Bùng phát cuộc chiến tình báo ở Trung Đông

Thế giới hiện đang theo dõi kế hoạch chấm dứt chiến tranh tại Dải Gaza (Palestine) do Tổng thống Mỹ Donald Trump đề xuất. Tuy nhiên, sau những nỗ lực ngoại giao này, một cuộc đối đầu âm ỉ khác giữa Israel và Iran đang diễn ra. Xin trân trọng giới thiệu một số nhận định của Trung tá tình báo Aleksandr Sorokin về cuộc chiến bí mật giữa các cơ quan tình báo tại Trung Đông.

Chương trình tuyệt mật "Amad"

Trung tá Aleksandr Sorokin đã theo dõi cuộc đối đầu giữa tình báo Tel Aviv và Tehran trong suốt thời gian dài, đặc biệt là trong lĩnh vực phát triển vũ khí hạt nhân.

- Cả hai bên đã từ lâu cáo buộc nhau  tăng cường tiềm năng tên lửa hạt nhân - ông Sorokin chia sẻ. Tuy nhiên, bằng chứng trực tiếp thì gần như không có gì.

`.jpg -0
Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu.

Nhưng một lần, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã khiến dư luận chấn động khi công bố thông tin về chương trình tuyệt mật mang tên "Amad". Cầm trên tay những tài liệu được cho là do tình báo Israel thu thập từ trung tâm hạt nhân của Iran, ông tuyên bố: "Những tài liệu này hoàn toàn chứng minh rằng Iran đã nói dối trắng trợn khi tuyên bố rằng họ chưa bao giờ phát triển vũ khí hạt nhân".

Theo nhà lãnh đạo Israel, người Iran đã cất giữ “kho tài liệu hạt nhân" tuyệt mật của mình trong một thời gian dài ở Shorabad, ngoại ô Tehran. Tuy nhiên, nhờ một chiến dịch tình báo hết sức phức tạp, Israel đã thu thập được các tài liệu từ cơ sở này.

Cơ quan tình báo Mossad được cho là đã thu giữ 55.000 trang tài liệu mật và 183 đĩa CD chứa thông tin cực kỳ quan trọng. Thậm chí, có thông tin cho rằng các điệp viên tình báo Israel đã thu được không phải "một hộp kẹo mút đựng microfilm", mà là các tài liệu gốc.

Chính vì vậy, Giám đốc Mossad lúc bấy giờ, Yossi Cohen, đã đích thân chuyển các tài liệu thu giữ được từ chương trình "Amad" đến Langley. Tại đây, ông đã trao các tài liệu mật của Iran cho Giám đốc CIA lúc bấy giờ, Mike Pompeo, sau đó ông này đã bàn giao chúng cho Tổng thống Donald Trump. Tổng trọng lượng của các tài liệu này lên đến 1,5 tấn. Tại Tel Aviv, chiến dịch này được ca ngợi là "chiến dịch thế kỷ".

Bùng phát cuộc chiến tình báo ở Trung Đông -0
Cựu Giám đốc MOSSAD Yossi Cohen.

Khi quyết định rút khỏi thỏa thuận hạt nhân với Iran, chính quyền Washington đã viện dẫn hồ sơ "Amad" mà Yossi Cohen chuyển giao như bằng chứng cho thấy Tehran vi phạm thỏa thuận hạt nhân. Điều này có nghĩa là hành động khiêu khích của Mossad đã thành công 100%.

- Âm mưu của Mossad đã ảnh hưởng không nhỏ đến các cuộc oanh tạc gần đây của máy bay ném bom chiến lược Mỹ nhằm vào các cơ sở hạt nhân của Iran, - Trung tá Sorokin nhận định. - Và mặc dù, trái với tuyên bố của ông Donald Trump, những quả bom uy lực đó không tiêu diệt được lượng uranium dự trữ trong các kho ngầm của Iran, nhưng chúng đã làm chậm lại tiến trình thực hiện chương trình phát triển vũ khí hạt nhân tuyệt mật của nước này.

