Cuộc đua tìm sự sống ngoài hành tinh trên “trái đất 2.0”

Thời gian qua, các nhà thiên văn học đang đau đầu tìm cách giải mã sự gia tăng đột biến những tín hiệu vô tuyến phát đi từ hướng của một ngôi sao giống Mặt trời. Hiện tượng này làm dấy lên những đồn đoán về khả năng người ngoài hành tinh đang cố liên lạc với Trái đất.

Các tín hiệu vô tuyến dường như có nguồn gốc từ ngôi sao HD 164595 thuộc chòm sao Hercules, cách Trái đất khoảng 95 năm ánh sáng. Theo một báo cáo của nhóm chuyên gia nghiên cứu tại Tổ chức Centauri Dreams, kính thiên văn vô tuyến RATAN-600 ở Zelenchukskaya (Nga) đã thu nhận được tín hiệu lạ lần đầu tiên vào ngày 15/5 năm ngoái.

"Cuộc chiến" tìm kiếm sự sống trong vũ trụ ngày càng nóng khi bộ ba nhân vật nổi tiếng thế giới gồm Giám đốc Điều hành Facebook Mark Zuckerburg, doanh nhân tỉ phú người Nga Yuri Milner và nhà vật lý Stephen Hawking tiết lộ kế hoạch tìm kiếm sự sống ngoài hành tinh trên "Trái đất 2.0" - một hành tinh giống Trái đất và cũng ở khoảng cách gần với Trái đất hơn cả.

Thực tế tên chính thức của "Trái đất 2.0" là Proxima b, một hành tinh đá được cho là có đầy đủ những điều kiện tồn tại sự sống và chỉ cách Trái đất 4 năm ánh sáng. Theo nhiều nguồn tin, bộ ba này cùng đóng góp ngân sách trong một dự án tham vọng trị giá 100 triệu USD có tên "Breakthrough Listen", sử dụng các kính thiên văn mạnh nhất thế giới để lắng nghe những thông điệp của người ngoài hành tinh.

Những dấu hiệu lạ

Suốt hàng thập kỷ qua, con người đã lao vào cuộc đua tìm sự sống ngoài Trái đất. Mặc dù các bằng chứng cụ thể về sự sống ngoài hành tinh vẫn còn khá mơ hồ và chưa được khẳng định nhưng con người vẫn luôn kỳ vọng và bắt đầu hành trình khám phá trên những con tàu du hành vũ trụ. 

Những kỳ vọng đó không phải không có cơ sở khi Cơ quan Hàng không vũ trụ Mỹ (NASA) đã chính thức công bố những phát hiện chấn động từ hình ảnh chụp được trên mặt trăng Europa của sao Mộc, cho thấy tiềm ẩn dấu hiệu sự sống ở đây.

Ba người đàn ông thuộc nhóm những người giàu nhất và thông minh nhất thế giới hi vọng sẽ là những người đầu tiên tìm ra sự sống ngoài hành tinh: Yuri Milner, Mark Zuckerburg và Stephen Hawking.
Ba người đàn ông thuộc nhóm những người giàu nhất và thông minh nhất thế giới hi vọng sẽ là những người đầu tiên tìm ra sự sống ngoài hành tinh: Yuri Milner, Mark Zuckerburg và Stephen Hawking.

Theo đó, các nhà khoa học của NASA đã phát hiện một luồng hơi nước bốc lên từ bề mặt mặt trăng Europa. Mặt trăng Europa của sao Mộc có đường kính khoảng 3.057 km, nhỏ hơn mặt trăng của Trái đất. Vật thể 4,5 tỷ năm tuổi này có bề mặt đóng băng.

Các nhà khoa học từ lâu suy đoán có thể có đại dương ở đây. Việc tìm thấy luồng hơi nước là một phát hiện quan trọng, đồng nghĩa với việc có thể khám phá ra đại dương trên Europa và tìm kiếm các hóa chất hữu cơ, thậm chí là dấu hiệu của sự sống bắt nguồn từ đó mà không cần đào sâu vào lớp băng.

