Bí ẩn phế tích Đền Posha ở Ninh Thuận

Nhà trưng bày Gốm Bàu Trúc thuộc thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận trưng bày các sản phẩm gốm truyền thống với cách làm độc đáo của đồng bào Chăm thuộc làng gốm Bàu Trúc.

Gần đây trong vô số những sản phẩm gốm xuất hiện một viên đá màu xanh bị vỡ làm đôi, trên phiến đá có 3 hàng chữ không còn đầy đủ, một số mảng chữ bị mờ và mất. Phiến đá có chiều dài khoảng 1,4m, dày 20cm và  chỗ lớn nhất rộng khoảng hơn 40cm. Hàng chữ lạ được khắc phía khổ dày của phiến đá, một số nét bị mờ và mất,  có lẽ do sự cố bia vỡ làm đôi nên lớp đá ngoài bị bong ra.

Mang ảnh chụp đi hỏi một số người biết về chữ Chăm, có người nói đấy là chữ Chăm cổ, người nói là chữ viết Chăm cổ để diễn đạt ngôn ngữ Phạn… Đến nay những dòng chữ kia vẫn chưa ai dịch được. Theo thiển ý của người viết, nếu so với chữ Phạn cũng không giống mà so với Bia ký chữ Chăm cổ có tại Tháp Po K'long Garai thì cũng khác hoàn toàn. Anh Thuần, chủ nhiệm HTX Gốm Bàu Trúc cho biết: “Tấm bia này được đưa về từ một khu đất mà người dân đang canh tác ở động Bầu Lầu”.

Một góc động Bầu Lầu.
Một góc động Bầu Lầu.

"Động" theo cách gọi của người dân địa phương vốn là một vùng đất cao, biệt lập với các vùng ruộng trũng xung quanh. Động Bầu Lầu thuộc  khu phố 12 thị trấn Phước Dân nằm tiếp giáp về phía đông bắc của làng Bàu Trúc bao gồm ba khu đất nổi lên trên một cánh đồng bao la,  người dân gọi là động 1, 2 và 3. Động 3 là lớn nhất, diện tích trên 3 hecta, phủ toàn cát mịn thích hợp với các loài xương rồng, cỏ dại…

 Ông Nguyễn Văn Mực 82 tuổi ở khu phố 4 thị trấn Phước Dân, trước 1975 là xã trưởng của chế độ cũ kể: Vùng động Bầu Lầu ngay từ thời Pháp thuộc cho tới trước năm 1975 liên kết với các vùng đất Bàu Son, Bàu Bèo vốn là vùng căn cứ của cách mạng. Bởi thế cho nên không ai lai vãng tới ngoài việc đưa thi hài người quá cố thuộc thôn Phú Quý ra an táng. Sau này khi người dân ra khai hoang vẫn còn nhiều dấu tích của hầm hào mà những chiến sỹ cách mạng đào để hoạt động. Để triệt hạ căn cứ của Việt Minh, quân Pháp đã đốt khu vực này, hơn 3 tháng trời vẫn còn thấy khói bốc lên.

Gạch cổ nguyên vẹn được lấy xây mương nước.
Gạch cổ nguyên vẹn được lấy xây mương nước.

Nhà nghiên cứu văn hóa Chăm Sử Văn Ngọc, cư ngụ tại làng Bàu Trúc ngạc nhiên khi tôi hỏi về Động Bầu. Ông Lê Xuân Lợi, Trưởng phòng Di sản thuộc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Ninh Thuận thì cho biết, trong danh mục các tháp Chăm, các di tích của tỉnh Ninh Thuận hiện nay không thống kê, cũng không có tài liệu nào đề cập tới địa điểm này. Năm 1994 ông đã từng tới khu vực này nhưng cây bụi bịt bùng không tìm được đường vào.