Kho báu thông tin

Sau thời gian dài ngủ quên trên vòng nguyệt quế và tự hào với “chiến dịch thế kỷ” của mình, Mossad đã phải đón nhận một đòn đáp trả từ phía Iran. Mới đây, Bộ trưởng Tình báo của Cộng hòa Hồi giáo Iran, ông Esmail Khatib, tuyên bố: “Hàng triệu trang tài liệu đa dạng và có giá trị đã bị cơ quan tình báo Iran phát hiện, sau khi các điệp viên của chúng tôi xâm nhập vào “thánh địa” của chương trình hạt nhân Israel - Trung tâm Nghiên cứu bí mật ở Dimona”.

- Kết quả là tình báo Iran đã thu thập được một "kho báu thông tin" thực sự về các trung tâm hạt nhân và quân sự của Israel, cũng như tên tuổi các nhà khoa học và quân nhân tham gia vào chương trình phát triển vũ khí hạt nhân, - Trung tá Aleksandr Sorokin khẳng định.

Bùng phát cuộc chiến tình báo ở Trung Đông -0
Bộ trưởng Bộ Tình báo Iran Esmail Khatib.

Theo kênh truyền hình SNN của Iran, người đứng đầu cơ quan tình báo Iran cho biết một đơn vị đặc biệt của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo  đã xâm nhập thành công vào một trong những cơ sở tuyệt mật của Israel sau một chiến dịch được mô tả là phức tạp và tinh vi.

Như Bộ trưởng Khatib nhận xét, nhiều công dân Israel đã tự nguyện hợp tác với phía Iran, một phần vì tiền, phần khác vì thái độ thù địch đối với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu.

“Các tài liệu tuyệt mật thu được bao gồm thông tin về các dự án vũ khí trước đây và hiện tại của chính quyền Israel, các chương trình hiện đại hóa và tái chế vũ khí hạt nhân cũ, các dự án hợp tác với Mỹ và một số quốc gia châu Âu, cùng với toàn bộ dữ liệu về cơ cấu hành chính và những cá nhân tham gia vào quá trình phát triển vũ khí hạt nhân”, - người đứng đầu cơ quan tình báo Iran tuyên bố.

Ông khẳng định rằng nhờ một chiến dịch đặc biệt gần đây, các cơ quan tình báo Iran đã thu thập được tên tuổi, thông tin cá nhân, địa chỉ của 189 nhân viên Israel làm việc trong các lĩnh vực hạt nhân và quân sự, cũng như tọa độ của các cơ sở bí mật lưỡng dụng. Những cơ sở này sau đó đã bị tên lửa Iran phá hủy trong "cuộc chiến kéo dài 12 ngày với Israel" vào tháng 6. Ngoài ra, theo ông, tất cả các thành viên của nhóm tham gia chiến dịch trên lãnh thổ Israel đã "an toàn trở về", và các tài liệu mang về Tehran có "giá trị chiến lược, thực tiễn, nghiên cứu và khoa học".

Theo Trung tá Aleksandr Sorokin, trọng tâm của chiến dịch là các cơ sở của Trung tâm Nghiên cứu hạt nhân ở ngoại ô thành phố Dimona, nằm trong sa mạc Negev. Trung tâm này là một phần của Viện Weizmann mà theo các video đã công bố, các nhân viên tình báo Iran cũng đã xâm nhập được.

Trong các video gây chấn động hiện đang được các kênh truyền hình chính thức của Iran phát tán rộng rãi, xuất hiện các tài liệu với mức độ bảo mật khác nhau, chủ yếu bằng tiếng Anh. Các tài liệu này bao gồm bản sao hộ chiếu Israel, thẻ căn cước và thẻ ra vào của các nhà khoa học và nhân viên tại Trung tâm hạt nhân Dimona, các tài liệu kỹ thuật và sơ đồ, cũng như ảnh chụp các phòng khác nhau bên trong Trung tâm hạt nhân, kể cả khu vực lò phản ứng. Một trong những bức ảnh chụp các giá đỡ của những máy ly tâm khét tiếng, nơi tiến hành việc làm giàu uranium.

- Giờ thì phe diều hâu ở Tel Aviv không thể thoái thác được nữa rồi, - Trung tá Sorokin mỉm cười. - Trước đây, họ luôn giữ lập trường nước đôi: không xác nhận nhưng cũng không phủ nhận việc Israel sở hữu bom hạt nhân. Khi bị hỏi trực tiếp, họ chỉ lặng lẽ nhún vai… Nhưng giờ đây, họ đã bị dồn vào chân tường với những tài liệu bí mật bị phát hiện.

