Mong muốn thực sự
Khi mà cả Tổng thống Nga Vladimir Putin và Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đều bày tỏ thái độ cởi mở đối với vai trò mạnh mẽ hơn của châu Âu trong các cuộc đàm phán hòa bình tương lai về cuộc chiến Ukraine.
Dù đã nói rằng xung đột “sắp kết thúc”, nhưng đề xuất của ông Putin về việc cựu Thủ tướng Đức Gerhard Schroeder có thể là người trung gian hòa giải châu Âu lại bị bác bỏ do mối quan hệ thân thiết của ông này với Nga. Sau đó, ông Zelensky lại khẳng định Ukraine “tin rằng châu Âu phải tham gia đàm phán” và kêu gọi giới lãnh đạo châu Âu “xác định chính xác ai sẽ đại diện” cho lục địa này.
Những tuyên bố nói trên được đưa ra trong bối cảnh cuộc chiến với Iran trên thực tế làm đóng băng tiến trình ngoại giao do Mỹ dẫn đầu ở Ukraine, vốn đã khó đạt được bước tiến đáng kể trước khi cuộc xung đột Trung Đông bùng phát. Ukraine và Nga cũng rơi vào thế bế tắc trên chiến trường, không bên nào giành được thắng lợi lớn dù cả hai đều tiến hành các chiến dịch tấn công dữ dội bằng máy bay không người lái và tên lửa nhằm vào cơ sở hạ tầng của đối phương.
Những nghi ngờ ngày càng gia tăng về tương lai can dự ngoại giao của Mỹ vào Ukraine đang thúc đẩy Kiev, Moscow và giới lãnh đạo châu Âu xem xét một cách cởi mở hơn vai trò của châu Âu trong việc làm trung gian hòa giải cho tiến trình hòa bình.
Tuyên bố của ông Zelensky không mới. Kể từ khi cuộc chiến bắt đầu, Ukraine đã nhiều lần lập luận rằng châu Âu phải trực tiếp tham gia bất kỳ dàn xếp nào trong tương lai vì cấu trúc an ninh của chính lục địa này đang bị đe dọa. Giới chức Ukraine luôn nhấn mạnh rằng các chính phủ châu Âu sau cùng sẽ đóng vai trò trung tâm trong nỗ lực tái thiết, chính sách trừng phạt, thỏa thuận an ninh dài hạn và đảm bảo hậu chiến.
Về phần mình, giới chức Nga thường xuyên cáo buộc các chính phủ châu Âu trực tiếp tham gia cuộc chiến thông qua viện trợ tài chính và quân sự, và hỗ trợ chính trị cho Ukraine. Cùng với đó là gợi ý rằng một số quốc gia hoặc nhà lãnh đạo châu Âu có thể tạo điều kiện thuận lợi cho đàm phán.
Cựu Thủ tướng Đức Gerhard Schroeder được cho là có mối quan hệ thân thiết với Nga
Trung gian hòa giải
Trong ngắn hạn, việc thể hiện sự ủng hộ đối với ngoại giao có thể trì hoãn các lệnh trừng phạt mới của châu Âu hoặc Mỹ nhằm vào Nga, trong khi về lâu dài, vai trò trung gian của châu Âu có thể dẫn đến thỏa thuận cho Ukraine mà không cần sự hiện diện đáng kể của Mỹ.
Ngoài ra, sự xuất hiện trở lại của vai trò trung gian hòa giải của châu Âu trong thảo luận cũng phản ánh thái độ ngờ vực ngày càng tăng ở Kiev, Moscow và Brussels về tương lai của sự can dự từ phía Mỹ trong tiến trình hòa bình.
Với việc Nhà Trắng tập trung vào cuộc chiến với Iran và cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11, cả 3 bên có thể đều nghi ngờ rằng chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump sẽ dành ít sự chú ý hơn cho ngoại giao Ukraine trong những tháng tới so với năm đầu tiên trong nhiệm kỳ 2 của ông, khi Washington vẫn tích cực can dự với cả Kiev và Moscow. Trong bối cảnh này, các nhà lãnh đạo Liên minh châu Âu (EU) đã thảo luận nội bộ về khả năng bổ nhiệm một nhà đàm phán để trực tiếp làm việc với Nga.
