Nam Mỹ huyền bí:

Dấu ấn “bàn tay của quỷ”…

Ở Nam Mỹ có hai nơi thần bí là thành cổ Tiahuanaco và pháo đài Sacsayhuaman hấp dẫn đông đảo các nhà khảo cổ trên thế giới. Sacsayhuaman là một trong những tàn tích tuyệt vời nhất của Đế chế Inca, được bao bọc bởi ba sườn dốc và ví như “cấm thành” với những bức tường giống như tường của lâu đài bao phủ một khu vực rộng lớn.

Trong khi đó, Tiahuanaco là một thánh điện để thực hiện các nghi lễ thiêng liêng với một nền văn hóa đã ảnh hưởng sang nhiều khu vực lân cận. Cả hai công trình này đều thách thức giới nghiên cứu về “độ tuổi” chính xác, và công nghệ xây dựng còn chứa đựng quá nhiều bí ẩn chưa được giải đáp.

Những ký hiệu đặc biệt

Thành cổ Tiahuanaco (Bolivia) nằm trên cao nguyên cao 5.000m so với mực nước biển, chứa đựng rất nhiều dấu ấn bí mật cổ xưa thần bí khôn lường. Bức tường của Tiahuanaco được xây bằng những tảng nham thạch nặng 150 tấn, xếp lên những tảng đá nặng 70 tấn. Mặt ngoài của đá được mài sáng bóng, độ lớn của các góc ghép với nhau cũng chính xác tuyệt đối, đều dùng mộng bằng đồng để liên kết, và gắn với nhau rất chặt. Ở một số tảng đá nặng khoảng 10 tấn, các nhà khảo cổ học phát hiện ra một số lỗ sâu tới 3m, những lỗ này được dùng để làm gì cho tới nay vẫn chưa ai giải thích được.

Tượng đại thần cùng hàng trăm ký hiệu vô cùng tinh xảo ẩn chứa nhiều bí mật chưa được giải mã.
Tượng đại thần cùng hàng trăm ký hiệu vô cùng tinh xảo ẩn chứa nhiều bí mật chưa được giải mã.

Từ một tảng đá được khai quật, người ta nhìn thấy ở dưới có những phiến đá mài lớn dài tới 5m, có những ống nước bằng đá dài 2m, to 1m giống như những thứ đồ chơi rơi lả tả trên mặt đất. Có thể những di vật này do một đại họa nào đó tạo nên, nhưng điều gây chú ý là chúng được chế tác rất tinh xảo (tới mức ống nước xi măng cực chuẩn ngày nay cũng còn thua kém nhiều). Tổ tiên của người xây dựng thành cổ Tiahuanaco không có những công cụ tiên tiến, tại sao họ lại làm ra được những ống nước phức tạp như vậy?

Ở khu di chỉ thành cổ còn có cổng Mặt trời được làm từ một tảng đá nguyên khối lớn, nặng tới 10 tấn. Hai bên cổng có những bức đồ án hình vuông, quây lấy một bức tượng giống như Tượng phi thần (Thần biết bay). Truyền thuyết của thành cổ Tiahuanaco kể lại rằng, ngày xưa có một phi thuyền từ trên trời bay xuống.

Từ phi thuyền có một phụ nữ tên là Malianna bước ra với nhiệm vụ sẽ trở thành “Người phụ nữ vĩ đại” của Trái đất. Malianna chỉ có 4 ngón tay, giữa các ngón tay đều có màng. Bà mẹ vĩ đại Malianna sinh được 70 người con cho Trái đất, sau đó bay về trời. Ở Tiahuanaco cũng có bức tường đá vẽ một sinh vật có 4 ngón, tuy nhiên niên đại của bức tranh này chưa thể xác định được.

Thành cổ Tiahuanaco thần bí còn khiến giới khoa học đau đầu vì một loại lịch thiên văn bị vùi sâu trong vũng bùn khô cạn. Bởi vì, những bằng chứng nghiên cứu cho thấy: sinh vật làm ra và sử dụng loại lịch thiên văn này có một nền văn minh và văn hóa cao hơn rất nhiều so với loài người ngày nay. Ngoài ra, các nhà khảo cổ tìm thấy những đầu tượng tạc bằng đá. Nhưng khi xem kỹ lại mới thấy những đầu tượng này thể hiện nhiều giống người khác nhau: người môi mỏng, người môi dày, người mũi dài, người mũi tẹt, người tai to dày, người tai nhỏ mỏng, người lộ rõ góc cạnh, người ôn hòa nhã nhặn và còn có một số đầu tượng đội những cái mũ kỳ lạ. Tại sao có nhiều giống người khác nhau đến thế?

