Mặc dù Australia là một trong những nước sản xuất đất hiếm (REE) lớn nhất thế giới, nhưng phần lớn công suất tinh luyện của thế giới vẫn tập trung ở Trung Quốc, nơi chế biến phần lớn sản lượng đất hiếm toàn cầu.
Trong thập kỷ qua, chính phủ các nước phát triển đã bắt đầu tìm cách đa dạng hóa khâu trung gian của chuỗi cung ứng. Đây là những giai đoạn phức tạp của quá trình tinh luyện, biến quặng khai thác thành vật liệu sử dụng trong xe điện, turbin gió, thiết bị điện tử và hệ thống quốc phòng. Công ty Lynas Rare Earths của Australia đã trở thành một trong số ít công ty không phải của Trung Quốc có tầm ảnh hưởng đáng kể trong lĩnh vực này. Tuy nhiên, một phần quan trọng trong chuỗi cung ứng của Lynas lại nằm ngoài Australia, chẳng hạn như cơ sở chế biến của công ty này đặt tại Malaysia.
Nhà máy vật liệu tiên tiến Lynas (LAMP) nằm ở Kuatan, bang Pahang của Malaysia, đã hoạt động từ năm 2012 và vẫn là cơ sở phân tách đất hiếm lớn nhất ngoài Trung Quốc. Nhà máy này xử lý quặng cô đặc từ mỏ Mount Weld của Lynas ở phía Tây Australia, sản xuất các oxit đất hiếm đã được phân tách, được sử dụng trong sản xuất toàn cầu. Quyết định đặt nhà máy tại Malaysia phản ánh sự kết hợp của các yếu tố kinh tế, pháp lý và địa chính trị. Điều này cũng cho thấy quan hệ đối tác xuyên biên giới đang trở nên quan trọng như thế nào trong việc xây dựng chuỗi cung ứng khoáng sản bền vững.
Tại sao là Malaysia?
Thoạt nhìn, việc chế biến đất hiếm của Australia tại Malysia có vẻ trái ngược với trực giác. Australia ổn định về chính trị, giàu tài nguyên và liên kết chặt chẽ với các đồng minh phương Tây, hội tụ đủ điều kiện. Tuy nhiên một số yếu tố đã khiến Malaysia trở thành địa điểm hấp dẫn cho nhà máy chế biến của Lynas.
Kinh tế công nghiệp đóng một vai trò quan trọng. Chế biến đất hiếm tiêu tốn khá nhiều năng lượng và hóa chất. Malaysia có chi phí xây dựng và vận hành thấp hơn so với Australia, cũng như tiếp cận với cơ sở hạ tầng công nghiệp và cảng biển hiện có. Khu vực Kuatan nằm trong một hành lang công nghiệp rộng lớn hơn, cho phép Lynas hoạt động trong một hệ sinh thái sản xuất đã thiết lập. Các ngành công nghiệp điện tử, hóa dầu và vật liệu tiên tiến rộng lớn của Malaysia cũng cung cấp nguồn lao động lành nghề, chuyên môn xử lý hóa chất và cơ sở hạ tầng hậu cần cần thiết cho việc phân tách quy mô lớn. Ít quốc gia Đông Nam Á nào kết hợp được những khả năng này với năng lực quản lý tương đương.
Các điều kiện pháp lý cũng rất quan trọng. Quá trình chế biến đất hiếm tạo ra chất thải chứa các vật liệu phóng xạ tự nhiên, bao gồm cả thorium. Việc quản lý các chất thải này đòi hỏi khung pháp lý chuyên biệt và các thỏa thuận lưu trữ dài hạn, điều này có thể làm phức tạp tiến trình phê duyệt dự án ở nhiều khu vực. Malaysia đã cung cấp một lộ trình pháp lý giúp dự án khả thi vào thời điểm đề xuất xây dựng cơ sở. Quan trọng hơn, Malaysia đã có sẵn khung pháp lý cho các cơ sở xử lý vật liệu phóng xạ tự nhiên, cho phép dự án tiến hành theo một lộ trình cấp phép đã được thiết lập thay vì phải đối mặt với sự không chắc chắn về pháp lý đã làm chậm trễ các dự án tương tự ở những nơi khác.