Bùng phát cuộc chiến tình báo ở Trung Đông -0
Cựu giám đốc CIA Mike Pompeo.

Danh tiếng của Rafael Grossi bị tổn hại

Trong vụ bê bối gián điệp chấn động này, danh tiếng của ông Rafael Grossi - Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) - cũng bị tổn hại. Cùng với các đoạn video từ Dimona, truyền thông Iran đã công bố một loạt ảnh cá nhân của ông Rafael Grossi. Đáng chú ý là những bức ảnh này chỉ có thể được lấy từ các thiết bị do chính ông Grossi sử dụng. Trong một bức ảnh, ông đang hôn người hóa trang thành linh vật Chuột Minnie. Rất có thể, đây là  bức ảnh chụp tại một bữa tiệc thiếu nhi, và bộ trang phục Chuột Minnie được một trong những cô con gái của Giám đốc IAEA mặc.

- Làm sao những bức ảnh gia đình của Rafael Grossi lại xuất hiện trong kho lưu trữ của Trung tâm Hạt nhân Israel tại Dimona? - Trung tá Sorokin đặt câu hỏi. - Xét cho cùng, ông ta chưa từng chính thức ở đó.

Cho đến nay, cơ sở hạt nhân của Israel tại Dimona vẫn nằm ngoài tầm kiểm soát của IAEA. Bởi Israel chưa ký Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT), không hợp tác với IAEA và không cho phép các quan sát viên quốc tế tiếp cận cơ sở tối mật của mình ở Dimona. Chỉ duy nhất một lần, vào năm 2013, dưới sức ép dư luận sau thảm họa Fukushima, Israel mới cho phép các quan sát viên quốc tế đến một cơ sở hạt nhân của họ, nhưng không phải Dimona mà là lò phản ứng Nahal Sorek cũ, do Mỹ xây dựng từ năm 1955. Và lúc đó, việc kiểm tra chỉ nhằm mục đích đánh giá an toàn môi trường tổng thể, không phải để tìm kiếm máy ly tâm làm giàu plutonium.

Không có gì bí mật khi gần đây Iran đã lên tiếng chỉ trích Israel và các quốc gia phương Tây, cho rằng trong đoàn tùy tùng của Rafael Grossi và các nhóm thanh tra của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế có nhiều gián điệp. Xét theo những bức ảnh gia đình của Rafael Grossi được công bố, có vẻ như các điệp viên Mossad đã tiếp cận được các thiết bị cá nhân của Giám đốc IAEA, người thậm chí không giữ được bí mật gia đình. Không có gì ngạc nhiên khi các báo cáo thanh tra của IAEA về các cơ sở hạt nhân của Iran nhanh chóng bị lọt ra ngoài và đến tay Mossad.

- Hiện nay, Israel đang tìm cách im lặng hoặc hạ thấp thành công của chiến dịch tình báo quy mô lớn và thực sự nghiêm trọng đầu tiên của tình báo Iran trên lãnh thổ Israel, - Trung tá Aleksandr Sorokin nói. Tuy nhiên, việc thâm nhập vào một cơ sở hạt nhân tối mật và thu thập thông tin về nhân viên và hoạt động của nó trong một thời gian dài là một thành công lớn đối với bất kỳ cơ quan tình báo nào.

Bùng phát cuộc chiến tình báo ở Trung Đông -0
Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi.

Việc người Iran có thể thực hiện thành công hành động táo bạo tại cơ sở hạt nhân tuyệt mật ở Dimona đã khiến giới chuyên gia quân sự bất ngờ. Một số ý kiến trong giới phân tích cho rằng đây là kỳ tích khó tưởng tượng, ví như một con lạc đà Iran chất đầy vàng chui lọt qua lỗ kim.

Có thể nói, tình hình chính trị nội bộ Israel cũng góp phần đáng kể vào thành công của tình báo Iran. Hiện nay, sự phân hóa trong xã hội Israel ngày càng lan rộng, và việc tìm kiếm những người bất mãn, không chỉ với Netanyahu mà còn với chính sách leo thang chiến tranh tại Gaza của Tel Aviv, trở nên dễ dàng hơn rất nhiều so với cách đây chục năm.

