Cấm Mạng xã hội với trẻ em dưới 16 tuổi: Một thí nghiệm toàn cầu

Những con số biết nói

Động lực thúc đẩy chính phủ của Thủ tướng Anthony Albanese thực thi lệnh cấm mạng xã hội mạnh tay nhất thế giới bắt nguồn từ một thực trạng đáng báo động. Một nghiên cứu được chính phủ ủy quyền vào đầu năm 2025 cho thấy 96% trẻ em Australia từ 10 đến 15 tuổi sử dụng mạng xã hội. Đáng lo ngại hơn, 7 trên 10 em trong số đó đã tiếp xúc với nội dung độc hại, bao gồm tài liệu bạo lực, thù ghét phụ nữ, cổ vũ rối loạn ăn uống và tự sát. Không dừng lại ở đó, 14% số trẻ báo cáo từng trải qua hành vi "grooming" (dụ dỗ trực tuyến) từ người lớn hoặc trẻ lớn tuổi hơn, và hơn một nửa cho biết mình từng là nạn nhân của bắt nạt trên mạng.

Trước thực tế vừa dễ phổ biến vừa độc hại đó, chính phủ Australia đã xem “mạng xã hội không kiểm soát” như một liều thuốc độc gây nghiện đối với giới trẻ. Thủ tướng Anthony Albanese đã ví việc đặt giới hạn tuổi dùng mạng xã hội tương tự như quy định tuổi uống rượu. Ông thừa nhận hệ thống sẽ không hoàn hảo, nhưng nhấn mạnh rằng "việc một số thanh thiếu niên tìm cách lách luật không làm giảm ý nghĩa của chuẩn mực quốc gia".

Lệnh cấm nhận được sự ủng hộ rộng rãi của công chúng, với một thăm dò của YouGov cho thấy khoảng 77% người trưởng thành Australia ủng hộ chính sách này. Ước tính của chính phủ cho thấy khoảng 1 triệu tài khoản của trẻ em sẽ bị ảnh hưởng. Riêng TikTok đã phải vô hiệu hóa khoảng 200.000 tài khoản ngay trong những ngày đầu thực thi.

“Các bước hợp lý” và thách thức công nghệ

Theo thông báo từ chính phủ Australia, lệnh cấm sẽ nhắm vào 10 nền tảng lớn: Facebook, Instagram, Threads, X (Twitter), YouTube, Snapchat, Reddit, Kick, Twitch và TikTok. Theo Đạo luật Sửa đổi An toàn trực tuyến 2024 có quy định độ tuổi tối thiểu mạng xã hội, các công ty này phải thực hiện "các bước hợp lý" để ngăn chặn người dưới 16 tuổi tạo hoặc duy trì tài khoản. Nếu vi phạm nghiêm trọng hoặc lặp lại, họ có thể đối mặt với mức phạt lên tới 49,5 triệu đô la Australia (khoảng 33 triệu USD). Điểm then chốt của luật là nó không trừng phạt trẻ em hay cha mẹ, mà đặt toàn bộ gánh nặng thực thi lên các công ty công nghệ.

Các nền tảng không được phép dựa vào việc người dùng tự khai báo tuổi hoặc cha mẹ xác nhận cho con. Thay vào đó, họ được yêu cầu sử dụng nhiều công nghệ xác thực tuổi mà theo hướng dẫn của chính phủ bảo gồm:

Định danh chính phủ (như bằng lái xe, hộ chiếu).

Công nghệ nhận dạng khuôn mặt hoặc giọng nói.

"Suy luận tuổi" - phân tích hành vi và tương tác trực tuyến để ước tính tuổi người dùng.

Tuy nhiên, chính công nghệ này lại là điểm yếu chết người. Báo cáo của chính phủ thừa nhận rằng công nghệ đánh giá khuôn mặt kém tin cậy nhất đối với thanh thiếu niên. Ngay trong những ngày đầu, nhiều báo cáo địa phương ghi nhận trẻ em đã vượt qua được bước xác thực này. Điều này đã khiến các công ty công nghệ gặp khó vì mức phạt đưa ra rất nghiêm khắc. Bên cạnh đó, các chuyên gia dự đoán sẽ có sự gia tăng mạnh trong việc sử dụng VPN (mạng riêng ảo) để che giấu vị trí, một xu hướng từng xảy ra ở Anh sau khi nước này áp dụng quy định kiểm soát tuổi.

Tranh cãi

Mặc dù có phạm vi rộng, lệnh cấm của Australia ngay lập tức vấp phải chỉ trích vì những thiếu sót và hệ lụy tiềm ẩn. Sự loại trừ đáng ngờ của các nền tảng game trực tuyến là một trong những điểm gây tranh cãi lớn. Các chuyên gia chỉ ra rằng các nền tảng lớn như Roblox, Discord hay kể cả Telegram không nằm trong danh sách cấm. Đặc biệt là Roblox và Discord vốn rất phổ biến trong cộng đồng chơi game trực tuyến cũng tiềm ẩn những rủi ro tương tự về nghiện ngập, tiếp xúc với nội dung độc hại và bị bắt nạt.

Tiến sĩ Daniela Vecchio, bác sĩ tâm thần điều hành phòng khám rối loạn chơi game duy nhất được chính phủ tài trợ của Australia, cho biết: "Gaming và mạng xã hội có mối liên hệ chặt chẽ đến mức rất khó tách rời... Cá nhân chơi game quá mức cũng dành quá nhiều thời gian trên các nền tảng mạng xã hội". Rối loạn chơi game hiện đã được Tổ chức Y tế thế giới (WHO) công nhận là một chẩn đoán chính thức, và một nghiên cứu của Đại học Macquarie năm 2022 ước tính khoảng 2,8% trẻ em Australia mắc chứng này.

