Một trong những quyết sách có ý nghĩa chiến lược của Đảng trong nhiệm kỳ Đại hội XIII và được tiếp tục khẳng định tại Đại hội XIV là đổi mới mạnh mẽ tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả. Trên tinh thần đó, việc tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, kết thúc hoạt động của cấp huyện, không chỉ là sự điều chỉnh về mặt tổ chức hành chính mà còn là cuộc cải cách sâu rộng về phương thức quản trị quốc gia, nhằm xây dựng nền hành chính hiện đại, gần dân, sát dân, phục vụ Nhân dân tốt hơn, tạo động lực mới cho phát triển nhanh và bền vững đất nước trong giai đoạn mới.
Sau một năm vận hành, thực tiễn đã bước đầu khẳng định tính đúng đắn của chủ trương này, đồng thời cũng đặt ra nhiều yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cả về thể chế, tổ chức thực hiện và nguồn lực bảo đảm.
Cơ sở chính trị, pháp lý của việc tổ chức chính quyền địa phương hai cấp
Việc tổ chức chính quyền địa phương hai cấp xuất phát trước hết từ yêu cầu thực hiện các chủ trương lớn của Đảng về tiếp tục đổi mới tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị theo hướng tinh gọn, giảm tầng nấc trung gian, phân định rõ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền, tăng cường phân cấp, phân quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực.
Đây là sự cụ thể hóa nhất quán quan điểm của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam “tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả”, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ; đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế sâu rộng và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Về phương diện pháp lý, việc tổ chức chính quyền địa phương hai cấp được đặt trên nền tảng sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 2013 và hoàn thiện hệ thống pháp luật về tổ chức bộ máy nhà nước; trọng tâm là Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025, các nghị quyết của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính và nhiều luật, nghị quyết, nghị định liên quan đến phân cấp, phân quyền, phân định thẩm quyền giữa Trung ương với địa phương và giữa các cấp chính quyền.
Đặc biệt, Quốc hội đã ban hành nhiều nghị quyết để tạo cơ sở pháp lý đồng bộ cho việc kết thúc hoạt động của chính quyền cấp huyện, tổ chức lại đơn vị hành chính cấp xã, chuyển giao nhiệm vụ, nhân lực, tài sản và bảo đảm bộ máy mới hoạt động liên tục, thông suốt. Chính phủ cũng đã ban hành số lượng lớn nghị định, thông tư nhằm hướng dẫn tổ chức thực hiện, đồng thời rà soát hàng nghìn văn bản quy phạm pháp luật để kịp thời sửa đổi, bổ sung, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.
Như vậy, việc tổ chức chính quyền địa phương hai cấp không phải là giải pháp tình thế mà là kết quả của quá trình chuẩn bị kỹ lưỡng cả về chính trị, pháp lý và tổ chức thực hiện.
Những kết quả bước đầu khẳng định tính đúng đắn của mô hình mới
Sau một năm triển khai, hầu hết các báo cáo của Trung ương, các bộ, ngành và địa phương đều thống nhất đánh giá mô hình mới đã cơ bản vận hành ổn định, thông suốt, không để xảy ra khoảng trống quản lý nhà nước.
Điểm nổi bật đầu tiên là, tổ chức bộ máy được tinh gọn hơn nhưng hiệu quả quản trị được nâng lên. Việc kết thúc hoạt động của cấp huyện đã giảm đáng kể tầng nấc trung gian, rút ngắn quy trình xử lý công việc, tạo điều kiện để cấp tỉnh tập trung thực hiện chức năng quản lý vĩ mô, trong khi cấp xã trực tiếp tổ chức thực hiện và giải quyết các công việc gắn với người dân.
Thứ hai, phân cấp, phân quyền được thực hiện mạnh mẽ hơn. Hàng nghìn nhiệm vụ trước đây do cấp huyện đảm nhiệm đã được chuyển giao cho cấp xã và cấp tỉnh theo nguyên tắc rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm. Cấp xã từ chỗ chủ yếu thực hiện các nhiệm vụ quản lý hành chính cơ sở đã trở thành trung tâm tổ chức thực hiện các nhiệm vụ quản lý nhà nước, cung ứng dịch vụ công và giải quyết thủ tục hành chính ngay tại cơ sở.
Thứ ba, cải cách hành chính và chuyển đổi số đạt nhiều kết quả tích cực. Hệ thống dịch vụ công trực tuyến tiếp tục được mở rộng; tỷ lệ hồ sơ được giải quyết trực tuyến và đúng hạn ở mức cao; việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan từng bước được cải thiện, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp trong tiếp cận dịch vụ công. Điều đó cho thấy phương thức quản trị đang chuyển mạnh từ quản lý hành chính truyền thống sang quản trị số, lấy dữ liệu làm nền tảng.
Thứ tư, vai trò của cấp xã được nâng lên rõ rệt. Sau sắp xếp, nhiều địa phương đã hình thành các xã, phường có quy mô lớn hơn, đủ điều kiện huy động nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ công ngay từ cơ sở. Đây là tiền đề quan trọng để xây dựng chính quyền gần dân, sát dân và phục vụ Nhân dân hiệu quả hơn.
Thứ năm, nguồn lực được sử dụng hiệu quả hơn. Việc tinh gọn đầu mối, giảm biên chế gián tiếp, sắp xếp tổ chức bộ máy đã tạo điều kiện tiết kiệm chi thường xuyên, tăng nguồn lực cho đầu tư phát triển, an sinh xã hội, giáo dục, y tế và chuyển đổi số.
Có thể khẳng định rằng, những kết quả bước đầu đã chứng minh chủ trương tổ chức chính quyền địa phương hai cấp là phù hợp với yêu cầu đổi mới hệ thống chính trị, góp phần nâng cao năng lực quản trị quốc gia và phục vụ tốt hơn người dân, doanh nghiệp.
