Cuộc đua tìm sự sống ngoài hành tinh trên “trái đất 2.0”

Thời gian qua, các nhà thiên văn học đang đau đầu tìm cách giải mã sự gia tăng đột biến những tín hiệu vô tuyến phát đi từ hướng của một ngôi sao giống Mặt trời. Hiện tượng này làm dấy lên những đồn đoán về khả năng người ngoài hành tinh đang cố liên lạc với Trái đất.

Các tín hiệu vô tuyến dường như có nguồn gốc từ ngôi sao HD 164595 thuộc chòm sao Hercules, cách Trái đất khoảng 95 năm ánh sáng. Theo một báo cáo của nhóm chuyên gia nghiên cứu tại Tổ chức Centauri Dreams, kính thiên văn vô tuyến RATAN-600 ở Zelenchukskaya (Nga) đã thu nhận được tín hiệu lạ lần đầu tiên vào ngày 15/5 năm ngoái.

"Cuộc chiến" tìm kiếm sự sống trong vũ trụ ngày càng nóng khi bộ ba nhân vật nổi tiếng thế giới gồm Giám đốc Điều hành Facebook Mark Zuckerburg, doanh nhân tỉ phú người Nga Yuri Milner và nhà vật lý Stephen Hawking tiết lộ kế hoạch tìm kiếm sự sống ngoài hành tinh trên "Trái đất 2.0" - một hành tinh giống Trái đất và cũng ở khoảng cách gần với Trái đất hơn cả.

Thực tế tên chính thức của "Trái đất 2.0" là Proxima b, một hành tinh đá được cho là có đầy đủ những điều kiện tồn tại sự sống và chỉ cách Trái đất 4 năm ánh sáng. Theo nhiều nguồn tin, bộ ba này cùng đóng góp ngân sách trong một dự án tham vọng trị giá 100 triệu USD có tên "Breakthrough Listen", sử dụng các kính thiên văn mạnh nhất thế giới để lắng nghe những thông điệp của người ngoài hành tinh.

Những dấu hiệu lạ

Suốt hàng thập kỷ qua, con người đã lao vào cuộc đua tìm sự sống ngoài Trái đất. Mặc dù các bằng chứng cụ thể về sự sống ngoài hành tinh vẫn còn khá mơ hồ và chưa được khẳng định nhưng con người vẫn luôn kỳ vọng và bắt đầu hành trình khám phá trên những con tàu du hành vũ trụ. 

Những kỳ vọng đó không phải không có cơ sở khi Cơ quan Hàng không vũ trụ Mỹ (NASA) đã chính thức công bố những phát hiện chấn động từ hình ảnh chụp được trên mặt trăng Europa của sao Mộc, cho thấy tiềm ẩn dấu hiệu sự sống ở đây.

Ba người đàn ông thuộc nhóm những người giàu nhất và thông minh nhất thế giới hi vọng sẽ là những người đầu tiên tìm ra sự sống ngoài hành tinh: Yuri Milner, Mark Zuckerburg và Stephen Hawking.
Ba người đàn ông thuộc nhóm những người giàu nhất và thông minh nhất thế giới hi vọng sẽ là những người đầu tiên tìm ra sự sống ngoài hành tinh: Yuri Milner, Mark Zuckerburg và Stephen Hawking.

Theo đó, các nhà khoa học của NASA đã phát hiện một luồng hơi nước bốc lên từ bề mặt mặt trăng Europa. Mặt trăng Europa của sao Mộc có đường kính khoảng 3.057 km, nhỏ hơn mặt trăng của Trái đất. Vật thể 4,5 tỷ năm tuổi này có bề mặt đóng băng.

Các nhà khoa học từ lâu suy đoán có thể có đại dương ở đây. Việc tìm thấy luồng hơi nước là một phát hiện quan trọng, đồng nghĩa với việc có thể khám phá ra đại dương trên Europa và tìm kiếm các hóa chất hữu cơ, thậm chí là dấu hiệu của sự sống bắt nguồn từ đó mà không cần đào sâu vào lớp băng.

Trong những nỗ lực mới nhất, giới khoa học đang tập trung nghiên cứu HD 164595 vì nó tương tự Mặt trời và có ít nhất một hành tinh "giống Trái đất" quay quanh quỹ đạo. Nhiệt độ trung bình của HD 164595 nhỉnh hơn -261.15°C, và ngôi sao này có tuổi đời nhỏ hơn Mặt trời gần 100 triệu năm. Một số chuyên gia nhận định có thể vẫn còn những hành tinh khác, chưa được phát hiện quanh HD 164595.

