Big Tech và nạn tin giả

Các “Cuộc chiến thông tin” gay gắt đã phơi bày nỗ lực quân sự hóa các mạng xã hội, biến chúng thành nơi gây bất ổn. Cuộc chiến ở Ukraine hay cuộc đối đầu Pháp - Nga ở khu vực Sahel một lần nữa cho thấy sự thay đổi về quy mô và bản chất của những không gian đối đầu mới này giữa các quốc gia.

Với bản chất hỗn hợp của các doanh nghiệp - khi thuộc về tư nhân, khi hoàn toàn là thực thể ý thức hệ và khi là các tác nhân địa chính trị - các tập đoàn công nghệ lớn (Big Tech) hiện đặt ra 2 vấn đề chính trị lớn liên quan đến ý chí và thực tế quản trị. Hành vi thao túng và can thiệp vào cuộc bầu cử Mỹ năm 2016 được tiết lộ qua vụ bê bối Cambridge Analytica; các tài khoản giả mạo của Pháp và Nga tại vùng Sahara được Meta (Facebook) phát hiện vào năm 2020; Twitter tước quyền truy cập của ông Trump vào năm 2020 sau vụ lộn xộn trên Đồi Capitol; sự cấp phép vô điều kiện của X (Twitter) trong cuộc bầu cử tại Brazil và Thổ Nhĩ Kỳ vào năm 2023; cuộc chiến thông tin xung quanh chiến cuộc Nga - Ukraine… Danh sách chưa đầy đủ này cho thấy một thực tế nổi bật và mới mẻ rằng: Các Big Tech ngày càng giữ vai trò địa chính trị hàng đầu.

1.jpeg -0
Những lỗ hổng thông tin không đơn giản như những gì ta đang thấy.

Ngày càng được công nghiệp hóa và nở rộ một cách lặng lẽ trên mạng xã hội với chi phí thấp, các cuộc chiến tranh thông tin đã trở thành một phần không thể thiếu trong kho vũ khí của các cuộc chiến tranh hỗn hợp, với 3 thành tố bất biến bao gồm: Các mô hình lan truyền nhân tạo, thông tin (tất nhiên là cả thông tin sai lệch), cũng như các sơ đồ nhận thức và tri giác của chúng ta. Việc nhà nước (hay các tổ chức phi nhà nước) sử dụng mạng xã hội sẽ làm trầm trọng thêm vấn đề kiểm duyệt đối với các chiến lược quân sự gây ảnh hưởng đầy nhạy cảm.

Giống như ChatGPT do OpenAI phát triển, các ứng dụng trí tuệ nhân tạo tạo ra giọng nói, hình ảnh và văn bản sẽ nhanh chóng có khả năng xây dựng các thế giới thông tin sai lệch từ đầu đến cuối của chuỗi thông tin. Các vũ trụ ảo (meta-universe) tương lai sẽ làm giảm khả năng thao túng nhận thức và sẽ khiến kiểm duyệt trở thành điều không thể. Trong tương lai, việc đưa ra các câu chuyện nhằm gây bất ổn sẽ được thực hiện bằng lời nói, giữa các tài khoản mạng xã hội. Vậy làm thế nào chúng ta có thể kiểm soát những gì được nói, chứ không phải những gì được viết, mà không rơi vào trạng thái hoang tưởng ảo giác, sự kiểm duyệt và cuối cùng là các biện pháp độc tài và công nghệ mà chúng ta bác bỏ? Một câu hỏi lớn mà chỉ có sự kiểm duyệt thôi sẽ không giải quyết được.

Điều quan trọng hơn, Big Tech không chỉ đơn thuần là “các mạng xã hội”, “công cụ AI” hay nền tảng phát trực tuyến… Chúng đích thực là các cơ sở hạ tầng thông tin và do đó đã nhanh chóng biến các không gian dân sự mang tính giải trí thành các tác nhân địa chính trị mang tính hệ thống - những không gian gây ảnh hưởng và tạo sức mạnh ở trung tâm của các hệ thống quyền lực. Điều này là điều thiết yếu trên mặt trận “mạng - hỗn hợp”, đồng thời cũng để xác định lại những đường nét chính của mô hình dân chủ. Vậy các Big Tech đóng vai trò gì trong cuộc chiến chống thông tin sai lệch, hay ngược lại làm khuếch đại thông tin sai lệch đó lên? Vấn đề đặt ra rất phức tạp vì một mặt các Big Tech đề xuất cách xử lý khác biệt đối với từng tác nhân mang tính hệ thống này, mặt khác làm sáng tỏ sự mập mờ về hệ tư tưởng và kinh tế của chúng.

