“Nghẹt thở” đến phút cuối cùng
Người Mông sinh sống ở đâu thì ở đó có lễ hội Chọi bò, nhưng hội Chọi bò thường tổ chức hoành tráng, thu hút hàng ngàn người tới xem thường diễn ra ở các tỉnh Tây Bắc như Cao Bằng, Thái Nguyên….Ngày hội nơi đây thường được tổ chức tại sân vận động lớn ở các tỉnh, huyện, người người các nơi nô nức tới xem, nhờ hoạt động văn hóa này mà thúc đẩy kinh tế du lịch địa phương phát triển, nhờ bán các sản phẩm ăn uống hay du lịch lưu trú.
Giải thưởng của hội Chọi bò cũng khác nhau, có nơi chỉ là những tràng vỗ tay, có nơi khuyến khích người chủ nuôi với giải thưởng là 1-2 triệu đồng, có nơi, chủ bò thắng cuộc nhận giải tới 50 triệu đồng. Con bò trong đời sống của đồng bào Mông là thể hiện sự cần cù và là linh vật có giá trị tinh thần lớn. Dù sinh sống ở đâu, hầu hết các hộ gia đình vẫn duy trì nuôi ít nhất 1 con bò. Với đồng bào Mông, bò không chỉ là tư liệu sản xuất, mà còn được xem là “đầu cơ nghiệp”, là tài sản quý giá, thậm chí là thành viên thân thiết trong gia đình, đặc biệt là những con bò chọi.
Khi xem Chọi bò phải nói là “nghẹt thở” đến phút cuối cùng. Dẫu không phải là những ông chủ đang có bò chọi trên sàn đấu, nhưng cũng đầy hồi hộp rồi vỡ òa như số đông khán giả theo dõi cuộc đấu của những chú bò. Người Mông quan niệm, nuôi trâu bò không chỉ xóa đói giảm nghèo mà còn để tham gia hội chọi. Những con thắng cuộc không chỉ là biểu tượng của sức mạnh, mà còn được coi là may mắn mang đến nhiều tài lộc cho dân bản trong năm mới. Tại lễ hội Chọi bò ở xã Bảo Lâm, Cao Bằng, thường được tổ chức 20 tháng Giêng âm lịch hàng năm. Lễ hội ở đây đông đảo, hoành tráng bậc nhất cả nước, điểm tổ chức là sân vận động huyện Bảo Lâm (cũ) với sân khấu phông bạt hoành tráng. Trong ngày lễ hội, ngay từ sáng sớm các ngả đường tới sân vận động đã đông nghịt người các nơi đổ về. Số lượng bò chọi ở đây cũng rất lớn, nên rất đông người háo hức tới xem.
Trước trận chiến, những con bò chọi vừa đi vừa gườm đối thủ, mắt long lên đầy tia đỏ, sẵn sàng ăn thua với đối thủ bất cứ lúc nào. Rồi chỉ chờ chủ nhân tháo dây chão ở mũi, chúng lao vào nhau như mũi tên đã được kéo căng từ trước. Cốp, cắc… tiếng sừng va vào nhau chát chúa. Hai con bò trụ vững bằng hai chân trước, ghì chặt sừng thủ thế rồi thở phì phì. Cả bãi đất bị cặp bò quần thảo trở nên nát nhừ như ruộng cày. Bên ngoài hàng rào, tiếng reo hò của người xem cứ thế vang lên không ngớt. Đó là hình ảnh quen thuộc diễn ra trong suốt hội chọi bò. Bò chọi vô địch và chủ nuôi được tung hô như các cầu thủ bóng đá sau chiến thắng, cổ bò đeo vòng của kẻ vô địch, kèm phần thưởng cho chủ nhân lên tới hàng chục triệu đồng cùng cờ lưu niệm. Phần thưởng nhằm tôn vinh chủ nhân nuôi bò vì đã dày công chăm nuôi vật quý. Tìm hiểu được biết, ở Bảo Lâm có gần 10 người chuyên đi mua bò chọi về. Bò chọi được phân hạng dựa vào trọng lượng cơ thể.
Đầu xuân Bính Ngọ 2026, người dân bản Tổng Khư (xã Na Ngoi, Nghệ An) kéo nhau lên thung lũng khá bằng phẳng trên núi để tổ chức các trận chọi bò. Anh Xồng Bá Xò (sinh năm 1994, trú bản Tổng Khư) vừa trở về ăn Tết với gia đình sau thời gian làm việc tại Nhật Bản, dẫn theo con bò chọi của gia đình đến sân "tham chiến". "Chọi cho vui thôi, chủ yếu giúp bò rèn luyện các thế đấu, khắc phục các yếu điểm trước đối thủ. Thắng cũng vui mà thua cũng không sao cả", anh Xò tâm sự.