Ông dự đoán, khu đền tháp Chăm mà xây dựng ở một vùng đất thấp như thế này thì có thể là một đền tháp niên đại cùng thời với khu tháp Hòa Lai (thế kỷ thứ IX) và thờ thần Rắn !? Ở một vùng đất khô hạn như Ninh Thuận thì Rắn cũng là một vị thần được bà con dân tộc Chăm thờ cúng, với hình tượng con rắn thần Nagar tượng trưng cho sức mạnh của thần Silva. Người Chăm Nam Trung Bộ với niềm tin thần là người làm chủ nguồn nước, sẽ tạo ra mưa thuận gió hòa cho các cư dân nông nghiệp lúa nước (Nagar cũng có nghĩa là thần mưa, tạo mưa cho vạn vật sinh sôi).

Ông Trượng Văn Tận, hiện là Phó Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thị trấn Phước Dân cho biết: Trước đây khu vực động 3 này là nơi có nhiều Kut của các tộc họ người Chăm. Người Chăm theo đạo Balamon sau khi qua đời, thi thể được chôn. Sau một thời gian hài cốt được lấy lên làm lễ hỏa táng, riêng phần xương trán được giữ lại 9 mảnh gọt dũa nhỏ như đồng xu và đựng trong một cái hũ "Klaong" bằng đồng hoặc gốm đem chôn cho đến ngày làm lễ để đưa vào nghĩa địa, gọi là Kut. Sau trận lụt lịch sử năm 1964 người Chăm rời làng từ xóm Cũ vào làng Bàu Trúc bây giờ, đồng thời cũng dời các Kút về xóm mới để tiện thờ cúng và chăm sóc.

Những dòng chữ cổ chưa được giải nghĩa.
Những dòng chữ cổ chưa được giải nghĩa.

Ngày nhỏ, ông Tận được nghe ông nội và các già làng kể lại khu đền tháp này, các cụ xưa gọi là PoSah. Thuở trước người Chăm hay cúng lễ, ngay bìa động vẫn còn dấu tích và tên gọi của một bàu nước trũng có tên là Aja Danao (ao nước vo gạo). Thời vua Minh Mạng khu đền tháp này đã bị cháy và sập đổ hoàn toàn. Trước năm 1954, Pháp đã đốt khu vực này và lấy đi một cặp rắn bằng đá rất lớn. Tên PoSah có nghĩa là gì thì không ai giải thích được.

Con đường mòn đi tới cuối động đều được rải một loại gạch vỡ mà chỉ có ở các tháp Chăm mới có. Ông Nguyễn Văn S. năm nay 47 tuổi, là người đang làm rẫy cùng gia đình ở tại đây. Vùng đất gần 2 hecta hiện nay anh chị em được cha mẹ chia cho nằm trọn trong động 3. Mới đầu giờ chiều mà im ắng đến rùng mình.

Cha của ông S. là Nguyễn Văn C., thường gọi là Tư C. là người đầu tiên ra khai hoang và làm rẫy ở đây từ năm 1975. Ngày ấy cỏ cây cao lút đầu người, chủ yếu là xương rồng và duối. Gia đình phát cây, dọn gạch, san đất vài năm đất mới thành khoảnh, thành thửa như bây giờ. Cuối động có một khu đất khoảng gần 100m2 cây vẫn mọc hoang và cao.

Ông S. cho biết: gạch vụn được gia đình đem rải đường đi, còn lại xếp thành đống cao. Viên gạch nào lành thì đem xây mương dẫn nước. Dưới lớp đất hiện đang làm nhà ở và vườn trồng nho, táo này, nếu đào xuống khoảng 3 lớp leng (leng: cuốc bàn to, 3 lớp leng khoảng 40 - 50cm) sẽ gặp nhiều lớp gạch nguyên vẹn.

Cả khu vực này mỗi chiều trên 100m, với diện tích rộng cả hécta thế này thì khu đền tháp này ngày xưa ắt sẽ rất lớn. Phiến đá có dòng chữ Chăm cổ kia cũng là do ông Tư C. khi dọn đất phát hiện nằm nghiêng vùi trong lớp đất. Lúc ấy chiếc bia đá còn nguyên vẹn. Ông S. cũng không hiểu sao ba ông lại dùng thuốc nổ để phá gãy làm đôi. Chính sau vụ nổ ấy lớp đá có chữ quanh vết gãy bị bong đi mấy mảng.