Trong những nỗ lực mới nhất, giới khoa học đang tập trung nghiên cứu HD 164595 vì nó tương tự Mặt trời và có ít nhất một hành tinh "giống Trái đất" quay quanh quỹ đạo. Nhiệt độ trung bình của HD 164595 nhỉnh hơn -261.15°C, và ngôi sao này có tuổi đời nhỏ hơn Mặt trời gần 100 triệu năm. Một số chuyên gia nhận định có thể vẫn còn những hành tinh khác, chưa được phát hiện quanh HD 164595.

Theo đó, sự gia tăng đột biến các tín hiệu vô tuyến phát đi từ ngôi sao này nhiều khả năng là kết quả của một hiện tượng tự nhiên, chẳng hạn như "thấu kính vi mô", trong đó trọng lực của ngôi sao làm tăng mạnh và hội tụ những tín hiệu từ nơi khác. Các chuyên gia nhấn mạnh phải theo dõi HD 164595 thường xuyên. Họ yêu cầu chương trình SETI (Tìm kiếm các sinh vật thông minh ngoài Trái đất) tìm hiểu kỹ lưỡng hơn xem liệu đây có phải là thông điệp của người ngoài hành tinh hay không.

SETI sẽ sử dụng hệ thống kính viễn vọng không gian Allen ở California (Mỹ) và đài thiên văn quang học Boquete SETI ở Panama theo dõi HD 164595. Khi tìm ra độ mạnh của tín hiệu, các nhà nghiên cứu cho biết, nếu xuất phát từ một nguồn phát đẳng hướng, nó nhiều khả năng thuộc nền văn minh Kardashev loại II. 

Nếu là tín hiệu chùm hẹp hội tụ vào hệ Mặt trời, nó sẽ thuộc nền văn minh Kardashev loại I. Thang Kardashev là một cách đo sự tiến bộ của các nền văn minh ngoài Trái đất, dựa vào mức năng lượng phát tỏa.

Trong đó, nền văn minh Kardashev loại I được gán cho các loài có khả năng thu thập mọi loại năng lượng sẵn có ở một ngôi sao lân cận, quy tụ và lưu trữ nó để thỏa mãn nhu cầu của các dân cư. Nền văn minh Kardashev loại II phát triển hơn, và có thể thu gom sức mạnh từ ngôi sao của nó.

Chạy đua không ngừng

Các chuyên gia đã tìm kiếm sự sống ngoài Trái đất trong suốt 6 thập kỷ qua, nhưng đến nay vẫn không có bất cứ tín hiệu nào về những nền văn minh khác ngoài vũ trụ. Để hỗ trợ cho công cuộc tìm kiếm sự sống ngoài Trái đất, mới đây Trung Quốc đã tiến hành xây dựng kính viễn vọng vô tuyến lớn nhất thế giới - mà theo lời quốc gia này, "sẽ dẫn đến những phát hiện nằm ngoài sức tưởng tượng của con người".

Với đường kính lên tới 500m, kính viễn vọng FAST tọa lạc giữa những ngọn đồi tại khu vực tỉnh Quý Châu đã tiêu tốn của Trung Quốc hàng trăm triệu USD, vượt qua đài quan sát Arecibo đặt tại Puerto Rico (có đường kính 300m) để trở thành kính viễn vọng lớn nhất thế giới - với diện tích gương phản xạ tương đương 30 sân bóng đá. Ngoài ra, so với Arecibo, FAST có độ nhạy mạnh gấp đôi và tốc độ khảo sát nhanh hơn 5-10 lần.

