hành. Ổ dịch virus Hanta trên con tàu này không chỉ là một thảm kịch đơn lẻ, nó đã trở thành phép thử mới đối với khả năng chống chịu của hệ thống y tế toàn cầu trong bối cảnh chúng ta vẫn đang loay hoay tìm kiếm sự đồng thuận để đối phó với những đại dịch mới.

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Nói về quốc phục hay cao hơn là bàn tới câu chuyện quốc phục ở nước ta có lẽ rất khó ấn định được thời điểm chính xác, bởi mỗi giai đoạn lại bùng lên rồi xẹp xuống, hòa tan trong vô vàn sự kiện, hoạt động... Những ngày gần đây, thông qua một hoạt động mang tính lễ nghi cấp Nhà nước, vấn đề cần có một bộ quốc phục, lễ phục mang tính thành quy lại xôn xao dư luận, khiến nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa trăn trở, đặt câu hỏi: “Tại sao, đến hôm nay, chúng ta vẫn còn băn khoăn đi tìm quốc phục?”.

Cây giáo trên tay vua

Cây giáo trên tay vua

Giáo là món vũ khí “kinh điển” của thời cổ đại, vì nó dễ chế tạo, dễ huấn luyện và được sử dụng rất linh hoạt. Ngoài binh lính, có những vị vua nước Việt cũng từng cầm giáo làm vũ khí, và có vị còn... ra đi vì mũi giáo.

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang âm thầm thúc đẩy sự mở rộng của nhiên liệu hóa thạch, giúp một số quốc gia gây ô nhiễm lớn nhất thế giới khoan và khai thác nhiều dầu khí hơn. Đã đến lúc cần xem xét lượng khí thải do AI tạo ra, vốn có thể vượt xa đáng kể so với tác động môi trường từ cơ sở hạ tầng của nó.

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

Thảm họa Chernobyl không chỉ khép lại bằng những con số thương vong, mà còn mở ra một bước ngoặt lớn trong tư duy về an toàn và chính sách năng lượng toàn cầu. Từ cú sốc 1986, khái niệm "văn hóa an toàn hạt nhân" được đặt lên hàng đầu, kéo theo những thay đổi sâu rộng trong thiết kế, vận hành và giám sát các nhà máy điện nguyên tử. Ngày nay, khi nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng gia tăng, điện hạt nhân đang trở lại và đáng tin cậy hơn nhiều so với cách đây 4 thập kỷ.

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

Ngày 28/4/2026, Hội nghị quốc tế lần thứ nhất về Chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch đã diễn ra tại thành phố Santa Marta của Colombia, với sự tham dự của đại diện hơn 50 quốc gia. Bức tranh rối ren của thị trường năng lượng thế giới thời gian qua cho thấy một thực tế phũ phàng là sự lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đang trói buộc các quốc gia vào những biến động địa chính trị phức tạp, vốn nằm ngoài tầm kiểm soát. Trong bối cảnh đó, hội nghị tại Santa Marta đã được nhiều ý kiến ca tụng là sự kiện đánh dấu “bước khai tử” nhiên liệu hóa thạch.

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Khi những người ủng hộ ông Trump trong cuộc đua trở lại Nhà Trắng hô vang khẩu hiệu “Đưa việc làm trở lại”, họ không chỉ nói về những bảng lương đã mất, mà còn về cả một bản sắc đang phai mờ. Thực tế, những nhà máy mới vẫn đang mọc lên trên đất Mỹ, chỉ có điều chúng không nằm ở những thị trấn công nghiệp xưa cũ mà chọn những vùng đất mới. Đây vừa là lựa chọn tất yếu, đồng thời là một nghịch lý của nền kinh tế - chính trị Mỹ hiện tại.

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

Trong nhiều thế kỷ, ưu thế trên không là đặc quyền của các cường quốc quân sự. Máy bay không người lái (UAV) đang thay đổi điều đó. Khi khả năng tiếp cận từ trên không không còn là đặc quyền của vài cường quốc nữa, nó đang khiến cho những cuộc xung đột trở nên “cân bằng” hơn nhưng cũng khó kiểm soát hơn.

Sắc cờ thời xưa

Sắc cờ thời xưa

Chúng ta thường nghe kể rằng thời Nguyễn ở nước ta, vua treo cờ vàng, nhưng ít người biết rằng vua còn có nhiều sắc cờ khác nữa.

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Tòa án Pháp ra phán quyết phạt tù lãnh đạo một tập đoàn đa quốc gia vì hành vi tài trợ khủng bố trong bối cảnh xung đột tại Syria giai đoạn 2013 - 2014. Động thái này không chỉ phơi bày mức độ gắn kết giữa hoạt động kinh doanh và các mạng lưới cực đoan, mà còn phát đi cảnh báo rõ rệt về ranh giới pháp lý mà doanh nghiệp không thể vượt qua khi hiện diện tại các khu vực chiến sự.

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.