Về lý thuyết, Đại diện cấp cao của EU về đối ngoại và chính sách an ninh Kaja Kallas nghiễm nhiên sẽ là ứng cử viên để đại diện cho khối. Tuy nhiên, lập trường quyết liệt của bà đối với Nga khiến Điện Kremlin rất khó chấp nhận bà làm trung gian hòa giải. Điều này được nhấn mạnh khi người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov lưu ý rằng sự thay đổi của EU “hướng tới hiểu rõ rằng đến một lúc nào đó, họ sẽ phải nói chuyện với người Nga” là tiến triển tích cực, nhưng cũng bác bỏ khả năng bà Kallas đóng vai trò trung gian.
Lính Ukraine nã trọng pháo M114, do phương Tây tài trợ, tại tiền tuyến gần Pokrovsk, thuộc Donetsk
Truyền thông châu Âu gần đây đề cập đến cựu Thủ tướng Đức Angela Merkel, Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb và cựu Thủ tướng Italy Mario Draghi như những nhà hòa giải thay thế tiềm năng, nhưng chưa có thông tin nào được xác nhận.
Bên trung gian hòa giải châu Âu có thể tháo gỡ bế tắc trong tiến trình đàm phán nhờ sự can thiệp vốn đã sâu rộng về chính trị, kinh tế, tài chính và quân sự của châu Âu trong cuộc chiến. Trước hết, các chính phủ châu Âu cùng nhau kiểm soát nhiều lệnh trừng phạt, hạn chế thương mại, quy định tài chính và tài sản bị đóng băng của Nga, vốn là những công cụ gây sức ép chính kể từ khi bắt đầu cuộc chiến.
Bất kỳ thỏa thuận nào trong tương lai liên quan đến tài trợ tái thiết (có lợi cho Ukraine), cũng như giảm nhẹ trừng phạt, tái hòa nhập nền kinh tế và lĩnh vực tài chính phương Tây (có lợi cho Nga), sẽ đòi hỏi sự tham gia sâu rộng của châu Âu. Điều này mang lại cho các bên châu Âu sức mạnh thương lượng thực tế có thể làm cho cam kết ngoại giao trở nên đáng tin cậy.
Châu Âu có mối liên hệ chặt chẽ về địa lý và chiến lược với kết quả của cuộc xung đột Ukraine, trong khi Mỹ thì không. Dòng người tị nạn, an ninh năng lượng, triển khai quân sự, chuỗi cung ứng thực phẩm và sự ổn định khu vực lâu dài đều ảnh hưởng trực tiếp đến các quốc gia châu Âu. Do sự gần gũi này, các chính phủ châu Âu sẽ vẫn tham gia triển khai bất kỳ cơ chế hòa bình nào giữa Nga và Ukraine trong nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ, sau bất kỳ lệnh ngừng bắn hay dàn xếp nào.
Đó là chưa kể, một số quốc gia châu Âu vẫn duy trì kênh liên lạc thể chế với Moscow, và các kênh này có thể tạo điều kiện thuận lợi cho việc thảo luận bí mật, ngay cả khi họ không thể hoàn toàn làm trung gian trung lập vì đang giữ vai trò nguồn hỗ trợ tài chính và quân sự chủ chốt cho Ukraine.
Nga triển khai cuộc tập trận quân sự lớn tại Belarus
Châu Âu cũng có thể đóng vai trò trung tâm trong quá trình thiết kế và thực thi các dàn xếp thực tiễn, như giám sát lệnh ngừng bắn, khu phi quân sự, hành lang nhân đạo và chương trình tái thiết. Đối với Ukraine, sự tham gia của châu Âu rất có tính chính danh vì nước này coi việc hội nhập với châu Âu là trọng tâm trong định hướng chiến lược dài hạn của mình.