Phiến đá với những dòng chữ bí ẩn trong nhà trưng bày gốm Bàu Trúc.
Phiến đá với những dòng chữ bí ẩn trong nhà trưng bày gốm Bàu Trúc.

Không lâu sau, ông Tư C. đã tự đổ xăng lên người và tự thiêu ngay trên nền đất ấy. Theo ông Nguyễn Văn Mực là anh rể của ông Tư C. thì ông Tư C. là một người hiền lành, giỏi võ, sống đạm bạc, nghĩa tình, không rượu chè, cờ bạc, trai gái, vậy mà chẳng hiểu vì sao lại chết theo cách ấy.

 Gia đình ông S. đã để phiến đá có dòng chữ ấy trong vườn nhà mình hơn 30 năm nay. Vào ngày trời nóng nếu rờ vào phiến đá vẫn thấy nó lạnh ngắt. Sau đó, gia đình mới nhờ mấy người Chăm trong làng chở đi. Từ trước 1975 nhiều người kể đi đào dông (một loại thằn lằn cát), thăm mộ ở đây thỉnh thoảng vẫn nhìn thấy "vàng Hời" là các con heo, con thỏ biết chạy. Những đêm trăng sáng vàng, "vàng Hời" lấp lánh nhảy múa rồi theo nhau chạy hút vào trong các lùm cây rậm rạp.

Cuối những năm đầu của thập kỷ 80 thế kỷ trước một số người lén lút đi đào các khu mộ cổ mà người dân gọi là mả Vôi, mả Ngựa. Ông Lê Văn Toàn hiện làm Trưởng  Ban quản lý Khu phố 12  kể  rằng, trước kia khi cha ông mới 15 - 16 tuổi, trong một lần đi đào bắt dông tại động 3 đã đào được nửa gùi kim loại gồm nhiều tượng và hoa trái. Ông về đưa cho người quen mang đi Phan Rang cân bằng ký để bán phế liệu, chỉ giữ lại 1 miếng bằng 2 ngón tay. Mãi sau này ông mới biết đấy là vàng non (còn gọi là vàng Hời).

Ông Ba B.Đ. ở Khu phố 5 thì từng đào được nải chuối, bắp chuối vàng non… Hiện nay tại khu gạch vỡ cuối khu động vẫn còn dấu tích ngày xưa một số người đào bới tại khu đền tháp.

Ông Sáu D. ngụ tại khu phố 1 thị trấn Phước Dân là người cũng  từng đi đào mả Vôi, mả Ngựa tại khu vực này. Ông S. kể cha con ông Sáu D. toàn thắp đèn đào từ gần nửa đêm đến sáng, không biết họ có tìm được gì quý không. Mấy năm trước ông S. cũng đã từng cùng với mấy anh em trong nhà đào ở một góc vườn một hố.

Đào xuống hơn 1m là gặp nhiều lớp gạch nguyên vẹn xếp khít nhau rất vững chắc, sau lớp ấy có nhiều tầng với các hộc vuông được gắn rất chắc bằng đúng 1 viên gạch, phải đập viên gạch ra mới mở được các hộc ấy. Trong hộc chỉ có 3, 4 cái hũ nhìn như làm bằng gốm thô chưa nung màu trắng đục, trong ấy toàn cát trắng tinh và nhiều hột màu xanh, đỏ, vàng rất cứng giống như hột trang sức phụ nữ hay đeo ở cổ nhưng không ai lấy.

Gia đình ông còn giữ vài cái hũ như thế. Hiện nay cũng có một vài người thỉnh thoảng mang máy dò kim loại tới xin dò và đào nhưng gia đình anh dứt khoát không cho, sợ đụng chạm tới những điều linh thiêng sẽ ảnh hưởng tới gia đình mình. Người dân ở đây vẫn tin rằng: hễ ai đào bới để tìm vàng ở đấy thì sẽ lụi bại.

Giữa thị trấn lại có một khu đất với vườn cây, bãi hoang thật kỳ lạ, với những  dấu tích đền tháp xưa của vương quốc Panduranga bí ẩn. Đó vẫn là câu hỏi đang rất cần các nhà khoa học nghiên cứu, tìm hiểu để có câu trả lời.