Bên cạnh đó, lệnh cấm bị cho là có nguy cơ cô lập những nhóm trẻ dễ bị tổn thương, sống ở vùng sâu vùng xa, vốn tìm thấy sự chấp nhận và hỗ trợ thiết yếu trong cộng đồng trực tuyến. Elena Mitrevska, 18 tuổi, thành viên Hội đồng Thanh niên eSafety của Australia, nhận định các nỗ lực cấm đoán này có vẻ "thật sự giả tạo" khi "loại bỏ toàn bộ không gian trực tuyến của giới trẻ, thay vì trò chuyện và cố gắng khắc phục những vấn đề cụ thể đó".

Vấn đề quyền riêng tư dữ liệu cũng là mối lo ngại sâu sắc. Việc xác minh tuổi hàng loạt đòi hỏi thu thập và lưu trữ một lượng lớn thông tin nhạy cảm, từ ảnh tự chụp đến giấy tờ định danh. Australia từng chứng kiến một loạt vụ vi phạm dữ liệu nghiêm trọng trong những năm gần đây. Dù chính phủ cam kết luật có "các biện pháp bảo vệ mạnh mẽ" và dữ liệu chỉ được dùng để xác minh tuổi rồi phải hủy sau đó, nhiều tổ chức vẫn hoài nghi.

Các công ty công nghệ phản ứng từ bất ngờ đến phản đối. YouTube cảnh báo luật mới được thông qua "vội vàng" có thể khiến trẻ em kém an toàn hơn, vì chúng vẫn có thể sử dụng nền tảng mà không cần tài khoản, qua đó vô hiệu hóa "chính các biện pháp kiểm soát của phụ huynh và bộ lọc an toàn được tạo ra để bảo vệ chúng". Reddit tuyên bố tuân thủ nhưng bày tỏ "quan ngại sâu sắc" rằng luật này "làm suy yếu quyền tự do ngôn luận và quyền riêng tư của mọi người".

“Thí nghiệm” cho toàn thế giới

Đối với giới nghiên cứu khoa học xã hội, lệnh cấm của Australia là một "thí nghiệm tự nhiên" quý giá để nghiên cứu tác động của việc hạn chế mạng xã hội đối với sức khỏe tâm thần, tương tác xã hội và sự phát triển của giới trẻ. Tiến sĩ Susan Sawyer từ Viện Nghiên cứu trẻ em Murdoch ở Melbourne cho biết, bà và các đồng nghiệp đã phỏng vấn 177 thanh thiếu niên trước khi lệnh cấm có hiệu lực và sẽ khảo sát lại họ sau sáu tháng để đánh giá tác động. Trong khi đó, Zareh Ghazarian, nhà khoa học chính trị tại Đại học Monash, lo ngại lệnh cấm có thể cản trở sự tham gia chính trị của giới trẻ, vì mạng xã hội từng là kênh quan trọng để họ tiếp cận và thảo luận các vấn đề thời sự.

Trên bình diện quốc tế, Australia đang đóng vai trò người tiên phong, và kết quả thử nghiệm này sẽ định hình chính sách toàn cầu. Liên minh châu Âu (EU) đã thông qua một nghị quyết không ràng buộc ủng hộ độ tuổi tối thiểu 16 cho mạng xã hội và đang xem xét cấm các tính năng gây nghiện như cuộn vô tận và tự động phát đối với trẻ vị thành niên. Malaysia đã thông báo sẽ áp dụng lệnh cấm tương tự bắt đầu từ ngày 1/1/2026. Đan Mạch công bố kế hoạch cấm người dưới 15 tuổi, trong khi Na Uy, Pháp và Tây Ban Nha cũng đang xem xét các đề xuất hạn chế với những cách tiếp cận khác nhau, từ cấm hoàn toàn đến yêu cầu sự cho phép của cha mẹ.

Chính phủ Australia thừa nhận đây không phải là "liều thuốc chữa bách bệnh" mà chỉ là một "kế hoạch điều trị" sẽ "luôn phát triển". Bà Julie Inman Grant, Ủy viên An toàn trực tuyến Australia, nói: "Chúng tôi biết rằng việc trì hoãn quyền truy cập của trẻ em vào tài khoản mạng xã hội sẽ không giải quyết được mọi thứ, nhưng nó sẽ tạo ra một số ma sát trong một hệ thống trước đây không hề có".

Như lời tiến sĩ Sabrina Caldwell từ Đại học New South Wales, lệnh cấm có thể "hoạt động không hoàn hảo", nhưng ngay cả khi một số trẻ tìm cách vượt rào, chúng sẽ không thể tìm thấy hầu hết bạn bè đồng trang lứa trên đó, và điều này sẽ làm giảm đáng kể trải nghiệm mạng xã hội để tránh gây nghiện hơn.

Trong khi các nhà hoạch định chính sách trên toàn thế giới đang theo dõi, hàng triệu thanh thiếu niên Australia đã bước vào một kỷ nguyên kỹ thuật số hoàn toàn mới. Thành công hay thất bại của thí nghiệm táo bạo này sẽ không chỉ định hình tương lai của một thế hệ người Australia, mà còn vẽ ra con đường cho cuộc chiến toàn cầu nhằm cân bằng giữa sự an toàn của trẻ em và quyền tự do trong không gian mạng.