Theo đó, sự gia tăng đột biến các tín hiệu vô tuyến phát đi từ ngôi sao này nhiều khả năng là kết quả của một hiện tượng tự nhiên, chẳng hạn như "thấu kính vi mô", trong đó trọng lực của ngôi sao làm tăng mạnh và hội tụ những tín hiệu từ nơi khác. Các chuyên gia nhấn mạnh phải theo dõi HD 164595 thường xuyên. Họ yêu cầu chương trình SETI (Tìm kiếm các sinh vật thông minh ngoài Trái đất) tìm hiểu kỹ lưỡng hơn xem liệu đây có phải là thông điệp của người ngoài hành tinh hay không.

SETI sẽ sử dụng hệ thống kính viễn vọng không gian Allen ở California (Mỹ) và đài thiên văn quang học Boquete SETI ở Panama theo dõi HD 164595. Khi tìm ra độ mạnh của tín hiệu, các nhà nghiên cứu cho biết, nếu xuất phát từ một nguồn phát đẳng hướng, nó nhiều khả năng thuộc nền văn minh Kardashev loại II. 

Nếu là tín hiệu chùm hẹp hội tụ vào hệ Mặt trời, nó sẽ thuộc nền văn minh Kardashev loại I. Thang Kardashev là một cách đo sự tiến bộ của các nền văn minh ngoài Trái đất, dựa vào mức năng lượng phát tỏa.

Trong đó, nền văn minh Kardashev loại I được gán cho các loài có khả năng thu thập mọi loại năng lượng sẵn có ở một ngôi sao lân cận, quy tụ và lưu trữ nó để thỏa mãn nhu cầu của các dân cư. Nền văn minh Kardashev loại II phát triển hơn, và có thể thu gom sức mạnh từ ngôi sao của nó.

Chạy đua không ngừng

Các chuyên gia đã tìm kiếm sự sống ngoài Trái đất trong suốt 6 thập kỷ qua, nhưng đến nay vẫn không có bất cứ tín hiệu nào về những nền văn minh khác ngoài vũ trụ. Để hỗ trợ cho công cuộc tìm kiếm sự sống ngoài Trái đất, mới đây Trung Quốc đã tiến hành xây dựng kính viễn vọng vô tuyến lớn nhất thế giới - mà theo lời quốc gia này, "sẽ dẫn đến những phát hiện nằm ngoài sức tưởng tượng của con người".

Với đường kính lên tới 500m, kính viễn vọng FAST tọa lạc giữa những ngọn đồi tại khu vực tỉnh Quý Châu đã tiêu tốn của Trung Quốc hàng trăm triệu USD, vượt qua đài quan sát Arecibo đặt tại Puerto Rico (có đường kính 300m) để trở thành kính viễn vọng lớn nhất thế giới - với diện tích gương phản xạ tương đương 30 sân bóng đá. Ngoài ra, so với Arecibo, FAST có độ nhạy mạnh gấp đôi và tốc độ khảo sát nhanh hơn 5-10 lần.

Với việc chính thức vận hành kính viễn vọng vô tuyến lớn nhất thế giới, Trung Quốc đã nêu bật tham vọng không gian ngày càng lớn và mong muốn tìm chỗ đứng trong cộng đồng khoa học quốc tế. Trung Quốc coi FAST là một trong những biểu tượng của thành tựu khoa học vũ trụ, và sẽ trở thành một trong những dự án kính viễn vọng tầm cỡ nhất thế giới trong nhiều thập kỷ tới.

Trung Quốc coi FAST là một trong những biểu tượng của thành tựu khoa học vũ trụ và sẽ trở thành một trong những dự án kính viễn vọng tầm cỡ nhất thế giới trong nhiều thập kỷ tới.
Trung Quốc coi FAST là một trong những biểu tượng của thành tựu khoa học vũ trụ và sẽ trở thành một trong những dự án kính viễn vọng tầm cỡ nhất thế giới trong nhiều thập kỷ tới.