Để hiểu được vấn đề phức tạp về ý chí của các Big Tech, cần phải hiểu các chính sách công nghệ ngầm của họ. Đó là “bộ 3 Big Tech”, bao gồm: Mô hình kinh tế - mô hình tập trung vốn, miễn phí dịch vụ, thu thập hàng loạt dữ liệu có khả năng thu lợi. Mô hình công nghệ - là các thuật toán kiểm duyệt và khuyến nghị, cho phép lan truyền các nội dung thông tin theo thời gian thực và do đó thu hút được nhận thức của người dùng. Mô hình tư tưởng - được tạo ra từ 2 mô hình trên, được thực hiện thông qua chính sách kiểm duyệt và thường khiến quyết định của các ông chủ mạng xã hội trở nên “độc đoán”.

Trường hợp Meta là minh chứng hội tụ cả 3 góc độ trên. Hồ sơ Facebook đã phơi bày chính sách kiểm duyệt kết hợp giữa sự độc đoán và tính chất địa chính trị - một sự pha trộn dễ gây bùng nổ. Nó thể hiện sự thiên vị trong việc duyệt bài đăng, tùy theo nhu cầu, đối với một số nội dung nhất định xuất phát từ các lý do chính trị do người đứng đầu nó đưa ra.

Về mặt kinh tế, vấn đề quản trị lại càng rõ ràng hơn. X (trước đây là Twitter) là một trường hợp tiêu biểu khác. Kể từ khi mua lại mạng xã hội này, trên 2 góc độ kinh tế và công nghệ, Elon Musk đã muốn “dọn dẹp” các tài khoản giả mạo và các bot (robot mạng) khỏi X nhằm hiện thực hóa tầm nhìn của ông về quyền tự do ngôn luận (góc độ tư tưởng). Đề xuất thu phí của Musk chính là một phần trong việc thực hiện bộ ba. Và cuối cùng, Google đường như đã tự định vị là công ty công nghệ trưởng thành nhất, bằng cách hợp tác tích cực nhất với các chính phủ, cho dù các hoạt động này có lúc bị xem là mối đe dọa nội bộ, hay khi ứng phó với các hoạt động can thiệp từ bên ngoài.

Từ năm 2018, sau vụ bê bối Cambridge Analytica năm 2016, các nền tảng lớn đã chính thức triển khai các biện pháp kiểm duyệt chặt chẽ, tuyển dụng ồ ạt đội ngũ kiểm duyệt viên để chống lại các âm mưu thao túng và can thiệp. Nhưng rồi chỉ sau 5 năm, đội ngũ đó đều bị loại bỏ. Trên thực tế, gốc rễ của vấn đề không chỉ nằm ở kiểm duyệt. Nó nằm ở bản chất hai mặt của các tác nhân hỗn hợp này, cũng như sự chồng chéo giữa các toan tính lợi nhuận, tư tưởng và chính trị. Vấn đề quản trị các Big Tech là vô cùng quan trọng, đòi hỏi tư duy mang tính nền tảng chứ không phải là các biện pháp quản lý bên ngoài hệ thống. Trọng tâm của vấn đề là ở chỗ: Bằng cách tìm kiếm tối đa hóa lợi nhuận, mô hình kinh tế của các nền tảng ảnh hưởng đến các không gian công cộng và dân chủ mới, và nếu thông tin sai lệch có thể mang lại lợi nhuận thì về cơ bản nó tương thích với mô hình kinh doanh hiện tại của các nền tảng. Các thiệt hại về mặt chính trị và xã hội khi đó sẽ rất khủng khiếp.

Ngọc Lan

Các tin khác

Màn giăng bẫy khách hàng vào Spa đã bị triệt phá như thế nào?

Màn giăng bẫy khách hàng vào Spa đã bị triệt phá như thế nào?