Bò chọi phải có sừng dài, u to, vai nở, mình thon và được nuôi dưỡng, chăm sóc theo chế độ đặc biệt. Trước trận chiến, bò được chủ nuôi dẫn đi vòng quanh để thăm dò nhau nhằm kích thích "máu chiến" trong cơ thể. Các trận chọi bò không giới hạn người trong bản mà bất kỳ người dân ở bản nào dẫn bò đến và có đối thủ vừa tầm, không quá chênh lệch về thể hình, độ tuổi đều có thể "bắt cặp" để thi đấu. Sau khi vờn thăm dò đối thủ, hai con bò sẽ lao vào nhau, sử dụng các đòn móc, khóa của cặp sừng dài để ghì đối thủ. Thông thường các trận chọi bò chỉ diễn ra trong vài ba phút, con yếu thế hơn sẽ bỏ chạy. Ông Mùa Bá Thái (87 tuổi) đưa con bò quý của gia đình đi chọi. Rất tiếc, con bò của ông Thái chỉ chống đỡ được các đòn tấn công của đối thủ sau gần một phút thi đấu. "Tôi không buồn đâu. Chận (chọi) phải có thắng, có thua chứ, cứ vui là được rồi", ông lão người Mông vui vẻ chia sẻ.
MTheo ông Lầu Vả Chồng, Trưởng ban công tác mặt trận bản Tổng Khư, lễ hội chọi trâu, bò của đồng bào Mông được hình thành từ xa xưa, trở thành nét văn hóa độc đáo trong đời sống tâm linh qua các lễ làm vía và mỗi độ Tết đến, xuân về. Đây cũng là dịp để mọi người trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm trong huấn luyện bò chọi cũng như chăm sóc đàn trâu, bò. Các cuộc chọi bò quy mô cấp bản có thể diễn ra bất kỳ thời điểm nào, khi có một gia đình trong bản tổ chức lễ cúng vía. Việc có bò từ các bản khác đến nhiều hay ít còn thể hiện uy tín của người được làm vía và gia đình tổ chức cúng vía. Lễ hội chọi bò quy mô cấp xã thường tổ chức vào dịp Tết Nguyên đán, có sự lựa chọn gắt gao hơn về tiêu chuẩn của mỗi con bò chọi.
Bền bỉ gìn giữ những giá trị văn hóa
Đồng bào dân tộc Mông tại xã Cư Pui, tỉnh Đắk Lắk vẫn bền bỉ gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của cha ông. Trong đó, hội chọi bò được xem là một nét sinh hoạt văn hóa gắn bó mật thiết với đời sống mới của bà con trên vùng đất mới Tây Nguyên. Tại xã Cư Pui, hội chọi bò đã được duy trì nhiều năm nay. Trước đây, hoạt động này chủ yếu tổ chức với quy mô nhỏ, tạo không khí vui tươi đầu năm. Những năm gần đây, nhờ sự quan tâm của cấp ủy đảng, chính quyền địa phương, hội chọi bò được tổ chức bài bản hơn, gắn với các hoạt động trong Ngày hội Văn hóa các dân tộc, thu hút đông đảo người dân trong và ngoài xã tham gia. Giải chọi bò năm 2026 diễn ra trong khuôn khổ Ngày hội Văn hóa các dân tộc lần thứ I của xã Cư Pui, tạo nên không khí hào hứng, sôi nổi. Giải quy tụ 20 chú bò tranh tài ở hai hạng: Bò lớn và bò nhỏ. Các trận thi đấu diễn ra hấp dẫn, kịch tính nhưng bảo đảm an toàn, thể hiện sự chuẩn bị công phu của các chủ bò cùng sự cổ vũ nhiệt tình của khán giả. Ông Nguyễn Minh Nghiệp, Phó Chủ tịch UBND xã Cư Pui cho biết: Giải Chọi bò là hoạt động gắn bó mật thiết trong đời sống của bà con người Mông, tạo không khí vui tươi, phấn khởi trong những ngày đầu Xuân. Đây được xem là sân chơi văn hóa, thể thao lành mạnh, góp phần bảo tồn, phát huy giá trị truyền thống của đồng bào Mông, làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần, tăng cường tình đoàn kết trong đồng bào và gữa các thôn, buôn.
Lên vùng cao xã Cao Minh, Thái Nguyên hòa vào không khí nô nức trẩy hội đầu năm, du khách thập phương lại háo hức đón chờ những trận đấu của các “đấu sĩ” bò trong Lễ hội Mù Là được tổ chức trên đỉnh đèo Ngảm Váng thuộc thôn Lủng Phặc, xã Cao Minh. Chọi Bò đã trở thành một phần văn hóa tinh thần đặc sắc ở đây. Những cuộc Chọi bò mang đến sự háo hức, hồi hộp, phấn khích cho du khách và đồng bào các dân tộc nơi đây. Ngay từ sáng sớm, mọi người đã tụ tập đông đủ với trang phục màu sắc rực rỡ đổ về khu vực chọi bò. Trời vẫn còn mờ sương nhưng anh Sùng Văn Sự ở thôn Nặm Cáp, xã Cao Minh đã dắt theo chú bò to khỏe nhất lên khu vực tổ chức Lễ hội Mù Là để tham gia hội thi chọi bò. Anh Sự vui vẻ cho biết: Hội thi chọi bò được tổ chức trong niềm mong đợi của người dân và người chăn nuôi bò chúng tôi. Năm nào có lễ hội tôi cũng dắt bò sang đây giao đấu. Hội được tổ chức theo thể thức thi đấu từng vòng, con nào thắng trong các cuộc đấu sẽ được chọn vào chọi ở vòng tiếp theo, cuối cùng là trận chung kết để chọn ra nhà vô địch. Trong một trận đấu, giá trị con bò thắng cuộc cũng sẽ được tăng lên.