FAST sẽ sử dụng chảo parabol khổng lồ được cấu thành từ 4.450 tấm khác nhau cho mục đích nhận biết tín hiệu phát ra từ các ngôi sao, thiên hà cũng như dò tìm sự sống ngoài hành tinh. 

Bên cạnh đó, FAST cũng sẽ thăm dò những bước sóng từ rất xa ngoài vũ trụ. Trong một buổi thử nghiệm trước khi chính thức đi vào hoạt động, kính viễn vọng FAST đã phát hiện thành công những tia sóng điện từ phát ra từ một vụ nổ siêu tân tinh cách xa Trái đất khoảng 1.300 năm ánh sáng.

Ngoài Trung Quốc, cuộc đua tìm kiếm sự sống ngoài Trái đất càng thêm sôi động khi Giám đốc Điều hành Facebook Mark Zuckerberg, doanh nhân Nga Yuri Milner và nhà vật lý Stephen Hawking đang đầu tư vào dự án "Breakthrough Listen" trị giá 100 triệu USD. Dự án này sử dụng các kính thiên văn mạnh nhất thế giới để phát hiện các tín hiệu của sự sống từ hành tinh đá Proxima b, còn gọi là "Trái đất 2.0".

Trước đó, vào tháng 8/2016, các chuyên gia đã chính thức công bố bằng chứng về sự hiện diện của Proxima b - một hành tinh có bề mặt rắn cũng như khả năng xuất hiện đầy đủ điều kiện duy trì sự sống. Quan trọng hơn, hành tinh này có quỹ đạo xoay quanh cận tinh Proxima Centauri - ngôi sao chỉ cách 4 năm ánh sáng (40 ngàn tỉ km).

Dự án "Breakthrough Listen" hiện đã thu thập dữ liệu từ các hệ sao khác bằng cách sử dụng đài quan sát Green Bank ở Virginia (Mỹ) và đài quan sát thiên văn tự động Lick ở California. 

Từ đầu tháng 10/2016, đội ngũ dự án "Breakthrough Listen" bắt đầu tìm kiếm các tần số sóng radio khác với các âm thanh nền tự nhiên thông qua việc sử dụng đài thiên văn Parkes (Australia). Theo dự kiến, dự án này sẽ thu thập các dữ liệu trong vòng 10 năm từ các đài quan sát tối tân nhất trên thế giới.

Tỉ phú Milner chia sẻ, "Breakthrough Listen" bắt đầu chỉ vài tháng sau khi ông và giáo sư Stephen Hawking, nhận được sự hỗ trợ của Mark Zuckerburg, đã triển khai dự án Breakingthrough Starshot - một dự án nhằm phóng một tàu vũ trụ nhỏ tới sao Alpha Centauri trong vòng một thế hệ.

Tại thời điểm đó, 3 người hi vọng sẽ tìm thấy một hành tinh trong hệ Alpha Centauri. Sau khi thu thập được những dữ liệu đầu tiên về Proxima b, họ đã có mục tiêu xác định và chính thức theo đuổi sứ mệnh "Breakthrough Listen".

Trả lời phỏng vấn truyền thông, giáo sư Stephen Hawking hoàn toàn tin tưởng vào dự án này. Ông chia sẻ: "Khi nhìn lên các vì sao, tôi luôn tưởng tượng có người cũng đang nhìn lại chúng ta. Càng lớn, tôi càng bị thuyết phục bởi ý tưởng chúng ta không cô độc trong vũ trụ". Và đó cũng là lý do khiến Stephen King cho rằng, có thể con người sẽ tìm thấy "những người bạn ngoài hành tinh" trước khi họ tới được Trái đất…

Phương Thảo

Các tin khác

Cận cảnh bên trong máy tính lượng tử Hanyuan-2. Ảnh: Quantum Computing Report

Dấu mốc mới trong cuộc đua lượng tử toàn cầu

Khi công ty CAS Cold Atom Technology của Trung Quốc công bố Hanyuan-2, hệ thống máy tính lượng tử lõi kép đầu tiên, cuộc đua toàn cầu dường như đã bước sang một giai đoạn mới. Từ Washington tới Bắc Kinh, từ Paris tới London, các chính phủ và tập đoàn công nghệ đang đổ hàng tỷ USD vào lĩnh vực sẽ định hình thế hệ điện toán tiếp theo của thế giới.