Điều kỳ lạ nhất chính là phát hiện tượng đại thần. Tượng thần được tạc bởi nguyên một khối nham thạch màu hồng, dài 8,5m, nặng hơn 30 tấn, được tìm thấy trong Cổ thần miếu. Các nhà khoa học đã không thể lý giải được hàng trăm ký hiệu vô cùng tinh xảo trên áo của tượng thần và kỹ thuật xây dựng công trình kiến trúc để bảo tồn tượng thần rất nguyên thủy nhưng lại vô cùng siêu việt. Chính từ sự nguyên thủy của kỹ thuật xây dựng này mà công trình đó mới được gọi là Cổ thần miếu.

Quang cảnh Thành cổ Tiahuanaco trước Cổng Mặt Trời.
Quang cảnh Thành cổ Tiahuanaco trước Cổng Mặt Trời.

Theo nhiều chuyên gia, những ký hiệu đặc biệt kể trên ghi lại rất nhiều kiến thức thiên văn học, hơn nữa những tri thức đó lấy sự thực Trái đất hình tròn làm cơ sở. Theo đó, đây có thể là một chỉ báo liên quan tới lý luận về hiện tượng tạo thành Mặt trăng, tạm gọi là “học thuyết vệ tinh”.

Trước đây, có một vệ tinh đã từng bị Trái đất hút. Khi vệ tinh bị kéo về phái Trái đất thì tốc độ quay của Trái đất trở nên rất chậm, cuối cùng thì vệ tinh bị vỡ ra làm nhiều mảnh và sản sinh ra Mặt trăng. Thời gian xuất hiện chuỗi những ký hiệu ghi lại hiện tượng thiên văn này được phỏng đoán từ 27.000 năm trước, cho thấy đây là một ghi chép “để lại cho hậu thế”.

Nói một cách chính xác, tượng thần đó là một vật rất cổ. Nếu chỉ nói rằng “đây là Tượng thần cổ đại” thì chưa chuẩn, nên các nhà khoa học cần có một cách giải thích chính xác hơn nữa về niên đại thực sự và bí ẩn xung quanh bức tượng. Bất luận thế nào, Tượng thần và lịch thiên văn ấy đã thể hiện tính phức tạp của một tri thức làm cho con người vô cùng kinh ngạc. Những kiến thức ấy ở đâu, có thể nào lại xuất phát từ một nền văn minh của người ngoài hành tinh?

Nghệ thuật tạo hình xuất sắc

Ngoài thành cổ Tiahuanaco, di tích nổi tiếng khác đáng để nhắc tới là pháo đài Sacsayhuaman (Peru) - một tàn tích Inca ở độ cao 3.701m. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng những tàn tích của Sacsayhuaman thực chất có từ thời điểm trước Đế chế Inca. Những bức tường này được cho là đã xây dựng bởi nền văn hóa Killke vào khoảng thế kỷ 12 (văn hóa Killke chiếm đóng ở Nam Mỹ, phát triển rực rỡ quanh khu vực Cusco của Peru từ năm 900 đến 1200 sau Công nguyên, trước khi có sự chiếm của người Inca vào thế kỷ 13). Từ đây, Đế chế Inca bắt đầu cho xây dựng lại và hoàn chỉnh toàn bộ công trình trong suốt 60 năm với sự tham gia của khoảng 20.000 đến 30.000 nhân công.

Đây là một bức tường được sắp xếp rất phức tạp với nhiều điều kì bí, gần thành phố cổ Cusco (Peru). Công trình này mang dáng dấp của một pháo đài rộng lớn được xây dựng bằng những phiến đá khổng lồ nặng trên 300 tấn. Ba bức tường Sacsayhuaman dày khoảng 400m và cao 6m. Có đến 6000 khối đá đã được dùng để xây dựng. Cách thức di chuyển những phiến đá cổ này rất thú vị. Một trong những phiến đá to nhất đã được di chuyển hơn 80km dọc theo những dãy núi với địa hình hiểm trở.