Nguyễn Thanh Sơn

Các tin khác

Lỗ hổng trong quản lý dữ liệu quan trắc môi trường

Lỗ hổng trong quản lý dữ liệu quan trắc môi trường

Hệ thống quan trắc môi trường tự động là trụ cột quan trọng của quản trị môi trường, cung cấp dữ liệu phục vụ giám sát và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên liên tiếp thời gian qua, nhiều vụ việc dữ liệu quan trắc môi trường bị can thiệp, thao túng, không chỉ đặt ra trách nhiệm của các bộ, ngành, cá nhân có liên quan, mà còn đặt ra câu hỏi về doanh nghiệp được hưởng lợi, cơ chế quản lý dữ liệu và khả năng truy đến cùng chuỗi hành vi nếu có sự móc nối giữa các bên.

Đừng để hình ảnh "đại ca" trở thành hình mẫu cho người trẻ

Đừng để hình ảnh "đại ca" trở thành hình mẫu cho người trẻ

Từng hai lần lĩnh án tù, Nguyễn Văn Dũng tiếp tục xuất hiện trong các phim ngắn với vai “đại ca” giang hồ. Trong vụ án liên quan kênh YouTube “Đời TV”, lời khai của những người tham gia cho thấy Dũng được mời đóng phim vì có lượng người theo dõi, có thể giúp kênh tăng lượt xem.

Công an TP Đồng Nai: Bình yên từ thế trận lòng dân

Công an TP Đồng Nai: Bình yên từ thế trận lòng dân

Là một trong những nơi tập trung nhiều khu, cụm công nghiệp ở phía Nam, thu hút hàng triệu người từ khắp nơi đổ về làm công nhân và lao động tự do nên TP Đồng Nai luôn là địa bàn mà các đối tượng tội phạm, đặc biệt là trộm cắp, cướp giật chọn làm nơi gây án. Đối tượng mà chúng nhắm đến thường là công nhân. Không để tình trạng này tiếp diễn, Ban Giám đốc Công an TP Đồng Nai đã chỉ đạo Phòng Cảnh sát hình sự và Công an các xã, phường tăng cường nắm tình hình địa bàn, phối hợp tuần tra khép kín để kịp thời đấu tranh, triệt phá.

Côn trùng gắn công nghệ của tương lai

Côn trùng gắn công nghệ của tương lai

Công ty khởi nghiệp của Đức SWARM Biotactics chế tạo côn trùng lai máy móc phục vụ mục đích quốc phòng - nhưng đây không phải là lần đầu tiên các nhà khoa học gắn camera lên những loài côn trùng. Các nhà nghiên cứu điều khiển côn trùng bằng cách gửi xung điện đến râu của chúng, khuyến khích gián di chuyển. Nếu thành công, các đàn robot này có thể được sử dụng cho nhiều nhiệm vụ như trinh sát hoặc tìm kiếm cứu nạn.

Ngăn chặn UAV gây mất an toàn bay

Ngăn chặn UAV gây mất an toàn bay

Thời gian vừa qua, trong khu vực cấm, hạn chế bay ở sân bay Tân Sơn Nhất, TP Hồ Chí Minh liên tục xuất hiện UAV hoạt động. Tình trạng này không những gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến an toàn của những chuyến bay ở cả hai chiều cất, hạ cánh; mà còn khiến nhiều chuyến bay phải tạm dừng nhiều giờ liền, nhiều chuyến phải hạ cánh gấp hoặc di chuyển đến sân bay khác để dừng chờ; gây thiệt hại hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng cho nhiều loại chi phí.

Vì sao “Mái nhà thế giới” trở thành nguồn cơn thảm họa?

Vì sao “Mái nhà thế giới” trở thành nguồn cơn thảm họa?