Vị trí địa lý và khả năng tiếp cận thị trường cũng rất quan trọng. Vị trí của Malaysia ở Đông Nam Á giúp nước này gần với các trung tâm sản xuất hạ nguồn lớn ở Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc. Việc xây dựng năng lực chế biến trong khu vực đã giúp Lynas hội nhập vào các chuỗi cung ứng công nghiệp châu Á đã được thiết lập.
Những yếu tố này đã làm nổi bật một điểm quan trọng. Phát triển năng lực chế biến không chỉ đơn thuần là vấn đề địa lý. Nó phụ thuộc vào hệ sinh thái công nghiệp rộng lớn hơn, bao gồm cơ sở hạ tầng, chuyên môn kỹ thuật, khung pháp lý và sự gần gũi với các thị trường sản xuất. Ở Đông Nam Á, việc Malaysia cho phép đặt nhà máy phân tách khoáng sản của Lynas vẫn là một trong số ít ví dụ về năng lực chế biến đất hiếm có giá trị gia tăng hoạt động bên ngoài Trung Quốc của khu vực.
Điểm nghẽn chiến lược…
Chuỗi cung ứng đất hiếm khác với nhiều loại khoáng sản khác vì giai đoạn nhạy cảm nhất về mặt chiến lược không phải là khai thác mà là chế biến. Việc tách các nguyên tố đất hiếm khỏi quặng đòi hỏi các quy trình hóa học phức tạp, thiết bị chuyên dụng và các dòng chất thải được quản lý chặt chẽ. Tuy nhiên, chuỗi giá trị còn kéo dài hơn cả quá trình phân tách: Oxit đất hiếm vẫn phải được chuyển đổi thành kim loại, hợp kim và cuối cùng là nam châm vĩnh cửu được sử dụng trong các công nghệ tiên tiến. Kết quả là, việc tạo ra giá trị và đòn bẩy chiến lược được phân bổ trên một chuỗi công nghiệp dài và phân mảnh về mặt địa lý. Các cơ sở này đòi hỏi vốn đầu tư lớn và kỹ thuật vận hành cao.
Sự thống trị của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng đất hiếm không chỉ xuất phát từ nguồn tài nguyên mà còn từ hàng thập kỷ đầu tư vào năng lực phân tách và tinh chế. Đầu những năm 2000, nhiều cơ sở chế biến ở Australia, châu Âu và Mỹ đã đóng cửa do chi phí môi trường và sự cạnh tranh từ sản xuất giá rẻ hơn Trung Quốc. Kết quả là, ngay cả khi đất hiếm được khai thác bên ngoài Trung Quốc, chúng thường vẫn được gửi đến các cơ sở của Trung Quốc để chế biến. Sự phụ thuộc vào khâu trung gian này đã trở thành một trong những điểm yếu chính mà chính phủ Mỹ và các chính phủ phương Tây khác đang giải quyết.
Trong bối cảnh này, Lynas là một trong số rất ít công ty có khả năng sản xuất oxit đất hiếm đã được phân tách bên ngoài Trung Quốc. Kể từ khi bắt đầu hoạt động vào năm 2012, cơ sở này đã cung cấp oxit đất hiếm cho các nhà sản xuất Nhật Bản và quốc tế khác, đồng thời chứng minh rằng việc phân tách quy mô lớn bên ngoài Trung Quốc là khả thi về mặt thương mại.
… và những thách thức
Việc xây dựng nhà máy Lynas cũng làm nổi bật những phức tạp về chính trị và xã hội liên quan đến việc chế biến đất hiếm. Kể từ khi thành lập, nhà máy này đã phải đối mặt với sự giám sát chặt chẽ của công chúng và các cuộc tranh luận chính trị định kỳ tại Malaysia. Các tổ chức xã hội dân sự và các chính trị gia đối lập đã bày tỏ lo ngại về rủi ro môi trường và việc quản lý chất thải phóng xạ. Những lo ngại này đã trở thành vấn đề thường xuyên trong chính trường nội bộ Malaysia và dẫn đến một số lần xem xét lại giấy phép hoạt động của nhà máy.
Tại nhiều thời điểm khác nhau, chính quyền Malaysia đã áp đặt thêm các điều kiện cấp phép đối với Lynas, bao gồm các yêu cầu liên quan đến quản lý chất thải. Các điều kiện pháp lý kèm theo giấy phép hoạt động năm 2023 của Lynas yêu cầu công ty phải di dời một số hoạt động xử lý giai đoạn đầu, cụ thể là quá trình phân tách đất hiếm, ra khỏi Malaysia. Lynas đã đưa các giai đoạn này vào vận hành tại cơ sở Kalgoorlie ở phía Tây Australia, được khai trương vào cuối năm 2024, mặc dù quá trình vận hành ban đầu gặp một số gián đoạn.