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Các cam kết phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), chính sách “xanh” với những mục tiêu quyết đoán cùng các tuyên bố mạnh mẽ của chính giới, làn sóng đầu tư vào năng lượng tái tạo cùng áp lực cắt giảm khí thải carbon khiến than đá, loại nhiên liệu từng là động lực cho các cuộc cách mạng công nghiệp dường như đang dần bị đẩy ra bên lề.

Nhưng trước các cú sốc địa chính trị, khủng hoảng năng lượng khi nguồn cung gián đoạn, và đặc biệt là nhu cầu điện tăng vọt do tăng trưởng kinh tế cũng như sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), than đá một lần nữa được nhắc đến như giải pháp an ninh năng lượng. Liệu thế giới có thể thực sự rời bỏ than đá? Quá trình chuyển đổi xanh trên thực tế dường như mong manh hơn nhiều so với những tuyên bố chính trị?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Một trong những bước thay đổi lớn của chiến tranh trong vòng mười năm trở lại đây là sự lên ngôi của máy bay không người lái (UAV). Những chiếc máy bay cho vào vali được mà có thể đảm nhận nhiệm vụ trinh thám, tiêu diệt mục tiêu, v.v… không kém gì các loại khí tài đắt tiền. Nhờ UAV mà các lực lượng phiến quân có thể tham gia cuộc chiến trên không chứ không còn phải chịu cảnh hoàn toàn lép vế trước quân đội chính quy. Tất nhiên là việc sử dụng drone hàng loạt cũng kéo theo hoạt động phát triển vũ khí diệt drone. Nhưng sử dụng máy bay - cả loại có và không có người lái - để tiêu diệt UAV có là giải pháp hữu hiệu?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Một cuộc chiến bí mật được cho là đang leo thang mạnh mẽ dọc theo biên giới Nam Mỹ. Theo CNN và hãng thông tấn Anadolu, ngày càng nhiều thông tin và nghi vấn cho rằng CIA đang tham gia sâu hơn vào các hoạt động nhằm vào mạng lưới băng đảng ma túy tại Mexico. Những thay đổi chiến lược trở nên rõ nét hơn khi chính quyền Mỹ nhìn nhận các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia này như những mối đe dọa an ninh có tính khủng bố, qua đó mở đường cho các hoạt động tình báo và bán quân sự tinh vi hơn trên lãnh thổ nước láng giềng.

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Sau gần 80 năm trong các kho lưu trữ mật của quân đội Mỹ, hàng trăm hồ sơ về UFO (vật thể bay không xác định) vừa lần đầu được Lầu Năm Góc công khai trước thế giới. Không có “xác người ngoài hành tinh” hay bằng chứng về những cuộc đổ bộ từ vũ trụ, nhưng các đoạn phim hồng ngoại, ghi âm và lời kể của phi công đang mở ra cuộc tranh luận lớn nhất nhiều thập niên qua về những vật thể bí ẩn mà ngay cả Washington cũng chưa thể giải thích.

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

Cuộc tấn công bằng drone vào nhà máy điện hạt nhân Barakah của UAE hôm 17/5 chỉ gây ra thiệt hại nhỏ. Nhưng dư chấn thì rất lớn, khi nó cho thấy ranh giới giữa một vụ tấn công “suýt trúng” với một thảm họa phóng xạ đang ngày càng mong manh, trong bối cảnh bất ổn địa chính trị bủa vây Trung Đông như hiện nay.

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Khi con tàu du lịch MV Hondius rời cảng Ushuaia, Argentina vào ngày 1/4/2026, không ai trên tàu có thể ngờ rằng họ sắp trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu. Sau bốn tuần, ba hành khách đã tử vong, nhiều người khác nguy kịch, cuộc truy vết phức tạp được tiến hành. Ổ dịch virus Hanta trên con tàu này không chỉ là một thảm kịch đơn lẻ, nó đã trở thành phép thử mới đối với khả năng chống chịu của hệ thống y tế toàn cầu trong bối cảnh chúng ta vẫn đang loay hoay tìm kiếm sự đồng thuận để đối phó với những đại dịch mới.