Khoa học hiện đại chưa thể lý giải nổi vào thời ấy các cư dân ở đây đã dùng kỹ thuật gì mà từ bãi đá họ chọn ra những tảng đá lớn nặng tới hơn 150 tấn, sau đó vận chuyển tới một nơi rất xa để tiến hành gia công đục đẽo pháo đài phòng ngự Sacsayhuaman. Khi đã đục đẽo đủ 4 tầng, họ chuyển pháo đài về đặt trong một núi lửa.

Pháo đài Sacsayhuaman được đồn đoán do quỷ dữ xây dựng.
Pháo đài Sacsayhuaman được đồn đoán do quỷ dữ xây dựng.

Tảng đá khổng lồ này đã được điêu khắc tinh xảo và tỉ mỉ, có hình thang và sườn dốc, có hốc mắt và đường hoa văn hình xoắn ốc trang trí, làm nên một thứ vật liệu xây dựng vô tiền khoáng hậu, phản ánh cái thú nhàn tản của người Inca cổ. Nhưng thật khó tưởng tượng nổi người Inca cổ có thể dùng bàn tay của mình, dựa vào chính sức lực của mình để khai thác rồi vận chuyển và đục đẽo những tảng đá khổng lồ thành một pháo đài đẹp kỳ vĩ. Chắc hẳn, để làm được việc này họ cần phải có một sức mạnh ghê gớm.

Tàn tích còn lưu giữ cho đến ngày nay là các bức tường bên ngoài, được xây dựng một cách kiên cố theo một mô hình ngoằn ngoèo nằm ở ba cấp bậc khác nhau. Giống như nhiều công trình xây dựng khác của Đế chế Inca, những bức tường này được xây dựng rất lớn.

Các tảng đá có hình dạng không đồng đều nhưng khi đặt chúng lại với nhau lại cực kỳ phù hợp, vừa vặn giống như một trò chơi ghép hình. Các tảng đá được xếp chồng lên nhau không cần trát vữa, thậm chí vừa vặn đến mức ngay cả một tờ giấy cũng không thể lọt qua được các khe hở, và đủ chắc chắn để chống chọi lại với những trận động đất lớn. Các chuyên gia đều phải thừa nhận công trình này là một ví dụ xuất sắc của nghệ thuật tạo hình, dù vẫn còn nhiều tranh cãi không dứt về cách thức xây dựng.

Khi người Tây Ban Nha chiếm đóng thành phố Cusco vào những năm 1500, họ bắt đầu phá dỡ công trình này, gỡ bỏ và mang những tảng đá đi xây dựng thành phố mới cùng nhà cho cửa cho giới thượng lưu Tây Ban Nha.  Ngày nay, những khối đá đang nằm yên tại địa điểm này chính là những khối đá quá lớn mà họ không thể di chuyển được. Những gì còn sót lại của công trình này chỉ chiếm khoảng 1/4 diện tích ban đầu với sức chứa lên tới hơn 10.000 người.

Những bí ẩn xung quanh kiến trúc của pháo đài Sacsayhuaman đã làm cho thành phố cổ Cusco trở nên nổi tiếng. Khu vực này vẫn còn một những vùng rộng lớn khác, để những nhà kiến trúc và khảo cổ ngày nay có thể mở mang tầm mắt, tiếp tục hé lộ những bí ẩn. Năm 2008, một đền thờ đã tình cờ được phát hiện tại đây, với niên đại ước tính từ khoảng năm 900 đến 1200 sau Công nguyên. Một số kết quả điều tra gần đây cho thấy tàn tích Sacsayhuaman có thể là một ngôi đền rất lớn dùng để tế thần Mặt trời.

Một số nhà sử học thời xưa của Tây Ban Nha đã viết rằng: những bức tường bên ngoài công trình này được xây dựng bởi quỷ dữ. Họ cũng tin rằng những người ngoài hành tinh đã tới trợ giúp, hoặc dạy người Inca cách thức vận chuyển đá để xây dựng nên pháo đài Sacsayhuaman này…

Việt Dũng - Khánh Hòa

Các tin khác

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Diễn ra từ ngày 13 tới ngày 18/4, Hội nghị Mùa xuân do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đồng tổ chức thu hút sự tham gia của hơn 190 bộ trưởng tài chính, thống đốc ngân hàng trung ương, cùng hàng nghìn đại diện các tổ chức quốc tế, học giả và doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận của giới tài chính toàn cầu ở Washington lần này đã khép lại với những cảm giác ảm đạm, song hành với sự đồng thuận thay đổi rõ rệt trong nhận thức chung: Cộng đồng tài chính quốc tế đã và đang buộc phải chuyển sang chế độ quản lý khủng hoảng, trong khi guồng máy kinh tế thế giới đối mặt với sự rạn nứt cấu trúc sâu sắc, thay vì chỉ là một đợt suy thoái mang tính chu kỳ.