Tháng 3/2026, Malaysia gia hạn giấy phép hoạt động của Lynas thêm 10 năm nhưng áp đặt các điều kiện nghiêm ngặt hơn, bao gồm việc đánh giá chính thức sau 5 năm. Từ thời điểm đó, Lynas phải đảm bảo nhà máy Gebeng không còn chất thải phóng xạ và phải xử lý cặn lắng từ quá trình lọc nước hiện có để chúng không còn phóng xạ, đồng thời không có cơ sở xử lý chất thải vĩnh viễn mới nào được phê duyệt.
Kinh nghiệm của Malaysia cho thấy các dự án khoáng sản quan trọng phải duy trì quản trị môi trường mạnh mẽ và việc giám sát đáng tin cậy để duy trì lòng tin của công chúng. Trong một số trường hợp, các cuộc tranh luận xung quanh nhà máy Lynas cũng gắn với việc cạnh tranh địa chính trị rộng hơn trong chuỗi cung ứng đất hiếm. Các cuộc điều tra về các chiến dịch trực tuyến xung quanh dự án cho thấy các mạng lưới ảnh hưởng nước ngoài đã khuếch đại các câu chuyện về phóng xạ và chất thải độc hại bất chấp các kết luận lặp đi lặp lại rằng nhà máy hoạt động trong giới hạn an toàn. Điều này nhấn mạnh cách thức cơ sở hạ tầng vật liệu chiến lược có thể trở thành mục tiêu không chỉ của việc giám sát mà còn của sự cạnh tranh thông tin.
Mô hình cho chuỗi cung ứng đa dạng
Bất chấp những thách thức này, quan hệ đối tác Lynas - Malaysia đã trở thành một thành phần quan trọng trong nỗ lực của các nền kinh tế đồng minh nhằm đa dạng hóa chuỗi cung ứng đất hiếm.
Nhật Bản đóng vai trò quan trọng trong giai đoạn phát triển ban đầu của Lynas. Sau khi Trung Quốc áp đặt lệnh hạn chế xuất khẩu đất hiếm vào năm 2010, các cơ quan chính phủ của Nhật Bản đã hỗ trợ tài chính cho Lynas để giúp đảm bảo nguồn cung thay thế cho các nhà sản xuất Nhật Bản. Gần đây hơn, Mỹ đã đầu tư vào việc mở rộng năng lực chế biến đất hiếm bên ngoài Trung Quốc, bao gồm các dự án liên quan đến Lynas ở Australia và Mỹ được Bộ Quốc phòng Mỹ hỗ trợ.
Những sáng kiến này phản ánh sự thay đổi rộng hơn trong chính sách khoáng sản quan trọng. Thay vì cố gắng sao chép mọi giai đoạn trong nước, nhiều chính phủ hiện đang theo đuổi các chuỗi cung ứng “phân tán”, trong đó các đối tác đáng tin cậy khác nhau đảm nhiệm các giai đoạn khác nhau của chuỗi giá trị đất hiếm. Tuy nhiên, các giai đoạn hạ nguồn, đặc biệt là sản xuất kim loại, hợp kim và sản xuất nam châm, vẫn tập trung chủ yếu ở Trung Quốc, nghĩa là việc đa dạng hóa thực sự đòi hỏi đầu tư trên toàn bộ chuỗi giá trị. Vai trò của Malaysia trong chuỗi cung ứng của Lynas cho thấy các quốc gia Đông Nam Á có thể trở thành đối tác quan trọng trong các mạng lưới này, ngay cả khi họ không phải là nhà sản xuất chính của các khoáng sản cơ bản. Sự tham gia của Malaysia vào chuỗi cung ứng Lynas cũng phản ánh một xu hướng rộng hơn trong lĩnh vực khoáng sản quan trọng của khu vực. Các quốc gia Đông Nam Á ngày càng trở thành những nhân tố quan trọng trong chuỗi giá trị khoáng sản toàn cầu, không chỉ với tư cách là nhà sản xuất mà còn là các trung tâm chế biến và sản xuất.
Thanh tra chỉ ra những doanh nghiệp vi phạm về khoáng sản trên địa bàn An Giang 