Cuộc phản công hiện tại của tình báo Iran là một chiến thắng lớn, nâng cao đáng kể uy tín của các cơ quan tình báo Tehran trong thế giới tình báo khép kín. Mặt khác, chưa bao giờ uy tín của tình báo Israel, Mossad, và cả đất nước này chịu tổn thất nghiêm trọng đến thế.

Vụ bê bối gián điệp liên quan đến việc đánh cắp tài liệu tuyệt mật từ cơ sở hạt nhân quan trọng nhất của Israel đang ngày càng leo thang, gây ra nhiều lo ngại trong giới an ninh. Danh tính, thông tin cá nhân và địa chỉ của 189 nhân viên ngành hạt nhân Israel đã bị rò rỉ và hiện nằm trong tay tình báo Iran. Câu hỏi đặt ra lúc này là: Những thông tin nhạy cảm ấy sẽ được giấu ở đâu, và liệu Tehran có tiến hành truy lùng các cá nhân này, giống như cách Mossad từng làm với các nhà khoa học hạt nhân Iran trong quá khứ?

Trần Đình

Các tin khác

Cuộc đua giữa tàu ngầm Nga và đội săn ngầm từ trên cao của NATO

Cuộc đua giữa tàu ngầm Nga và đội săn ngầm từ trên cao của NATO

Kể từ khi Chiến tranh lạnh kết thúc, khả năng tác chiến chống tàu ngầm của Khối quân sự NATO đã suy yếu đáng kể do việc giảm đầu tư và thay đổi ưu tiên. Tuy nhiên, trước sự gia tăng các cuộc tuần tra bằng tàu ngầm của Nga - đặc biệt là các tàu lớp Borei và Yasen tiên tiến - gần biên giới các nước NATO và ở các vùng biển chiến lược như Biển Baltic, Bắc Cực, Bắc Đại Tây Dương và Địa Trung Hải đã khiến các đồng minh châu Âu lo ngại.

Về 2 quả bom nhiệt hạch trong vụ tai nạn Broken Arrow

Về 2 quả bom nhiệt hạch trong vụ tai nạn Broken Arrow

Cách đây hơn 65 năm, rạng sáng ngày 24/1/1961, một vụ tai nạn máy bay kinh hoàng diễn ra, khiến máy bay ném bom B-52 của Không quân Mỹ (USAF) văng ra hai trái bom nhiệt hạch xuống North Carolina nhưng chưa kích nổ. Sự may mắn tình cờ này đã cứu nước Mỹ khỏi thảm họa “gậy ông đập lưng ông”.

Stanley Weyman: Từ mạo danh đến hào quang quyền lực

Stanley Weyman: Từ mạo danh đến hào quang quyền lực

Khuôn viên Nhà Trắng, Washington D.C., một ngày cuối tháng 7/1921. Trong bức ảnh chụp chính thức hôm đó, một người đàn ông trong lễ phục trắng đứng cạnh một người phụ nữ được báo chí Mỹ khi đó gọi là Công chúa Fatima của Afghanistan và đoàn tùy tùng, ngay sau cuộc tiếp kiến Tổng thống Warren G. Harding. Trên ngực người đàn ông ấy lấp lánh những tấm huân chương. Bức ảnh nhanh chóng xuất hiện trên báo chí Mỹ. Ít lâu sau, một lá thư khiếu nại gửi tới Bộ Ngoại giao Mỹ bắt đầu kéo sập vai diễn ấy. Người đàn ông trong ảnh không giữ bất kỳ chức vụ nào ở bộ trên, mà chỉ là một kẻ giả danh đến từ Brooklyn, chưa học xong trung học.

Vì sao Mỹ mất 20 năm vẫn không thể đánh bại Taliban?

Vì sao Mỹ mất 20 năm vẫn không thể đánh bại Taliban?