Những hạn chế, khó khăn cần sớm khắc phục
Bên cạnh những kết quả tích cực, thực tiễn vận hành mô hình mới cũng cho thấy nhiều vấn đề cần tiếp tục được hoàn thiện.
Trước hết, thể chế pháp luật vẫn chưa thật sự đồng bộ. Một số luật, nghị định và thông tư chưa được sửa đổi kịp thời; còn tình trạng chồng chéo giữa các quy định; nhiều nội dung phân cấp vẫn phải tiếp tục được luật hóa để bảo đảm tính ổn định và thống nhất của hệ thống pháp luật.
Thứ hai, năng lực đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu mới. Sau sáp nhập, quy mô dân số, diện tích và khối lượng công việc của cấp xã tăng lên rất lớn, trong khi đội ngũ cán bộ được hình thành từ nhiều nguồn khác nhau, trình độ và kinh nghiệm chưa đồng đều. Thiếu cán bộ chuyên sâu về đất đai, xây dựng, tài chính, tư pháp, công nghệ thông tin đang là khó khăn phổ biến ở nhiều địa phương.
Thứ ba, chuyển đổi số chưa đồng đều. Dữ liệu chuyên ngành còn phân tán, hạ tầng số giữa các vùng còn chênh lệch; nhiều phần mềm chuyên ngành chưa được kết nối liên thông; việc khai thác dữ liệu dùng chung còn hạn chế, ảnh hưởng đến hiệu quả quản trị trên môi trường số.
Thứ tư, xử lý tài sản công sau sắp xếp còn chậm. Nhiều trụ sở, cơ sở nhà đất dôi dư chưa được bố trí sử dụng hoặc chuyển đổi công năng phù hợp, gây lãng phí nguồn lực và phát sinh chi phí quản lý.
Thứ năm, một số đơn vị hành chính sau sắp xếp chưa thật sự hợp lý. Có nơi quy mô xã còn nhỏ, địa giới chưa phù hợp với không gian phát triển, chưa tạo được động lực phát triển kinh tế - xã hội theo yêu cầu mới.
Những hạn chế nêu trên chủ yếu là khó khăn của giai đoạn chuyển tiếp và hoàn toàn có thể khắc phục nếu tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng đội ngũ và đầu tư đồng bộ các điều kiện bảo đảm.
Tiếp tục hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp
Để mô hình chính quyền địa phương hai cấp thực sự phát huy hiệu quả trong giai đoạn tới, cần tập trung thực hiện đồng bộ một số giải pháp trọng tâm.
Một là, tiếp tục hoàn thiện thể chế, khẩn trương sửa đổi các luật, nghị định và văn bản hướng dẫn liên quan; thể chế hóa đầy đủ các nội dung phân cấp, phân quyền; bảo đảm thống nhất giữa tổ chức bộ máy với hệ thống pháp luật.
Hai là, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức, nhất là ở cấp xã. Cần rà soát lại việc bố trí cán bộ theo vị trí việc làm; tăng cường đào tạo chuyên sâu về quản lý đất đai, xây dựng, tài chính, tư pháp, chuyển đổi số; đồng thời có cơ chế thu hút nhân lực chất lượng cao và hoàn thiện chính sách đãi ngộ phù hợp.
Ba là, đẩy mạnh chuyển đổi số và xây dựng chính quyền số. Tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia, kết nối dữ liệu chuyên ngành; đầu tư đồng bộ hạ tầng số, bảo đảm dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống”; mở rộng ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý nhà nước, giải quyết thủ tục hành chính và hỗ trợ ra quyết định.
Bốn là, tiếp tục đổi mới phương thức phân cấp, phân quyền theo hướng giao quyền đi đôi với giao nguồn lực, tăng cường kiểm tra, giám sát và xác định rõ trách nhiệm của từng cấp chính quyền, từng người đứng đầu.
Năm là, đẩy nhanh xử lý tài sản công sau sắp xếp, ưu tiên chuyển đổi công năng phục vụ giáo dục, y tế, văn hóa, hành chính công; kiên quyết khắc phục tình trạng trụ sở bỏ hoang, sử dụng kém hiệu quả.
Sáu là, tiếp tục rà soát quy mô đơn vị hành chính, điều chỉnh địa giới phù hợp với quy hoạch phát triển, quá trình đô thị hóa và liên kết vùng; xây dựng cấp xã thực sự trở thành trung tâm quản trị ở cơ sở.
Kết luận
Việc tổ chức chính quyền địa phương hai cấp là bước đột phá quan trọng trong tiến trình đổi mới tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, thể hiện tư duy cải cách mạnh mẽ của Đảng nhằm xây dựng nền hành chính hiện đại, tinh gọn, hiệu năng, hiệu lực và hiệu quả. Sau một năm vận hành, thực tiễn đã chứng minh tính đúng đắn của chủ trương, đồng thời chỉ ra những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện để mô hình mới phát huy đầy đủ hiệu quả.
Trong thời gian tới, nhiệm vụ trọng tâm là nâng cao chất lượng vận hành của mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Điều đó đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện thể chế, xây dựng đội ngũ cán bộ đủ năng lực, hiện đại hóa nền hành chính bằng chuyển đổi số và phát huy mạnh mẽ vai trò của chính quyền cơ sở. Khi ba trụ cột thể chế đồng bộ - đội ngũ chất lượng - quản trị số hiện đại được củng cố vững chắc, mô hình chính quyền địa phương hai cấp sẽ trở thành nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực quản trị quốc gia, phục vụ Nhân dân ngày càng tốt hơn và tạo động lực cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới
