Để Caribe yên sóng

Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 31/1 (giờ địa phương) khẳng định Washington đang “bắt đầu nói chuyện” với Cuba và tin rằng hai bên có thể đi tới một thỏa thuận. Ít giờ sau đó, La Habana cũng xác nhận một điều tưởng như nhỏ nhưng lại rất quan trọng: hai bên đã trao đổi thông điệp, có kênh đại sứ quán và đã liên lạc, chỉ là chưa thể gọi là “đối thoại chính thức”.

Khi đặt hai tín hiệu này cạnh nhau, độc giả sẽ thấy một chuyển động hòa giải đang hình thành từ cả hai phía - không ồn ào, không màu hồng, nhưng đủ để phá thế “đóng băng theo quán tính”: Mỹ phát tín hiệu sẵn sàng “làm một thỏa thuận”; Cuba đáp lại bằng việc mở cửa cho “đối thoại tôn trọng và có đi có lại”, hướng tới kết quả cụ thể. Dĩ nhiên, hòa giải trong quan hệ Mỹ – Cuba hiếm khi đi theo đường thẳng. Nó thường đến theo kiểu “vừa siết vừa mở”: một tay giữ đòn bẩy, tay kia chừa lối ra để đối phương bước vào mà không mất thể diện.

Những ngày cuối tháng 1/2026, chính quyền Tổng thống Donald Trump ký sắc lệnh tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia liên quan Cuba và thiết lập cơ chế có thể áp thuế bổ sung lên hàng hóa của các nước “trực tiếp hoặc gián tiếp” cung cấp dầu cho Cuba - một cách đánh vào mạch nhiên liệu, cũng là mạch điện và mạch sinh kế của đảo quốc. Nhưng chính trong logic “đòn bẩy” ấy, Nhà Trắng lại để mở một cánh cửa: văn bản cho phép Tổng thống Mỹ có thẩm quyền điều chỉnh/đổi hướng nếu phía Cuba hoặc các bên liên quan “có những bước đi đáng kể” và “phù hợp đủ mức” với các ưu tiên an ninh - đối ngoại của Mỹ.

Nói cách khác, đây không chỉ là một động tác siết, mà là một cơ chế mặc cả được thiết kế sẵn lối xuống thang. Cánh cửa đó được Tổng thống Mỹ Donald Trump diễn đạt bằng giọng mềm hơn so với các tuyên bố cứng rắn trước đó: ông nói Mỹ sẽ đàm phán để đạt thỏa thuận với Cuba và nhấn mạnh tình hình không nhất thiết phải trượt thành một cuộc khủng hoảng nhân đạo.

Cụm từ này rất đáng chú ý, vì nó cho thấy Washington hiểu rõ điểm giới hạn: gây sức ép để đạt mục tiêu chính trị là một chuyện, nhưng đẩy tình hình Cuba vượt ngưỡng nhân đạo lại là chuyện khác và khi vượt ngưỡng, chi phí không chỉ rơi vào La Habana mà sẽ dội ngay về phía Mỹ qua áp lực di cư, buôn người, rủi ro trên biển Caribe và bất ổn khu vực.

Ở phía Cuba, tín hiệu hòa giải lại đến theo cách “khuôn phép” hơn, nhưng nội dung thì thực dụng và cụ thể hơn. Thứ trưởng Ngoại giao Cuba Carlos Fernández de Cossío nói rõ: đã có liên lạc, đã trao đổi thông điệp, nhưng chưa thể nói hai bên “đã có một cuộc đối thoại”. Đây không phải sự lấp lửng mà là một cách giữ nhịp để tránh bị cuốn vào kỳ vọng “đột phá” rồi thất vọng.

Quan trọng hơn, thông cáo ngày 1/2 của Bộ Ngoại giao Cuba chọn một ngôn ngữ mềm và mang tính gợi mở: kiên quyết lên án chủ nghĩa khủng bố dưới mọi hình thức; tái khẳng định cam kết hợp tác nhằm tăng cường an ninh khu vực và quốc tế; đồng thời đề xuất nối lại hợp tác kỹ thuật với Mỹ trong một loạt lĩnh vực ít màu sắc ý thức hệ nhưng có lợi ích trực tiếp cho cả hai - chống khủng bố, chống rửa tiền, chống buôn bán ma túy, an ninh mạng, buôn người, tội phạm tài chính; kèm câu then chốt: “khi có thiện chí từ cả hai phía, tiến bộ đã đạt được”. Đây là cách La Habana phát đi thông điệp hòa giải: không hứa hẹn lớn, nhưng đưa ra “danh mục việc làm” để hai bên có thể bắt tay ngay nếu muốn.