Với việc chính thức vận hành kính viễn vọng vô tuyến lớn nhất thế giới, Trung Quốc đã nêu bật tham vọng không gian ngày càng lớn và mong muốn tìm chỗ đứng trong cộng đồng khoa học quốc tế. Trung Quốc coi FAST là một trong những biểu tượng của thành tựu khoa học vũ trụ, và sẽ trở thành một trong những dự án kính viễn vọng tầm cỡ nhất thế giới trong nhiều thập kỷ tới.

Trung Quốc coi FAST là một trong những biểu tượng của thành tựu khoa học vũ trụ và sẽ trở thành một trong những dự án kính viễn vọng tầm cỡ nhất thế giới trong nhiều thập kỷ tới.
Trung Quốc coi FAST là một trong những biểu tượng của thành tựu khoa học vũ trụ và sẽ trở thành một trong những dự án kính viễn vọng tầm cỡ nhất thế giới trong nhiều thập kỷ tới.

FAST sẽ sử dụng chảo parabol khổng lồ được cấu thành từ 4.450 tấm khác nhau cho mục đích nhận biết tín hiệu phát ra từ các ngôi sao, thiên hà cũng như dò tìm sự sống ngoài hành tinh. 

Bên cạnh đó, FAST cũng sẽ thăm dò những bước sóng từ rất xa ngoài vũ trụ. Trong một buổi thử nghiệm trước khi chính thức đi vào hoạt động, kính viễn vọng FAST đã phát hiện thành công những tia sóng điện từ phát ra từ một vụ nổ siêu tân tinh cách xa Trái đất khoảng 1.300 năm ánh sáng.

Ngoài Trung Quốc, cuộc đua tìm kiếm sự sống ngoài Trái đất càng thêm sôi động khi Giám đốc Điều hành Facebook Mark Zuckerberg, doanh nhân Nga Yuri Milner và nhà vật lý Stephen Hawking đang đầu tư vào dự án "Breakthrough Listen" trị giá 100 triệu USD. Dự án này sử dụng các kính thiên văn mạnh nhất thế giới để phát hiện các tín hiệu của sự sống từ hành tinh đá Proxima b, còn gọi là "Trái đất 2.0".

Trước đó, vào tháng 8/2016, các chuyên gia đã chính thức công bố bằng chứng về sự hiện diện của Proxima b - một hành tinh có bề mặt rắn cũng như khả năng xuất hiện đầy đủ điều kiện duy trì sự sống. Quan trọng hơn, hành tinh này có quỹ đạo xoay quanh cận tinh Proxima Centauri - ngôi sao chỉ cách 4 năm ánh sáng (40 ngàn tỉ km).

Dự án "Breakthrough Listen" hiện đã thu thập dữ liệu từ các hệ sao khác bằng cách sử dụng đài quan sát Green Bank ở Virginia (Mỹ) và đài quan sát thiên văn tự động Lick ở California. 

Từ đầu tháng 10/2016, đội ngũ dự án "Breakthrough Listen" bắt đầu tìm kiếm các tần số sóng radio khác với các âm thanh nền tự nhiên thông qua việc sử dụng đài thiên văn Parkes (Australia). Theo dự kiến, dự án này sẽ thu thập các dữ liệu trong vòng 10 năm từ các đài quan sát tối tân nhất trên thế giới.

Tỉ phú Milner chia sẻ, "Breakthrough Listen" bắt đầu chỉ vài tháng sau khi ông và giáo sư Stephen Hawking, nhận được sự hỗ trợ của Mark Zuckerburg, đã triển khai dự án Breakingthrough Starshot - một dự án nhằm phóng một tàu vũ trụ nhỏ tới sao Alpha Centauri trong vòng một thế hệ.

Tại thời điểm đó, 3 người hi vọng sẽ tìm thấy một hành tinh trong hệ Alpha Centauri. Sau khi thu thập được những dữ liệu đầu tiên về Proxima b, họ đã có mục tiêu xác định và chính thức theo đuổi sứ mệnh "Breakthrough Listen".