Một khối băng và đá trên dãy Langtang bất ngờ sụp xuống, kéo theo lũ bùn đá tràn qua biên giới Trung Quốc và Nepal, phá hủy cửa khẩu, đường sá, nhà máy điện và nhiều khu dân cư. Nhưng Rasuwa không chỉ là câu chuyện về một thiên tai dữ dội, nó cảnh báo một thực tế rất đáng lo ngại. Himalaya,“mái nhà thế giới” và nguồn nước của phần lớn châu Á, đang biến đổi nhanh trong khi hạ tầng và các hành lang kết nối ngày càng tiến sâu vào những vùng núi dễ tổn thương. Khi băng, đá, nước và địa hình cùng mất ổn định, một biến cố trên sườn núi có thể nhanh chóng trở thành khủng hoảng xuyên biên giới.

Màn giăng bẫy khách hàng vào Spa đã bị triệt phá như thế nào?

Màn giăng bẫy khách hàng vào Spa đã bị triệt phá như thế nào?

Cơ quan CSĐT Công an tỉnh Bắc Ninh đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với 5 đối tượng vì có hành vi lừa dối khách hàng. Các đối tượng trên là chủ cơ sở, “bác sĩ”, “khách hàng” của Spa Sigma và Spa “Royal Luxury” ở tỉnh Bắc Ninh với những thủ đoạn lừa dối khách hàng hết sức bài bản, tinh vi.

Thiếu tướng Trịnh Xuân Thu luôn hướng về quê hương bằng những việc làm ý nghĩa để tri ân Mẹ Việt Nam anh hùng và các anh hùng, liệt sĩ.

Công an tỉnh Thanh Hóa phát huy truyền thống anh hùng

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Thanh Hóa là một trong những địa bàn trọng điểm bị không quân, hải quân Mỹ đánh phá ác liệt. Hàm Rồng, Nam Ngạn, Phà Ghép, Đò Lèn, Đồi Nhơm... trở thành những “tọa độ lửa” trên tuyến chi viện chiến lược. Mỗi cây cầu, bến phà, cung đường nơi đây đều ghi dấu những trận đánh khốc liệt và sự hy sinh của quân, dân Thanh Hóa để giữ vững mạch giao thông ra tiền tuyến.

“Tế Điên” và lời hứa hoàn lương dang dở

“Tế Điên” và lời hứa hoàn lương dang dở

Bỏ học từ lớp 4, lang thang ở ga Nam Định rồi trượt dài từ trộm cắp, cướp tài sản đến ma túy, Nguyễn Văn Thùy dành hơn 20 năm cuộc đời để... đi tù. Khi trở về, những tưởng đã "rẽ lối" thành công sang lĩnh vực truyền thông với hình ảnh “Tế Điên” trên mạng xã hội, kể chuyện tù tội và khuyên giới trẻ hoàn lương, nhưng, như một diễn viên quen "ăn đèn" sân khấu, “Tế Điên" một lần nữa vướng vòng lao lý cũng chính bởi những phát ngôn thiếu kiểm soát của mình.

Về "khẩu súng gây đau tim" của CIA

Về "khẩu súng gây đau tim" của CIA

Mỹ đã tham gia công ước cấm vũ khí sinh học, nhưng Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) lại bí mật phát triển một loại vũ khí ám sát bí mật: "khẩu súng gây đau tim". Sự thật khí tài này vừa được tạp chí trực tuyến Cơ khí phổ thông (PMC) Mỹ lật lại trong số ra trung tuần tháng 8/2026.

8 công nghệ hoạt động như… “phép thuật”

8 công nghệ hoạt động như… “phép thuật”

Một số công nghệ đột phá vẫn mang lại cảm giác như thể chúng được hiện thực hóa từ truyện hư cấu, ngay cả khi chúng đã xuất hiện được một thời gian. Đó là bởi vì chúng ta học cách áp dụng chúng vào cuộc sống hàng ngày thông qua các ứng dụng và thiết bị mà chúng hỗ trợ, nhưng chúng ta lại không bao giờ dành thời gian để tìm hiểu điều gì làm cho những công nghệ này hoạt động.

AI và cuộc chiến giành quyền viết luật chơi

AI và cuộc chiến giành quyền viết luật chơi

Bên dưới bề nổi của cuộc thương chiến vi chip bán dẫn đang nổi bật trên các trang báo quốc tế là một cuộc chiến ngầm khốc liệt hơn gấp bội: Cuộc đua áp đặt thể chế, giành quyền định đoạt trật tự số toàn cầu. Xem ra, quyền lực đích thực của kỷ nguyên mới không nằm ở chỗ ai làm ra con chip nhanh nhất, mà thuộc về kẻ quyết định AI được phép vận hành theo những quy tắc nào.