Cơ quan CSĐT Công an tỉnh Bắc Ninh đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với 5 đối tượng vì có hành vi lừa dối khách hàng. Các đối tượng trên là chủ cơ sở, “bác sĩ”, “khách hàng” của Spa Sigma và Spa “Royal Luxury” ở tỉnh Bắc Ninh với những thủ đoạn lừa dối khách hàng hết sức bài bản, tinh vi.

Thiếu tướng Trịnh Xuân Thu luôn hướng về quê hương bằng những việc làm ý nghĩa để tri ân Mẹ Việt Nam anh hùng và các anh hùng, liệt sĩ.

Công an tỉnh Thanh Hóa phát huy truyền thống anh hùng

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Thanh Hóa là một trong những địa bàn trọng điểm bị không quân, hải quân Mỹ đánh phá ác liệt. Hàm Rồng, Nam Ngạn, Phà Ghép, Đò Lèn, Đồi Nhơm... trở thành những “tọa độ lửa” trên tuyến chi viện chiến lược. Mỗi cây cầu, bến phà, cung đường nơi đây đều ghi dấu những trận đánh khốc liệt và sự hy sinh của quân, dân Thanh Hóa để giữ vững mạch giao thông ra tiền tuyến.

“Tế Điên” và lời hứa hoàn lương dang dở

“Tế Điên” và lời hứa hoàn lương dang dở

Bỏ học từ lớp 4, lang thang ở ga Nam Định rồi trượt dài từ trộm cắp, cướp tài sản đến ma túy, Nguyễn Văn Thùy dành hơn 20 năm cuộc đời để... đi tù. Khi trở về, những tưởng đã "rẽ lối" thành công sang lĩnh vực truyền thông với hình ảnh “Tế Điên” trên mạng xã hội, kể chuyện tù tội và khuyên giới trẻ hoàn lương, nhưng, như một diễn viên quen "ăn đèn" sân khấu, “Tế Điên" một lần nữa vướng vòng lao lý cũng chính bởi những phát ngôn thiếu kiểm soát của mình.

Về "khẩu súng gây đau tim" của CIA

Về "khẩu súng gây đau tim" của CIA

Mỹ đã tham gia công ước cấm vũ khí sinh học, nhưng Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) lại bí mật phát triển một loại vũ khí ám sát bí mật: "khẩu súng gây đau tim". Sự thật khí tài này vừa được tạp chí trực tuyến Cơ khí phổ thông (PMC) Mỹ lật lại trong số ra trung tuần tháng 8/2026.

8 công nghệ hoạt động như… “phép thuật”

8 công nghệ hoạt động như… “phép thuật”

Một số công nghệ đột phá vẫn mang lại cảm giác như thể chúng được hiện thực hóa từ truyện hư cấu, ngay cả khi chúng đã xuất hiện được một thời gian. Đó là bởi vì chúng ta học cách áp dụng chúng vào cuộc sống hàng ngày thông qua các ứng dụng và thiết bị mà chúng hỗ trợ, nhưng chúng ta lại không bao giờ dành thời gian để tìm hiểu điều gì làm cho những công nghệ này hoạt động.

AI và cuộc chiến giành quyền viết luật chơi

AI và cuộc chiến giành quyền viết luật chơi

Bên dưới bề nổi của cuộc thương chiến vi chip bán dẫn đang nổi bật trên các trang báo quốc tế là một cuộc chiến ngầm khốc liệt hơn gấp bội: Cuộc đua áp đặt thể chế, giành quyền định đoạt trật tự số toàn cầu. Xem ra, quyền lực đích thực của kỷ nguyên mới không nằm ở chỗ ai làm ra con chip nhanh nhất, mà thuộc về kẻ quyết định AI được phép vận hành theo những quy tắc nào.

Chiều 6/8, việc công an xuất hiện tại nhà Bùi Xuân Huấn đã thu hút nhiều người quay phim, phát trực tiếp qua mạng xã hội

Một thập niên nổi tiếng nhờ thị phi

Không có chuyên môn, nghề nghiệp nổi bật làm bệ phóng, Bùi Xuân Huấn, tức Huấn “Hoa Hồng” vẫn xây dựng được sức ảnh hưởng lớn trên mạng xã hội bằng những màn khoe tiền, phát ngôn gây sốc và các bài giảng về “đạo lý”. Từ một hiện tượng mạng mang màu sắc “giang hồ”, Huấn từng bước thương mại hóa sự nổi tiếng, tham gia kinh doanh, bán hàng trực tuyến và làm từ thiện. Tuy nhiên, hành trình ấy cũng liên tục đi kèm tranh cãi, những lần bị xử phạt và gần đây nhất là việc cơ quan điều tra có mặt tại nơi ở của người này.

