Bạo lực bủa vây phụ nữ Afghanistan

Sống trong sợ hãi

Phụ nữ Afghanistan nói rằng họ sợ ra khỏi nhà vì những yêu cầu cực kỳ khắt khe mới của chính quyền đối với trang phục của họ. Nhiều người than phiền rằng cuộc sống của họ giống như bị giam cầm hay tù tội; ngoài ra, họ còn lo sợ cho tương lai của mình. Một nữ giáo viên tiểu học 22 tuổi ở thành phố Herat kể rằng cô đi làm trong nỗi sợ hãi, theo lời cô, mỗi lần bước chân ra khỏi nhà, cô đều thấp thỏm không biết mình có trở về với gia đình trong ngày hôm đó hay không.

Làn sóng luật lệ hà khắc mới do Taliban ban hành gần như hoàn toàn đẩy người phụ nữ ra khỏi đường phố ở Herat và Kabul, hoặc theo cách diễn đạt hình ảnh của một số người Afghanistan, đã phủ một "bóng đen kinh hoàng" lên các thành phố của Afghanistan. Các cuộc truy quét nhằm vào những phụ nữ ra đường chỉ mặc hijab thông thường đã trở thành hiện tượng phổ biến. Hijab là trang phục rộng, che kín toàn bộ cơ thể từ tay đến mắt cá chân và đi kèm khăn trùm đầu che tóc. Thay vào đó, phụ nữ buộc phải sử dụng burqa - loại áo choàng trùm kín từ đầu đến chân, che phủ cả khuôn mặt và chỉ để lại một lớp lưới nhỏ trước mắt để nhìn ra bên ngoài.

Những người đàn ông có vợ vi phạm "quy định về trang phục" trên đường phố sẽ bị cho thôi việc. Điều này đặt người phụ nữ Afghanistan trước một sự lựa chọn: hoặc sống sót bằng cách từ chối ra đường, hoặc cố gắng duy trì một cuộc sống gần như bình thường, vẫn đi làm, nhưng có nguy cơ mất tự do vì sự bắt bẻ của các kiểm tra viên, vốn có quyền diễn giải các quy định hiện hành theo ý muốn của họ.

Taliban muốn gì?

Đầu tháng 6 năm nay, các phương tiện truyền thông Afghanistan hoạt động ở nước ngoài đã đồng loạt đưa tin: lực lượng cảnh sát tôn giáo “Amr bil Ma'ruf” (“Khuyến thiện”) áp đặt lệnh cấm nghiêm ngặt đối với phụ nữ xuất hiện ở nơi công cộng mà không mặc áo choàng trùm đầu phủ kín cơ thể (chador). Những người vi phạm sẽ phải đối mặt với nguy cơ bị bắt giữ và phạt tù, đồng thời tước bỏ hoàn toàn quyền khiếu nại. Cũng có thông tin cho rằng những phụ nữ làm việc tại các địa điểm công cộng nhưng không đeo vải che mặt sẽ bị các tổ công tác cơ động bắt giữ. Từ ngày 6 tháng 6, trên mạng xã hội bắt đầu xuất hiện các video cho thấy các nhân viên thực thi pháp luật tại Herat - một trong những thành phố lớn của Afghanistan - đang thi hành những chỉ thị này. Trước đó, phong trào Taliban đang cầm quyền ở Afghanistan đã yêu cầu các tài xế taxi từ chối chở những phụ nữ không che mặt hoặc không có nam giới đi cùng. Còn các đạo luật mới quy định việc bắt buộc phụ nữ mặc áo choàng trùm kín đầu đến chân đã khiến các vỉa hè trong thành phố trở nên vắng vẻ. Một phụ nữ ở Herat mô tả tình cảnh này chỉ bằng một từ “kinh hoàng”. Bà kể về một tình huống khá kỳ lạ: để tránh nguy cơ bị bỏ tù, phụ nữ Afghanistan hiện nay buộc phải chấp nhận tự nguyện quản thúc tại gia.