Tháng 10/2001, Mỹ cùng các đồng minh mở chiến dịch quân sự tại Afghanistan với mục tiêu truy quét Al-Qaeda và buộc Taliban giao nộp Osama bin Laden. Chỉ trong vài tuần, chính quyền Taliban sụp đổ, Kabul thất thủ. Nhưng chiến thắng đấy không khép lại cuộc chiến. 20 năm sau, khi quân đội Mỹ và NATO rời Afghanistan, Taliban trở lại thủ đô. Từ một chiến dịch chống khủng bố có mục tiêu tương đối rõ, Washington đã bước vào cuộc chiến kéo dài hai thập niên. Vì sao một lực lượng từng bị đánh bật khỏi quyền lực lại có thể trở lại sau 20 năm?

Một góc KGB qua lời kể của Aleksei M. Kozlov

Một góc KGB qua lời kể của Aleksei M. Kozlov

Đây là cuộc phỏng vấn đặc biệt diễn ra ngày 20/12/2009 giữa Anh hùng, Đại tá KGB Aleksei M. Kozlov với tờ Izvestia của Nga về hoạt động quy mô toàn cầu của “Cục S” hay còn gọi là “Cục tình báo bất hợp pháp” trong thời gian Chiến tranh Lạnh.

Mossad tiếp cận cựu Tổng thống Iran Ahmadinejad như thế nào?

Mossad tiếp cận cựu Tổng thống Iran Ahmadinejad như thế nào?

Tháng 5/2026, tờ The New York Times (NYT) khẳng định rằng Israel và Mỹ có kế hoạch thay đổi chế độ tại Iran - và cựu Tổng thống Mahmoud Ahmadinejad sẽ là người lên lãnh đạo đất nước. Vào thời điểm đó, bài báo nghe có vẻ khá hoang đường. Nhưng mới đây, NYT đã tiến xa hơn nhiều. Trong một bài phóng sự điều tra mới, các nhà báo của NYT đã kể lại câu chuyện về chiến dịch kéo dài nhiều năm của tình báo Israel nhằm tiếp cận ông Ahmadinejad.

Cái giá của nạn phân biệt chủng tộc

Cái giá của nạn phân biệt chủng tộc

Ngày 17/7/1944 đã xảy ra một thảm họa tồi tệ nhất trên đất Mỹ trong thời kỳ Thế chiến II. Mặc dù các cuộc điều tra không thể xác định được thủ phạm, nhưng rõ ràng một trong những nguyên nhân chính gây ra biến cố đã cướp đi sinh mạng của hàng trăm người này chính là chế độ phân biệt chủng tộc trong Lực lượng Hải quân Mỹ.

Giải mật vũ khí “Vòm Sáng” của Liên Xô

Giải mật vũ khí “Vòm Sáng” của Liên Xô

Vào mùa thu 1988, một máy bay do thám Mỹ phát hiện một hiện tượng độc lạ: “Vòm Sáng” sau khi tên lửa đạn đạo tầm trung SS-20 Saber của Liên Xô (cũ) được phóng đi. Quá trình trên tạo ra cực quang gây tranh cãi trong suốt thập kỷ, thậm chí còn bị nhầm là UFO.

Mỹ đầu tư hàng tỷ USD cho tình báo phát triển AI

Mỹ đầu tư hàng tỷ USD cho tình báo phát triển AI

Theo các quan chức đương nhiệm và cựu quan chức Mỹ, Nhà Trắng đã phê duyệt một đề xuất ngân sách mật trị giá 9 tỷ USD để mua các chip máy tính tiên tiến. Đây là những linh kiện cần thiết để các cơ quan tình báo Mỹ có thể khai thác tối đa tiềm năng của các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) mới nhất.

Cuộc truy lùng “kẻ sát nhân bị quỷ ám”

Cuộc truy lùng “kẻ sát nhân bị quỷ ám”

Suốt gần hai năm, lực lượng điều tra Tây Ban Nha lần theo những dấu vết mong manh từ các hiện trường, rà soát hơn 3.000 hồ sơ và chờ kết quả đối chiếu ADN quốc tế để xác định danh tính kẻ gây ra chuỗi án mạng ở Alicante.