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức đang đẩy nhanh lộ trình tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và hạ tầng vệ tinh quy mô lớn nhằm biến chiến trường trở nên "trong suốt như thủy tinh". Với tư duy lấy dữ liệu làm trung tâm, họ kỳ vọng sẽ rút ngắn chu kỳ ra quyết định từ nhiều ngày xuống còn vài phút, tạo ra lợi thế áp đảo trước các đối thủ tiềm tàng thông qua khả năng quan sát vượt trội và phản ứng tốc độ cao.

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz, "yết hầu năng lượng" của thế giới, là nơi chứng kiến khoảng 20 triệu thùng dầu, tương đương 15 - 20% nguồn cung toàn cầu, được trung chuyển mỗi ngày. Kể từ cuối tháng 2/2026, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, trật tự quen thuộc nhanh chóng bị phá vỡ. Số lượng tàu qua lại eo biển giảm mạnh, từ khoảng 135 chuyến/ngày xuống chỉ còn trung bình khoảng 6 chuyến/ngày trong tháng 3/2026, thậm chí có thể còn thấp hơn. Thị trường năng lượng chịu một cú sốc nguồn cung rõ rệt, giá dầu Brent tăng mạnh, có thời điểm vượt mốc 100 USD/thùng và kéo theo áp lực lạm phát lan rộng.

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Từ hệ thống đánh chặn bằng tia laser Iron Beam, tên lửa PrSM, phi đội drone tự hành Lucas cho tới tên lửa siêu vượt âm Fattah-2, cuộc xung đột tại Iran đã trở thành nơi trình làng hàng loạt vũ khí thế hệ mới. Các khí tài này tham gia rất hiệu quả vào các kịch bản tác chiến cường độ cao, tạo ra những khác biệt rõ rệt trên chiến trường.

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Những vết nứt nhỏ trên bậc thềm, những thân cây nghiêng bất thường hay lớp tuyết lặng lẽ tích tụ trên sườn núi - tất cả từng là dấu hiệu khó nhận biết của thảm họa. Nhưng giờ đây, khi Trái Đất chuyển động, trí tuệ nhân tạo đang giúp con người nhìn thấy những điều tưởng như vô hình, mở ra cơ hội cứu sống hàng nghìn sinh mạng mỗi năm.

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Một phán quyết mang tính bước ngoặt tại Mỹ đã lần đầu tiên buộc hai ông lớn ngành công nghệ là Meta và Google phải chịu trách nhiệm không phải vì những gì người dùng đăng tải, mà vì chính cách các nền tảng này được thiết kế để cuốn người trẻ vào những vòng lặp vô tận của màn hình điện thoại. Được ví như "khoảnh khắc thuốc lá" của thế kỷ 21, phán quyết này mở ra làn sóng kiện tụng và siết chặt pháp lý để kiểm soát cách thức các nền tảng số được thiết kế và vận hành.

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Vào năm 1942, khi thế giới còn đang chìm trong khói lửa của Chiến tranh thế giới thứ hai, nhà văn khoa học viễn tưởng Isaac Asimov đã thai nghén một ý tưởng đầy tính nhân văn: "Ba định luật Robot". Đó là bộ quy tắc được "cài đặt" trong bộ não của robot để đảm bảo chúng không làm hại con người. Hơn 80 năm sau, thế giới đã bước vào một kỷ nguyên mà những cỗ máy biết tự "suy nghĩ" và "hành động" không còn là nhân vật trong tiểu thuyết. Câu hỏi được đặt ra lúc này là liệu chúng ta có cần một bộ luật tương tự để bảo vệ chính chúng ta khỏi những cỗ máy?