Trả lời phỏng vấn truyền thông, giáo sư Stephen Hawking hoàn toàn tin tưởng vào dự án này. Ông chia sẻ: "Khi nhìn lên các vì sao, tôi luôn tưởng tượng có người cũng đang nhìn lại chúng ta. Càng lớn, tôi càng bị thuyết phục bởi ý tưởng chúng ta không cô độc trong vũ trụ". Và đó cũng là lý do khiến Stephen King cho rằng, có thể con người sẽ tìm thấy "những người bạn ngoài hành tinh" trước khi họ tới được Trái đất…

Phương Thảo

Các tin khác

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Mặt Trăng đang trở thành chiến trường quyền lực mới

Sau hơn nửa thế kỷ, con người sắp in dấu chân trở lại Mặt Trăng. Tuy nhiên, “lục địa thứ 8” giờ đây đang chật chội hơn trước rất nhiều. Đấy không chỉ là cuộc đối đầu song phương giữa Mỹ và Liên Xô như thời Chiến tranh lạnh, mà đã trở thành một sân chơi đa cực với sự tham gia quyết liệt của nhiều quốc gia và cả những liên minh.

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Khi AI vừa là mũi giáo vừa là tấm khiên?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thoát ly khỏi vai trò công cụ hỗ trợ để trở thành tác nhân cốt lõi làm thay đổi diện mạo an ninh mạng toàn cầu. Từ khả năng tìm kiếm lỗ hổng bảo mật với tốc độ ánh sáng của các mô hình ngôn ngữ lớn đến những "tác nhân AI" tự vận hành cuộc tấn công, trí tuệ nhân tạo đang mang đến những thách thức chưa từng có trong lĩnh vực này.

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Kinh tế thế giới trước ngã rẽ khủng hoảng đa chiều?

Diễn ra từ ngày 13 tới ngày 18/4, Hội nghị Mùa xuân do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) đồng tổ chức thu hút sự tham gia của hơn 190 bộ trưởng tài chính, thống đốc ngân hàng trung ương, cùng hàng nghìn đại diện các tổ chức quốc tế, học giả và doanh nghiệp. Những cuộc thảo luận của giới tài chính toàn cầu ở Washington lần này đã khép lại với những cảm giác ảm đạm, song hành với sự đồng thuận thay đổi rõ rệt trong nhận thức chung: Cộng đồng tài chính quốc tế đã và đang buộc phải chuyển sang chế độ quản lý khủng hoảng, trong khi guồng máy kinh tế thế giới đối mặt với sự rạn nứt cấu trúc sâu sắc, thay vì chỉ là một đợt suy thoái mang tính chu kỳ.

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức và tham vọng làm chủ “chiến trường thủy tinh”

Quân đội Đức đang đẩy nhanh lộ trình tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và hạ tầng vệ tinh quy mô lớn nhằm biến chiến trường trở nên "trong suốt như thủy tinh". Với tư duy lấy dữ liệu làm trung tâm, họ kỳ vọng sẽ rút ngắn chu kỳ ra quyết định từ nhiều ngày xuống còn vài phút, tạo ra lợi thế áp đảo trước các đối thủ tiềm tàng thông qua khả năng quan sát vượt trội và phản ứng tốc độ cao.

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Chuyện “trong nguy có cơ” tại eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz, "yết hầu năng lượng" của thế giới, là nơi chứng kiến khoảng 20 triệu thùng dầu, tương đương 15 - 20% nguồn cung toàn cầu, được trung chuyển mỗi ngày. Kể từ cuối tháng 2/2026, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, trật tự quen thuộc nhanh chóng bị phá vỡ. Số lượng tàu qua lại eo biển giảm mạnh, từ khoảng 135 chuyến/ngày xuống chỉ còn trung bình khoảng 6 chuyến/ngày trong tháng 3/2026, thậm chí có thể còn thấp hơn. Thị trường năng lượng chịu một cú sốc nguồn cung rõ rệt, giá dầu Brent tăng mạnh, có thời điểm vượt mốc 100 USD/thùng và kéo theo áp lực lạm phát lan rộng.