Taliban cảnh báo rằng những phụ nữ vi phạm quy định, nghĩa là che mặt “không hoàn toàn”, sẽ bị cho thôi việc. Phụ nữ cũng bị cấm sử dụng nước hoa và các loại mỹ phẩm khác. Chồng của những phụ nữ vi phạm sẽ bị sa thải, đặc biệt nếu họ đang làm việc trong cơ quan nhà nước. Trong những ngày gần đây, tại nhiều nơi công cộng, lực lượng Taliban đã thông báo quy định này tới những người đàn ông đã lập gia đình.

Những quy định mới về trang phục này, dù không phải là điều gì quá mới mẻ, vẫn gây rúng động bởi sự hà khắc đặc biệt trong quá trình thực thi. Năm năm trước, khi phong trào Taliban giành lại quyền kiểm soát đất nước, thủ lĩnh tối cao Hibatullah Akhundzada đã ra lệnh cấm phụ nữ không được xuất hiện trên đường phố mà không che mặt; nếu vi phạm, không chỉ bản thân họ mà cả người thân cũng sẽ bị xử phạt. Theo sắc lệnh được ban hành cách đây 5 năm, áo choàng trùm kín đầu đến chân được tuyên bố là hình thức trang phục hoàn hảo nhất dành cho phụ nữ, đồng thời được coi là biểu tượng của văn hóa Afghanistan, vốn dĩ đã tồn tại từ ngàn xưa. Tất cả phụ nữ Afghanistan đều buộc phải mặc loại trang phục này vào nửa sau những năm 1990, khi Taliban lần đầu tiên lên nắm quyền tại đất nước này.

Điều gì đang diễn ra trên đường phố Herat và Kabul?

Samih, một phụ nữ Afghanistan 22 tuổi, hiện là giáo viên trường tiểu học dành cho nữ sinh từ lớp 3 đến lớp 6, đã chia sẻ với tờ "Sharqh" về bầu không khí sợ hãi đang bao trùm các con phố ở Herat. Cô cho biết, từ thứ Bảy ngày 6 tháng 6, rất nhiều phụ nữ đã bị bắt giữ trong thành phố, kể cả những người có mặc chador. Samih cho biết số người bị bắt trong những ngày gần đây lên tới khoảng 200 người, mặc dù chính quyền chưa công bố số liệu thống kê chính thức về vấn đề này. Cô giải thích rằng trước khi Taliban áp đặt các hạn chế mới, nhiều phụ nữ vẫn mặc chador. Tuy nhiên, một số "người vi phạm" đã bị bắt giữ, thường là bằng vũ lực, chỉ vì họ không mặc quần áo dài bên trong chador, dù phía Taliban chưa ban hành bất kỳ quy định chính thức nào về yêu cầu này.

Theo lời kể của Samih, nếu những người phụ nữ giữ thái độ bình tĩnh khi bị bắt, họ sẽ được đưa đến đồn cảnh sát. Tại đây, cảnh sát sẽ triệu tập những người thân nam giới của họ (anh, em trai hoặc cha, nếu chồng đi vắng). Những người này được yêu cầu ký cam kết rằng kể từ nay người phụ nữ đó sẽ không ra đường trong "trang phục không phù hợp". Nếu người phụ nữ phản đối, bất bình hoặc có hành vi chống cự dù nhỏ nhất khi bị bắt, cô ta sẽ bị giam giữ một thời gian dài. Theo Samih, trong mọi trường hợp, những người phụ nữ bị đưa vào đồn phải chịu sự đối xử vô cùng nhục nhã.

Đây không phải là lần đầu tiên các hạn chế được siết chặt tại Afghanistan. Trước đó, các tài xế taxi từng từ chối chở những phụ nữ chỉ mặc áo khoác rộng và quàng khăn trùm đầu mà không mặc chador. Samih kể rằng phụ nữ hiện bị cấm đến các công viên trong thành phố, trừ những ngày đặc biệt, khi đàn ông không được phép vào công viên.

Điều tương tự cũng đang diễn ra tại Kabul. Trả lời phỏng vấn tờ "Sharqh", nữ văn sĩ 27 tuổi Tayaba cho biết, đường phố thủ đô giờ đây vắng tanh: mọi người đều hiểu rằng sau Herat, các vụ bắt giữ phụ nữ vì để lộ mặt cũng sẽ sớm bắt đầu tại Kabul trong thời gian tới. Theo Tayaba, các cuộc càn quét đơn lẻ đã xuất hiện tại thủ đô, song chưa đến mức rầm rộ và quy mô như ở Herat. Các bệnh viện và các trung tâm y tế cũng trở thành những nơi có nguy cơ cao. Tayaba kể lại trường hợp của chị gái mình: do mắc chứng khó thở, chị không thể che kín hoàn toàn khuôn mặt. Sau khi bị bắt giữ, chị đã mất việc làm. Chồng chị đang làm việc tại cơ quan nhà nước, cũng bị sa thải.