Chiếc kính thiên lý

Chiếc kính thiên lý

Kính thiên lý (kính viễn vọng) được đưa vào Việt Nam sớm nhất qua các giáo sĩ phương Tây và thương nhân trong thời các chúa Nguyễn (thế kỷ XVII - XVIII). Sử sách cho biết, các chúa Nguyễn đã mua loại kính này để phục vụ quân đội và làm phần thưởng cho các tướng lĩnh.

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Thời phong kiến, phạm vi quyền lực triều đình không chỉ được thể hiện qua việc sử dụng niên hiệu, tước phong, tên và cấp địa phương được ban cho, mà còn thể hiện trong việc áp dụng bộ lịch của triều đại ấy.

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Mối họa từ phần mềm độc hại chuyên dùng để tống tiền (ransomware) ngày càng trở nên cấp bách. Công ty Nghiên cứu an ninh mạng Cybersecurity Ventures (Mỹ) thống kê được giá trị thiệt hại mà các doanh nghiệp, tổ chức trên toàn cầu phải chịu vì ransomware đã lên tới 57 tỷ USD trong năm 2025. Ransomware nở rộ cũng kéo ngành an ninh mạng phát triển theo, trong đó nổi bật là lĩnh vực thương thuyết. "Nghề" thương thuyết với tin tặc đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới an ninh mạng toàn cầu.

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Trong vài năm gần đây, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã thúc đẩy một bước chuyển biến chưa từng có trong lịch sử tội phạm mạng: từ công cụ hỗ trợ đến cơ sở hạ tầng cốt lõi của các chiến dịch tấn công quy mô toàn cầu. Quá trình này không chỉ khiến các hệ thống an ninh đối mặt với mức độ tinh vi mới, mà còn đặt ra những thách thức chính sách, pháp luật và thực thi mà chưa một thời đại số nào từng chứng kiến.

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Những cuộc bắn phá ác liệt dọc biên giới Pakistan - Afghanistan những ngày gần đây không phải là một biến cố bất ngờ, mà là sự bùng phát mới của một mâu thuẫn kéo dài hơn một thế kỷ. Từ đường Durand lịch sử, vấn đề sắc tộc Pashtun bị chia cắt, cho tới sự trỗi dậy của các nhóm vũ trang xuyên biên giới sau khi Taliban trở lại nắm quyền năm 2021, nhiều lớp xung đột chồng chéo lên nhau, biến khu vực thành một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất của Nam Á.

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Ngay từ đầu triều Hậu Lê, Vua Lê Thái Tông đã nói với quần thần rằng: "Phép trị nước lấy hình pháp gọn nhẹ làm gốc. Các quan xét xử phải giữ phép công bằng, không được nhận đút lót mà làm sai, để có người bị oan uổng. Các vụ kiện lớn thì mới cho tâu thẳng lên".

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Sau hơn 3 năm hưng phấn tột độ kể từ cơn địa chấn ChatGPT thu hút sự chú ý của các nhà đầu tư khắp thế giới, cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) đã bắt đầu lắng xuống. Với một cái nhìn thực tế hơn, giới chuyên môn đã đặt ra một câu hỏi mới: Liệu cơn sốt AI có phải là một bong bóng sắp nổ, hay đây thực sự là nền tảng cho một kỷ nguyên tăng trưởng mới?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Cuối tháng 12/2025, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học công bố kết quả sơ bộ khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên năm 2025. Kết quả này cho thấy nhiều thông tin giá trị, bổ khuyết cho nhiều kiến giải trước đây. Nhưng câu hỏi đặt ra là chúng ta đã thực sự đủ cơ sở tư liệu khoa học để góp phần nghiên cứu phục dựng di tích điện Kính Thiên? Câu chuyện này sẽ cần thời gian dài mới có thể trả lời một cách thỏa đáng.

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa là loài vật gần gũi trong cuộc sống người Việt từ lâu, không chỉ dùng để kéo xe mà còn là phương tiện nghi lễ, giao thông và đánh trận, do đó, nó cũng được xuất hiện khá nhiều trong hình luật thời xưa.

Tản mạn Thần Bạch Mã

Tản mạn Thần Bạch Mã

Thần Bạch Mã là vị thần hiện được thờ cúng tại đền Bạch Mã ở phố Hàng Buồm, Hà Nội. Từ thời Lý, đó là ngôi đền trấn phía Đông, tương ứng với đền Quán Thánh trấn phía Bắc, đền Kim Liên trấn phía Nam và đền Voi Phục trấn phía Tây thành Thăng Long.