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Giải mã những vũ khí lần đầu thực chiến trong xung đột tại Iran

Từ hệ thống đánh chặn bằng tia laser Iron Beam, tên lửa PrSM, phi đội drone tự hành Lucas cho tới tên lửa siêu vượt âm Fattah-2, cuộc xung đột tại Iran đã trở thành nơi trình làng hàng loạt vũ khí thế hệ mới. Các khí tài này tham gia rất hiệu quả vào các kịch bản tác chiến cường độ cao, tạo ra những khác biệt rõ rệt trên chiến trường.

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Trái đất “cựa mình”, AI sẽ lên tiếng

Những vết nứt nhỏ trên bậc thềm, những thân cây nghiêng bất thường hay lớp tuyết lặng lẽ tích tụ trên sườn núi - tất cả từng là dấu hiệu khó nhận biết của thảm họa. Nhưng giờ đây, khi Trái Đất chuyển động, trí tuệ nhân tạo đang giúp con người nhìn thấy những điều tưởng như vô hình, mở ra cơ hội cứu sống hàng nghìn sinh mạng mỗi năm.

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Tiền lệ pháp lý định hình lại kỷ nguyên mạng xã hội

Một phán quyết mang tính bước ngoặt tại Mỹ đã lần đầu tiên buộc hai ông lớn ngành công nghệ là Meta và Google phải chịu trách nhiệm không phải vì những gì người dùng đăng tải, mà vì chính cách các nền tảng này được thiết kế để cuốn người trẻ vào những vòng lặp vô tận của màn hình điện thoại. Được ví như "khoảnh khắc thuốc lá" của thế kỷ 21, phán quyết này mở ra làn sóng kiện tụng và siết chặt pháp lý để kiểm soát cách thức các nền tảng số được thiết kế và vận hành.

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Khi cỗ máy tự quyết định, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?

Vào năm 1942, khi thế giới còn đang chìm trong khói lửa của Chiến tranh thế giới thứ hai, nhà văn khoa học viễn tưởng Isaac Asimov đã thai nghén một ý tưởng đầy tính nhân văn: "Ba định luật Robot". Đó là bộ quy tắc được "cài đặt" trong bộ não của robot để đảm bảo chúng không làm hại con người. Hơn 80 năm sau, thế giới đã bước vào một kỷ nguyên mà những cỗ máy biết tự "suy nghĩ" và "hành động" không còn là nhân vật trong tiểu thuyết. Câu hỏi được đặt ra lúc này là liệu chúng ta có cần một bộ luật tương tự để bảo vệ chính chúng ta khỏi những cỗ máy?

Chiếc kính thiên lý

Chiếc kính thiên lý

Kính thiên lý (kính viễn vọng) được đưa vào Việt Nam sớm nhất qua các giáo sĩ phương Tây và thương nhân trong thời các chúa Nguyễn (thế kỷ XVII - XVIII). Sử sách cho biết, các chúa Nguyễn đã mua loại kính này để phục vụ quân đội và làm phần thưởng cho các tướng lĩnh.

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Cuốn lịch và quyền lực của triều đình

Thời phong kiến, phạm vi quyền lực triều đình không chỉ được thể hiện qua việc sử dụng niên hiệu, tước phong, tên và cấp địa phương được ban cho, mà còn thể hiện trong việc áp dụng bộ lịch của triều đại ấy.

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Đằng sau nghề thương thuyết ransomware

Mối họa từ phần mềm độc hại chuyên dùng để tống tiền (ransomware) ngày càng trở nên cấp bách. Công ty Nghiên cứu an ninh mạng Cybersecurity Ventures (Mỹ) thống kê được giá trị thiệt hại mà các doanh nghiệp, tổ chức trên toàn cầu phải chịu vì ransomware đã lên tới 57 tỷ USD trong năm 2025. Ransomware nở rộ cũng kéo ngành an ninh mạng phát triển theo, trong đó nổi bật là lĩnh vực thương thuyết. "Nghề" thương thuyết với tin tặc đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới an ninh mạng toàn cầu.