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Nói về quốc phục hay cao hơn là bàn tới câu chuyện quốc phục ở nước ta có lẽ rất khó ấn định được thời điểm chính xác, bởi mỗi giai đoạn lại bùng lên rồi xẹp xuống, hòa tan trong vô vàn sự kiện, hoạt động... Những ngày gần đây, thông qua một hoạt động mang tính lễ nghi cấp Nhà nước, vấn đề cần có một bộ quốc phục, lễ phục mang tính thành quy lại xôn xao dư luận, khiến nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa trăn trở, đặt câu hỏi: “Tại sao, đến hôm nay, chúng ta vẫn còn băn khoăn đi tìm quốc phục?”.

Cây giáo trên tay vua

Cây giáo trên tay vua

Giáo là món vũ khí “kinh điển” của thời cổ đại, vì nó dễ chế tạo, dễ huấn luyện và được sử dụng rất linh hoạt. Ngoài binh lính, có những vị vua nước Việt cũng từng cầm giáo làm vũ khí, và có vị còn... ra đi vì mũi giáo.

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang âm thầm thúc đẩy sự mở rộng của nhiên liệu hóa thạch, giúp một số quốc gia gây ô nhiễm lớn nhất thế giới khoan và khai thác nhiều dầu khí hơn. Đã đến lúc cần xem xét lượng khí thải do AI tạo ra, vốn có thể vượt xa đáng kể so với tác động môi trường từ cơ sở hạ tầng của nó.

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

Thảm họa Chernobyl không chỉ khép lại bằng những con số thương vong, mà còn mở ra một bước ngoặt lớn trong tư duy về an toàn và chính sách năng lượng toàn cầu. Từ cú sốc 1986, khái niệm "văn hóa an toàn hạt nhân" được đặt lên hàng đầu, kéo theo những thay đổi sâu rộng trong thiết kế, vận hành và giám sát các nhà máy điện nguyên tử. Ngày nay, khi nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng gia tăng, điện hạt nhân đang trở lại và đáng tin cậy hơn nhiều so với cách đây 4 thập kỷ.

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

Ngày 28/4/2026, Hội nghị quốc tế lần thứ nhất về Chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch đã diễn ra tại thành phố Santa Marta của Colombia, với sự tham dự của đại diện hơn 50 quốc gia. Bức tranh rối ren của thị trường năng lượng thế giới thời gian qua cho thấy một thực tế phũ phàng là sự lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đang trói buộc các quốc gia vào những biến động địa chính trị phức tạp, vốn nằm ngoài tầm kiểm soát. Trong bối cảnh đó, hội nghị tại Santa Marta đã được nhiều ý kiến ca tụng là sự kiện đánh dấu “bước khai tử” nhiên liệu hóa thạch.

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Khi những người ủng hộ ông Trump trong cuộc đua trở lại Nhà Trắng hô vang khẩu hiệu “Đưa việc làm trở lại”, họ không chỉ nói về những bảng lương đã mất, mà còn về cả một bản sắc đang phai mờ. Thực tế, những nhà máy mới vẫn đang mọc lên trên đất Mỹ, chỉ có điều chúng không nằm ở những thị trấn công nghiệp xưa cũ mà chọn những vùng đất mới. Đây vừa là lựa chọn tất yếu, đồng thời là một nghịch lý của nền kinh tế - chính trị Mỹ hiện tại.

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

Trong nhiều thế kỷ, ưu thế trên không là đặc quyền của các cường quốc quân sự. Máy bay không người lái (UAV) đang thay đổi điều đó. Khi khả năng tiếp cận từ trên không không còn là đặc quyền của vài cường quốc nữa, nó đang khiến cho những cuộc xung đột trở nên “cân bằng” hơn nhưng cũng khó kiểm soát hơn.

Sắc cờ thời xưa

Sắc cờ thời xưa

Chúng ta thường nghe kể rằng thời Nguyễn ở nước ta, vua treo cờ vàng, nhưng ít người biết rằng vua còn có nhiều sắc cờ khác nữa.

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Tòa án Pháp ra phán quyết phạt tù lãnh đạo một tập đoàn đa quốc gia vì hành vi tài trợ khủng bố trong bối cảnh xung đột tại Syria giai đoạn 2013 - 2014. Động thái này không chỉ phơi bày mức độ gắn kết giữa hoạt động kinh doanh và các mạng lưới cực đoan, mà còn phát đi cảnh báo rõ rệt về ranh giới pháp lý mà doanh nghiệp không thể vượt qua khi hiện diện tại các khu vực chiến sự.

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.