Anh Lý Văn Thành, thôn Lủng Phặc, xã Cao Minh chia sẻ: Người Mông rất quý bò chọi, chuồng bò phải được làm bằng gỗ chắc, sàn sạch, đẹp và chăm sóc cẩn thận. Để trở thành bò chọi thì con bò phải khỏe mạnh, sừng dài, u to, săn chắc, da dày, lông mượt... Con bò của tôi được mua từ bên nước Lào với giá 70 triệu đồng, nuôi được 1 tháng thì mang ra đây đấu. Trước ngày thi đấu, bò được chăm sóc kỹ lưỡng, chải lông, cọ sừng, tắm rửa sạch sẽ, đảm bảo sức khỏe...
Năm nay, quán quân với phần thưởng là 1,5 triệu đồng thuộc về chú bò của anh Lý Văn Anh, thôn Lủng Phặc, xã Cao Minh. Với kinh nghiệm nhiều năm chăn nuôi bò chọi, anh Lý Văn Anh chia sẻ: Chọn được con bò chọi tốt quan trọng nhất chính là đôi mắt và cặp sừng. Sừng chuẩn phải nhọn và cong về phía trước. Mắt không quá to, sâu, sáng thì khi vào trận bò sẽ hung hăng và hiếu chiến. Sau hội chọi, dù thắng hay thua, những “đấu sĩ” bò vẫn tiếp tục được chủ nhân chăm sóc, là gia tài lớn của gia đình và tiếp tục tham gia các hội chọi năm sau. Con bò thắng trận là niềm tự hào của gia đình và cả thôn, bản.
“Săn” bò chọi cũng lắm công phu
Dù đã sở hữu 3 con bò chọi nức tiếng ở bản Tiền Tiêu, xã Nậm Cắn, Nghệ An, nhưng Hờ Tồng Chùa không thôi “săn” bò chọi. Cứ sau mỗi hội chọi bò, Chùa lại mải miết theo những cánh rừng, dốc núi để tìm con giống ở mỗi bản làng. Theo Hờ Tồng Chùa, để bò có thể chọi được, con bò phải đáp ứng các yếu tố như sừng dài cong; u cao; lưng thon, đuôi dài theo những chỉ số nhất định. Rồi anh Chùa chắc nịch: Một con bò đẹp thường rơi vào độ tuổi từ s4 - 5 năm. Qua việc xem răng và xem xoáy trên lưng, người chơi sẽ biết được độ tuổi và mức độ dễ thuần hóa của bò.
Vừa kinh doanh bò chọi và chơi bò chọi nên nhà Lầu Bá Tu ở bản Trường Sơn, xã Nậm Cắn có 5 con bò chọi. Anh Tu bật mí thêm về nghề chọn bò chọi của người Mông: Bò giống chủ yếu được mua từ Lào về, một số được chọn từ giống bò vàng địa phương. Mắt bò nhỏ, đảo liếc liên tục, đầu to, da đầu dày, thân chặt, cổ bè, ngực nở, bụng thon, chân sau hơi cong… Còn sừng, có mấy kiểu là sừng thẳng, sừng cong và sừng chữ “v”, nhưng dù kiểu nào thì yêu cầu đầu tiên cũng là phải dài trên 30cm và nhọn. Khi đã chọn được bò chọi ưng ý, chủ nhân sẽ cho bò tập thể dục đều đặn mỗi ngày 1 đến 2 lần, mỗi lần nửa giờ bằng hình thức leo dốc, leo núi để luyện sức bền. Chủ nhân cũng phải thường xuyên dắt bò ra đám ruộng bậc thang để “luyện” những miếng đánh. Để tăng độ hiếu chiến cho bò, người nuôi sẽ ít đưa bò ra ngoài, chỉ cho ra mài sừng và tập thể dục trong một thời gian ngắn.
Công đoạn cho bò ăn cũng rất cầu kỳ. Bò chọi được tẩm bổ bằng bột ngô, bột cám, cỏ non và lá nghiến. Thứ cây thuộc “tứ thiết” này vốn nổi tiếng gỗ cứng, lá của nó cũng có những chất tương tự nên ăn vào da thịt bò săn chắc. Kể từ khi trưởng thành, đủ tuổi để chọi, người nuôi sẽ không thả chung bò chọi với các loài bò khác. Thậm chí không cho phối giống để đảm bảo sức mạnh cũng như độ “lỳ đòn” của bò chọi.
Hiểu và dùng đúng tên gọi của người Mông 