Chiều 6/8, việc công an xuất hiện tại nhà Bùi Xuân Huấn đã thu hút nhiều người quay phim, phát trực tiếp qua mạng xã hội

Một thập niên nổi tiếng nhờ thị phi

Không có chuyên môn, nghề nghiệp nổi bật làm bệ phóng, Bùi Xuân Huấn, tức Huấn “Hoa Hồng” vẫn xây dựng được sức ảnh hưởng lớn trên mạng xã hội bằng những màn khoe tiền, phát ngôn gây sốc và các bài giảng về “đạo lý”. Từ một hiện tượng mạng mang màu sắc “giang hồ”, Huấn từng bước thương mại hóa sự nổi tiếng, tham gia kinh doanh, bán hàng trực tuyến và làm từ thiện. Tuy nhiên, hành trình ấy cũng liên tục đi kèm tranh cãi, những lần bị xử phạt và gần đây nhất là việc cơ quan điều tra có mặt tại nơi ở của người này.

Thư cảm ơn của tỉnh ủy lai châu tới công ty TNHH KF FAN của ông Trần Đình Tiệp sau khi ông gửi 1,1 tỉ đồng ủng hộ đồng bào khó khăn

Khánh Sky và kết cục được báo trước

Từ một vụ tranh cãi về hoạt động từ thiện, câu chuyện nhanh chóng leo thang thành những màn livestream chửi bới, kéo đến tận nơi đối chất, rồi kết thúc bằng việc cơ quan công an vào cuộc. Đằng sau vụ việc Khánh Sky là một hiện tượng đáng báo động hơn: Nhiều gã “giang hồ mạng” hiện nay đang kiếm cơm bằng những drama gây tranh cãi và vướng vào pháp luật như là kết cục đương nhiên.

Trung tá Nguyễn Ngọc Tiến cùng đồng nghiệp nghiên cứu kịch bản trước khi quay phim

Người kể chuyện pháp luật bằng những thước phim triệu view

Đoạn clip ghi lại hình ảnh một trung tá CSGT phụ vợ bán nước mía sau giờ làm việc bất ngờ thu hút hàng triệu lượt xem, giúp nhiều người biết đến Trung tá Nguyễn Ngọc Tiến, cán bộ Phòng CSGT Công an TP Hà Nội. Phía sau khoảnh khắc đời thường ấy là một hành trình hơn 20 năm bền bỉ đứng giữa những ngã tư Thủ đô, chứng kiến biết bao mất mát vì tai nạn giao thông, thế nên, cách mà anh Tiến tuyên truyền pháp luật bằng những clip sống động khiến người dân, đặc biệt là các bạn trẻ vô cùng thích thú. Mọi người gọi anh là "Trung tá triệu view".

Những phát minh đi trước thời đại

Những phát minh đi trước thời đại

Giám sát động đất, động cơ hơi nước, phẫu thuật và vật liệu tiên tiến... Một hành trình khám phá những phát minh cổ đại đi trước thời đại.

Vũ khí Hàn Quốc đang xâm lấn thị trường châu Âu

Vũ khí Hàn Quốc đang xâm lấn thị trường châu Âu

Cuộc xung đột tại Ukraine kéo dài đã đẩy các quốc gia thành viên châu Âu của NATO vào một cuộc chạy đua vũ trang quy mô lớn chưa từng có kể từ sau Chiến tranh Lạnh. Trong bối cảnh các tập đoàn công nghiệp quốc phòng nội địa phương Tây bị quá tải và Mỹ có dấu hiệu muốn giảm bớt vai trò đầu tàu dẫn dắt phòng thủ cựu lục địa, một hiện tượng địa chính trị kỳ lạ đã xuất hiện: dòng vũ khí từ cường quốc công nghiệp Đông Bắc Á - Hàn Quốc - đang ồ ạt đổ bộ về phía Tây.