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Làn sóng tội phạm mạng thứ năm: Khi AI trở thành “mạch máu” của thế giới ngầm

Trong vài năm gần đây, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã thúc đẩy một bước chuyển biến chưa từng có trong lịch sử tội phạm mạng: từ công cụ hỗ trợ đến cơ sở hạ tầng cốt lõi của các chiến dịch tấn công quy mô toàn cầu. Quá trình này không chỉ khiến các hệ thống an ninh đối mặt với mức độ tinh vi mới, mà còn đặt ra những thách thức chính sách, pháp luật và thực thi mà chưa một thời đại số nào từng chứng kiến.

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Bùng nổ xung đột Pakistan - Afghanistan: Ngọn lửa mâu thuẫn chưa tắt hai bên đường Durand

Những cuộc bắn phá ác liệt dọc biên giới Pakistan - Afghanistan những ngày gần đây không phải là một biến cố bất ngờ, mà là sự bùng phát mới của một mâu thuẫn kéo dài hơn một thế kỷ. Từ đường Durand lịch sử, vấn đề sắc tộc Pashtun bị chia cắt, cho tới sự trỗi dậy của các nhóm vũ trang xuyên biên giới sau khi Taliban trở lại nắm quyền năm 2021, nhiều lớp xung đột chồng chéo lên nhau, biến khu vực thành một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất của Nam Á.

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Tuyển bổ quan lại thực thi pháp luật thời xưa

Ngay từ đầu triều Hậu Lê, Vua Lê Thái Tông đã nói với quần thần rằng: "Phép trị nước lấy hình pháp gọn nhẹ làm gốc. Các quan xét xử phải giữ phép công bằng, không được nhận đút lót mà làm sai, để có người bị oan uổng. Các vụ kiện lớn thì mới cho tâu thẳng lên".

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

Sau hơn 3 năm hưng phấn tột độ kể từ cơn địa chấn ChatGPT thu hút sự chú ý của các nhà đầu tư khắp thế giới, cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) đã bắt đầu lắng xuống. Với một cái nhìn thực tế hơn, giới chuyên môn đã đặt ra một câu hỏi mới: Liệu cơn sốt AI có phải là một bong bóng sắp nổ, hay đây thực sự là nền tảng cho một kỷ nguyên tăng trưởng mới?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Phục dựng di tích điện Kính Thiên?

Cuối tháng 12/2025, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học công bố kết quả sơ bộ khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên năm 2025. Kết quả này cho thấy nhiều thông tin giá trị, bổ khuyết cho nhiều kiến giải trước đây. Nhưng câu hỏi đặt ra là chúng ta đã thực sự đủ cơ sở tư liệu khoa học để góp phần nghiên cứu phục dựng di tích điện Kính Thiên? Câu chuyện này sẽ cần thời gian dài mới có thể trả lời một cách thỏa đáng.

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa trong pháp luật thời xưa

Ngựa là loài vật gần gũi trong cuộc sống người Việt từ lâu, không chỉ dùng để kéo xe mà còn là phương tiện nghi lễ, giao thông và đánh trận, do đó, nó cũng được xuất hiện khá nhiều trong hình luật thời xưa.

Tản mạn Thần Bạch Mã

Tản mạn Thần Bạch Mã

Thần Bạch Mã là vị thần hiện được thờ cúng tại đền Bạch Mã ở phố Hàng Buồm, Hà Nội. Từ thời Lý, đó là ngôi đền trấn phía Đông, tương ứng với đền Quán Thánh trấn phía Bắc, đền Kim Liên trấn phía Nam và đền Voi Phục trấn phía Tây thành Thăng Long.