Đối với Nga, mặc dù sự ngờ vực đối với châu Âu đã gia tăng đáng kể, nhưng Moscow vẫn có thể tính toán rằng khuôn khổ đàm phán có sự tham gia của các quốc gia châu Âu sẽ tốt hơn so với khuôn khổ do Mỹ hoặc các thể chế của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) chi phối.
Theo nghĩa đó, bên trung gian hòa giải châu Âu có thể cải thiện công tác liên lạc, tạo ra cơ chế thực thi thực tế hơn và kết nối đàm phán với cấu trúc chính trị - kinh tế rộng lớn hơn vốn đóng vai trò quyết định hiệu lực thực tế của bất kỳ thỏa thuận nào.
Khúc mắc
Tuy nhiên, nếu chỉ bổ nhiệm một bên trung gian hòa giải châu Âu thì sẽ không tạo ra giải pháp lâu dài, vì những trở ngại về cấu trúc đối với nền hòa bình vẫn lớn hơn nhiều so với câu hỏi ai sẽ làm trung gian hòa giải trong đàm phán. Trở ngại chính đối với thỏa thuận hòa bình là việc Nga và Ukraine đặt ra các mục tiêu mà về cơ bản không tương thích với nhau, liên quan đến lãnh thổ, chủ quyền, thỏa thuận an ninh cũng như tương lai chính trị của nhà nước Ukraine.
Kiev tiếp tục khẳng định rằng họ không thể chấp nhận hợp pháp hóa vĩnh viễn những vùng lãnh thổ đang do Nga kiểm soát, hay giới hạn do bên ngoài áp đặt đối với chủ quyền và liên minh quân sự của mình, trong khi Nga tiếp tục định hình cuộc chiến theo yêu cầu địa chính trị dài hạn vượt ngoài phạm vi ngừng bắn đơn thuần.
Chừng nào cả hai chính phủ còn tin rằng, việc tiếp tục chiến đấu có thể cải thiện vị thế chiến lược của họ, thì chừng đó việc chỉ theo đuổi ngoại giao vẫn ít có khả năng giải quyết bất đồng
Chừng nào cả hai chính phủ còn tin rằng, việc tiếp tục chiến đấu có thể cải thiện vị thế chiến lược của họ, thì chừng đó việc chỉ theo đuổi ngoại giao vẫn ít có khả năng giải quyết bất đồng. Điều này lại càng đúng đối với Ukraine, trong đó vai trò tác động rất lớn là từ châu Âu.
Châu Âu cũng phải đối mặt với vấn đề lớn về uy tín với tư cách là bên trung gian hòa giải trung lập vì Nga ngày càng coi các chính phủ châu Âu là những bên trực tiếp tham gia xung đột, khi họ trang bị vũ khí, tài trợ, huấn luyện và hỗ trợ chính trị cho Ukraine trong cuộc chiến. Thậm chí, có khả năng chính sự trung lập của châu Âu lại gây ra vấn đề cho Kiev nếu điều đó dẫn đến sức ép đòi nhượng bộ lãnh thổ hoặc một dàn xếp hòa bình mà Ukraine cho là không ổn định hay bất công.
Điều này đến lượt nó lại tạo ra nghịch lý, trong đó sự can thiệp sâu rộng của châu Âu vào cuộc xung đột mang lại cho họ sức ảnh hưởng trong nỗ lực hòa giải, đồng thời hạn chế khả năng hành động như một bên trung gian đáng tin cậy trên toàn cầu.
Quan trọng hơn, hầu hết các cuộc chiến tranh kết thúc vì điều kiện chiến trường ổn định, sức ép chính trị trong nước gia tăng, hệ thống hỗ trợ bên ngoài thay đổi hoặc các lãnh đạo kết luận rằng cái giá để đạt được chiến thắng hoàn toàn là không thể chấp nhận được.