Thư cảm ơn của tỉnh ủy lai châu tới công ty TNHH KF FAN của ông Trần Đình Tiệp sau khi ông gửi 1,1 tỉ đồng ủng hộ đồng bào khó khăn

Khánh Sky và kết cục được báo trước

Từ một vụ tranh cãi về hoạt động từ thiện, câu chuyện nhanh chóng leo thang thành những màn livestream chửi bới, kéo đến tận nơi đối chất, rồi kết thúc bằng việc cơ quan công an vào cuộc. Đằng sau vụ việc Khánh Sky là một hiện tượng đáng báo động hơn: Nhiều gã “giang hồ mạng” hiện nay đang kiếm cơm bằng những drama gây tranh cãi và vướng vào pháp luật như là kết cục đương nhiên.

Trung tá Nguyễn Ngọc Tiến cùng đồng nghiệp nghiên cứu kịch bản trước khi quay phim

Người kể chuyện pháp luật bằng những thước phim triệu view

Đoạn clip ghi lại hình ảnh một trung tá CSGT phụ vợ bán nước mía sau giờ làm việc bất ngờ thu hút hàng triệu lượt xem, giúp nhiều người biết đến Trung tá Nguyễn Ngọc Tiến, cán bộ Phòng CSGT Công an TP Hà Nội. Phía sau khoảnh khắc đời thường ấy là một hành trình hơn 20 năm bền bỉ đứng giữa những ngã tư Thủ đô, chứng kiến biết bao mất mát vì tai nạn giao thông, thế nên, cách mà anh Tiến tuyên truyền pháp luật bằng những clip sống động khiến người dân, đặc biệt là các bạn trẻ vô cùng thích thú. Mọi người gọi anh là "Trung tá triệu view".

Những phát minh đi trước thời đại

Những phát minh đi trước thời đại

Giám sát động đất, động cơ hơi nước, phẫu thuật và vật liệu tiên tiến... Một hành trình khám phá những phát minh cổ đại đi trước thời đại.

Vũ khí Hàn Quốc đang xâm lấn thị trường châu Âu

Vũ khí Hàn Quốc đang xâm lấn thị trường châu Âu

Cuộc xung đột tại Ukraine kéo dài đã đẩy các quốc gia thành viên châu Âu của NATO vào một cuộc chạy đua vũ trang quy mô lớn chưa từng có kể từ sau Chiến tranh Lạnh. Trong bối cảnh các tập đoàn công nghiệp quốc phòng nội địa phương Tây bị quá tải và Mỹ có dấu hiệu muốn giảm bớt vai trò đầu tàu dẫn dắt phòng thủ cựu lục địa, một hiện tượng địa chính trị kỳ lạ đã xuất hiện: dòng vũ khí từ cường quốc công nghiệp Đông Bắc Á - Hàn Quốc - đang ồ ạt đổ bộ về phía Tây.

AI và mặt trận an ninh phi truyền thống

AI và mặt trận an ninh phi truyền thống

Nếu động cơ hơi nước thúc đẩy cách mạng công nghiệp, Internet mở ra kỷ nguyên kết nối toàn cầu thì trí tuệ nhân tạo (AI) đang định hình nền văn minh số của thế kỷ XXI. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích to lớn, công nghệ này cũng bị các tổ chức tội phạm, mạng lưới lừa đảo và các nhóm cực đoan lợi dụng để gia tăng quy mô, mức độ tinh vi của các cuộc tấn công mạng, gian lận tài chính hay thậm chí là khủng bố.