Tiếng kêu tuyệt vọng

Kể từ ngày 5 tháng 6 năm nay, các mạng xã hội tràn ngập những bài viết về tình trạng bạo lực đối với phụ nữ ở Herat. Theo thông tin do nền tảng Datum Academy cung cấp, từ ngày 5 đến ngày 9 tháng 6, đã có 1.622 bài viết về những gì đang xảy ra ở Herat được đăng tải hoặc chia sẻ trên mạng xã hội X, thu hút 750.660 lượt xem. Một trong những bài đăng được xem nhiều nhất mô tả tâm trạng của những người phụ nữ bản địa như sau: "Cha tôi nói rằng nếu con bị bắt, tốt nhất đừng quay về nhà nữa; anh trai tôi cũng nói như vậy, còn mẹ tôi thì chỉ biết im lặng". Một bài đăng của nữ văn sĩ Tayaba kể lại rằng sau khi bắt giữ phụ nữ, Taliban đòi tiền chuộc để đổi lấy việc trả tự do ngay lập tức.

Phản ứng của Liên hợp quốc

Phái bộ Hỗ trợ Liên hợp quốc tại Afghanistan (UNAMA) đã bày tỏ quan ngại về việc bắt giữ phụ nữ ở Herat vì "không tuân thủ các quy định về trang phục Hồi giáo”. Trong tuyên bố được đưa ra vào ngày 7 tháng 6, phái bộ cho biết các vụ bắt giữ này gây ra mối lo ngại nghiêm trọng và là sự vi phạm quyền con người.

Quyền Đại diện của Afghanistan tại Liên hợp quốc, Naseer Ahmad Faiq, đã lên án các vụ bắt giữ và bạo lực đối với phụ nữ (Faiq do chính quyền tiền nhiệm bổ nhiệm, Taliban tuyên bố rằng ông ta giữ chức vụ này một cách bất hợp pháp dưới sự dung túng của Ban thư ký Liên hợp quốc). Faiq cho biết ông kịch liệt lên án những hành động này và gọi chúng là bất hợp pháp. Ông đặt câu hỏi làm thế nào tổ chức "Amr bil Ma'ruf" có thể tự coi mình là cơ quan thực thi pháp luật và bảo vệ nhân quyền, bao gồm cả quyền của phụ nữ, trong khi hằng ngày lại vi phạm nghiêm trọng các quyền đó. Faiq nói thêm rằng có những báo cáo đáng tin cậy và được ghi nhận đầy đủ về tình trạng bạo lực, ngược đãi, quấy rối tình dục đối với phụ nữ trong các nhà tù, cũng như về các cuộc hôn nhân cưỡng ép với các thành viên của phong trào Taliban. Theo ông, tất cả các vụ việc này đều không được chính quyền hiện tại của đất nước điều tra hay thậm chí là xem xét.

Sau các báo cáo về việc đàn áp các cuộc biểu tình của người dân địa phương tại vùng Jebrail gần Herat, Báo cáo viên đặc biệt của Liên hợp quốc về nhân quyền tại Afghanistan, Richard Bennett, đã bày tỏ quan ngại về việc Taliban sử dụng vũ lực quá mức. Theo ông Bennett: "... đã đến lúc phải giảm bớt căng thẳng và bắt đầu tôn trọng quyền tự do ngôn luận của công dân, bao gồm cả phụ nữ và trẻ em gái. Những người gây ra bạo lực phải bị truy cứu trách nhiệm.

Về phần mình, đại diện của cơ quan "Amr bil Ma'ruf" tại Herat đã bác bỏ mọi cáo buộc về việc bắt giữ phụ nữ một cách tùy tiện. Tuy nhiên, ông không đưa ra bất kỳ bình luận nào về các trường hợp người biểu tình bị các nhân viên thực thi pháp luật ngược đãi.