Đằng sau việc Mỹ quyết định tham chiến tại Triều Tiên

Đằng sau việc Mỹ quyết định tham chiến tại Triều Tiên

Mùa hè năm 1950, tại vĩ tuyến 38, đường phân giới giữa hai miền Triều Tiên được thiết lập sau Thế chiến II bất ngờ bùng phát cuộc khủng hoảng chiến lược. Những rạn nứt của trật tự hậu chiến tại Đông Bắc Á hiện rõ, buộc nước Mỹ phải đối diện với thách thức quyền lực của thời Chiến tranh lạnh.

Nguyên nhân bất đồng Ba Lan - Ukraine và triển vọng hòa giải

Nguyên nhân bất đồng Ba Lan - Ukraine và triển vọng hòa giải

Ngày 19/6, Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki đã ký quyết định tước Huân chương Đại bàng Trắng trao tặng Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky năm 2023. Đáp lại, ông Zelensky cùng nhiều cựu tổng thống và thành viên chính phủ Ukraine đã gửi trả các huân chương do Ba Lan trao tặng. Xin trân trọng giới thiệu bài trả lời phỏng vấn của Giáo sư Lukasz Tomasz Sroka, chuyên gia về lịch sử Trung và Đông Âu, trên tờ DW, về nguyên nhân căng thẳng giữa Ba Lan - Ukraine.

Những cuốn sổ tay chứa “bí mật quốc gia”

Những cuốn sổ tay chứa “bí mật quốc gia”

Không còn bó hẹp trong hệ thống hồ sơ chính thức, thông tin mật ngày nay có thể hiện diện ngay trong những ghi chép cá nhân tưởng như riêng tư. Vụ việc gần đây cho thấy, khi các “nhật ký công vụ” chứa nội dung nhạy cảm, việc lưu giữ, chia sẻ hoặc bảo quản không đúng quy định đều có thể trở thành nguồn phát sinh rủi ro rò rỉ thông tin.

“Cái gai trong mắt” nước Mỹ

“Cái gai trong mắt” nước Mỹ

Cuối thập niên 1950, khi Fidel Castro lên nắm quyền ở Cuba, Liên Xô vẫn thận trọng trong việc đánh giá chế độ mới vì hiểu biết còn hạn chế về ban lãnh đạo Cuba và lo ngại ảnh hưởng đến quan hệ với Mỹ. Tuy nhiên, sau Khủng hoảng Caribe đưa thế giới đến bờ vực chiến tranh hạt nhân, Liên Xô nhận ra những hạn chế trong hoạt động tình báo đối với Mỹ. Từ đó, GRU chuyển hướng tăng cường triển khai các lực lượng và phương tiện tình báo vô tuyến điện tử ở Cuba.

Thất bại của những “khung trời hẹp”

Thất bại của những “khung trời hẹp”

9 năm tiêu tốn khoảng 4 tỷ euro mà không một nguyên mẫu nào được chế tạo. Đó là tổng kết của chương trình máy bay chiến đấu thế hệ mới FCAS - dự án quốc phòng tham vọng nhất trong lịch sử châu Âu - khi Pháp và Đức chính thức tuyên bố khai tử nó ngày 8/6/2026. Vì sao siêu dự án này đổ vỡ?

Đằng sau vụ rò rỉ dữ liệu từ nội bộ Twitter

Đằng sau vụ rò rỉ dữ liệu từ nội bộ Twitter

Bản án đối với Ahmad Abouammo được điều chỉnh một phần về mặt pháp lý. Tuy nhiên, các cáo buộc cốt lõi liên quan đến việc thu thập và chuyển giao dữ liệu người dùng vẫn tiếp tục được duy trì.

Thiết bị nghe lén gây chấn động tình báo Mỹ thời hậu chiến

Thiết bị nghe lén gây chấn động tình báo Mỹ thời hậu chiến

Năm 1946, một nhóm học sinh Liên Xô đã tặng Đại sứ Mỹ tại Liên Xô William Harriman bức phù điêu quốc huy Hoa Kỳ bằng gỗ, biểu tượng của tình hữu nghị giữa hai nước trong Thế chiến II. Được treo trong phòng làm việc của Đại sứ tại Moscow suốt 7 năm, món quà tưởng như vô hại này sau đó được phát hiện là “con ngựa thành Troy”, bên trong chứa một thiết bị nghe lén tinh vi do Liên Xô chế tạo.