Cuộc chiến của niềm tin

Cuộc chiến của niềm tin

Có những thứ vũ khí không phát ra tiếng nổ. Nó không để lại hố bom, không làm rung cửa kính, cũng không hiện lên trên bản đồ quân sự. Nhưng, nó âm thầm đi vào điện thoại, bảng tin, nhóm chat, những cuộc tranh luận gia đình và cả lá phiếu của cử tri. Tin giả, trong hình hài mới của thời trí tuệ nhân tạo (AI), đang trở thành một thứ vũ khí như thế.

Phát động cao điểm thi đua 70 ngày đêm lập thành tích xuất sắc chào mừng kỉ niệm 70 năm Ngày truyền thống lực lượng Cảnh sát kinh tế

Những người gác cửa vùng kinh tế Đông bắc

Suốt hơn 45 năm xây dựng và trưởng thành, từ 14 cán bộ, chiến sĩ đầu tiên đến đơn vị Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân thời kỳ đổi mới, Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu và môi trường Công an tỉnh Quảng Ninh đã lặng lẽ giữ vững trận tuyến bảo vệ nền kinh tế, đấu tranh với tham nhũng, buôn lậu, hàng giả và tội phạm kinh tế, góp phần giữ gìn kỷ cương pháp luật, môi trường đầu tư và sự bình yên của nhân dân đất mỏ.

Kỳ I: Pháo đài “Mắt cáo” và “Tam giác vàng” hợp phì

Kỳ I: Pháo đài “Mắt cáo” và “Tam giác vàng” hợp phì

Trong thế giới lượng tử, luật chơi của các điệp viên truyền thống hoàn toàn bị phá sản. Hãy tưởng tượng một bức thư mật được viết bằng các hạt ánh sáng. Chỉ cần một cái nhìn lén lút của mật thám, bức thư sẽ ngay lập tức tự hủy và phát tín hiệu báo động về trung tâm đầu não. Đó không phải là phép thuật, đó là Phân phối khóa lượng tử (QKD) - thứ đang giúp Bắc Kinh xây dựng một hệ thống thông tin liên lạc quốc phòng mà không một siêu máy tính nào của phương Tây có thể giải mã.

Lần theo những “mắt xích tử thần”

Lần theo những “mắt xích tử thần”

Ma túy đá hay các chất ảo giác, muốn đưa vào cơ thể, người nghiện ngập luôn cần đến những “dụng cụ trung gian” - đó là những chiếc nỏ thủy tinh uốn lượn, những chiếc bình khò tinh vi. Lâu nay, dư luận thường chỉ chú ý đến các đường dây mua bán ma túy mà ít ai biết rằng, phía sau dòng chảy đen tối đó là một thị trường ngầm cung cấp “đồ chơi” cho việc sử dụng ma túy vô cùng béo bở. Những kẻ núp bóng sản xuất, cung cấp các vật dụng này đang trở thành nguồn tiếp tay cho làn sóng tội phạm ma túy biến tướng.

UAV Ukraine đã xuyên thủng phòng không của Moscow như thế nào?

UAV Ukraine đã xuyên thủng phòng không của Moscow như thế nào?

Hàng trăm UAV Ukraine tấn công Moscow đã khiến hệ thống phòng không Nga rơi vào tình thế quá tải. Đằng sau đó là một hệ sinh thái UAV tấn công tầm xa đang được Kiev phát triển, với chi phí thấp hơn tên lửa hành trình nhưng đủ sức buộc Moscow phải phân tán, tiêu hao và liên tục điều chỉnh năng lực phòng thủ.

Công nghệ “biến” những ông bố “vô tinh” thực hiện giấc mơ làm cha

Công nghệ “biến” những ông bố “vô tinh” thực hiện giấc mơ làm cha

Đi khám phát hiện không có tinh trùng (vô tinh) người đàn ông bật khóc ngay khi bước ra cửa phòng khám. Anh nghĩ rằng cuộc đời mình không thể có con được nữa. Thất vọng, hoang mang khiến anh sợ làm lỡ duyên của vợ. Trước đây, y học đã nghiên cứu và tìm ra phương pháp nuôi cấy tinh tử thành tinh trùng, mang lại hy vọng có con cho những người đàn ông vô tinh. Nhưng hiện nay, nhờ sự tiến bộ của y học, công nghệ đã “biến” những ông bố “vô tinh” thực hiện được giấc mơ làm cha bằng mổ vi phẫu tinh hoàn tìm tinh trùng.