Nếu nhìn kỹ, hai bên đang gặp nhau ở đúng một điểm: cùng muốn tránh kịch bản đứt gãy không kiểm soát. Cuba khẳng định sẵn sàng “đối thoại nghiêm túc, có ý nghĩa và có trách nhiệm”; Mỹ nói thẳng “không cần thành khủng hoảng nhân đạo”. Hai câu này, về bản chất, đều là lời thừa nhận rằng dù khác biệt thể chế và lịch sử đối đầu còn đó, quan hệ song phương vẫn phải được quản trị như một bài toán rủi ro thực tế, chứ không thể chỉ vận hành bằng khẩu hiệu. Vì sao “hòa giải” lại lóe lên đúng lúc nhịp siết tăng tốc? Câu trả lời nằm ở năng lượng và điện - những thứ biến chính trị thành đời sống.

Cuba thường xuyên chịu thiếu năng lượng và mất điện diện rộng; nền kinh tế bị bó chặt bởi khan hiếm ngoại tệ và hạn chế tiếp cận nhiên liệu. Khi Tổng thống Donald Trump đẩy đòn bẩy sang tuyến dầu và thuế quan với bên thứ ba, sức ép lên Cuba tăng rất nhanh, nhưng cũng vì thế mà nguy cơ khủng hoảng nhân đạo tăng nhanh. Và khi nguy cơ ấy tăng, đối thoại trở thành lối đi “ít tệ hơn” cho cả hai: Mỹ cần một cơ chế giảm áp để tránh làn sóng di cư; Cuba cần một đường thở tối thiểu để không trượt sâu vào vòng xoáy mất điện – đình trệ – bất ổn.

Một biến số làm bức tranh hòa giải dễ nhìn hơn là Mexico. Trong ngày 2/2, Tổng thống Donald Trump nói Mexico sẽ ngừng gửi dầu sang Cuba, trong khi phía Mexico trước đó nhấn mạnh cách tiếp cận “nhân đạo” và nói sẽ tìm giải pháp ngoại giao, tránh đối đầu. Câu chuyện này, dù gây tranh cãi, lại vô tình tạo ra “điểm tựa hòa giải”: khi một nhà cung cấp quan trọng đặt vấn đề nhân đạo và ngoại giao, không gian thương lượng giữa Washington và La Habana có thêm một đường dẫn để hạ nhiệt. Nói cách khác, những nước thứ ba theo hướng “giảm sốc” có thể làm nhịp hòa giải bớt mong manh. Điều đáng nhấn mạnh là: hòa giải không phải chuyện hai bên bỗng dưng tin nhau. Hòa giải ở đây là sự chuyển từ mục tiêu tối đa sang mục tiêu khả thi, từ “thắng – thua” sang “không để đổ vỡ vượt kiểm soát”.

Có thể thấy, Cuba nói sẵn sàng đối thoại theo hướng “cùng tồn tại nghiêm túc và tôn trọng” dù khác biệt, đồng thời khẳng định có nhiều vấn đề khác có thể bàn, miễn là những nền tảng thể chế của Cuba không bị đặt lên bàn mặc cả. Đó là cách La Habana phát tín hiệu hòa giải mà vẫn giữ “lằn ranh đỏ”. Ở chiều ngược lại, Nhà Trắng vừa dựng cơ chế thuế quan răn đe, vừa ghi sẵn trong văn bản quyền điều chỉnh nếu phía Cuba “có bước đi đáng kể”- đó cũng là một dạng hòa giải mang tính thể chế: tạo đường quay đầu hợp pháp để không bị kẹt trong chính sách cứng mãi.

Tựu trung lại, quan hệ Mỹ - Cuba đầu năm 2026 chưa phải sự tan băng, nhưng đã xuất hiện một thứ quan trọng hơn những khẩu hiệu hòa giải: một cấu trúc thương lượng tối thiểu. Mỹ dùng đòn bẩy năng lượng và thuế quan để buộc Cuba tính toán; La Habana đáp lại bằng danh mục hợp tác kỹ thuật và lời mời đối thoại tôn trọng, hướng đến kết quả cụ thể. Khi cả hai cùng thừa nhận kênh liên lạc, cùng nói về đối thoại/thoả thuận, và cùng tránh ngôn ngữ “đóng cửa tuyệt đối”, thì độc giả có cơ sở để tin rằng hòa giải đang đến từ cả hai phía - không phải bằng cảm xúc, mà bằng nhu cầu quản trị rủi ro, bằng “các việc có thể làm được” ngay cả trong bất đồng.