Giá đã tăng và sẽ còn tăng mạnh hơn
Chỉ trong vài tuần qua, những tín hiệu cảnh báo từ thị trường lương thực toàn cầu đã thay đổi nhanh chóng từ “trầm lắng” sang “báo động đỏ”. Theo báo cáo công bố ngày 3/4/2026 của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), chỉ số giá lương thực toàn cầu đã đạt trung bình 128,5 điểm trong tháng 3/2026, tăng 2,4% so với tháng 2 và đánh dấu tháng tăng thứ hai liên tiếp sau năm tháng giảm liên tục trước đó. Trong rổ hàng hóa của FAO, dầu thực vật tăng
5,1%, đường tăng 7,2%, giá ngũ cốc tăng 1,5% và giá lúa mỳ tăng 4,3%. Con số 128,5 điểm không chỉ là một thống kê khô khan. Nó đã đưa giá lương thực lên mức cao nhất kể từ tháng 9/2025 cho thấy sự “khan hiếm” đang trở lại. Dù mức tăng hiện tại “còn tương đối khiêm tốn”, nhưng FAO đã cảnh báo đà tăng hiện nay “khó có thể hãm lại”.
Không phải ngẫu nhiên mà những cảnh báo nghiêm trọng này được đưa ra chỉ vài tuần sau khi xung đột Mỹ - Israel và Iran bùng phát. Eo biển Hormuz, tuyến đường thủy chiến lược nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương, đã gần như bị đóng cửa. Đây là tuyến đường vận chuyển năng lượng quan trọng của thế giới, đặc biệt là dầu mỏ và khí đốt. Nông nghiệp hiện đại phụ thuộc rất nhiều vào các loại nhiên liệu này. Dầu mỏ và khí đốt cung cấp năng lượng cho máy kéo, hệ thống thủy lợi, máy sấy ngũ cốc - và quan trọng nhất là nguyên liệu đầu vào cho sản xuất phân bón. Khi giá năng lượng “nổi sóng”, giá phân bón tăng theo cấp số nhân.
Khoảng một phần ba lượng phân bón vận chuyển bằng đường biển trên toàn cầu đi qua eo biển này và dòng chảy đó hiện đã tắc nghẽn nghiêm trọng. Hệ quả là giá phân bón đã tăng vọt. Dữ liệu từ Ngân hàng Thế giới cho thấy giá urê đã tăng 46% chỉ trong tháng 3/2026. Giá phân bón tăng cao sẽ khiến nông dân buộc phải giảm sử dụng vật tư, thu hẹp diện tích gieo trồng hoặc chuyển sang các loại cây ít sử dụng phân bón hơn. Nhà kinh tế trưởng của FAO, Maximo Torero, đã cảnh báo: “Nếu xung đột kéo dài hơn 40 ngày, nông dân các nước sẽ phải lựa chọn giữa việc canh tác với ít đầu vào hơn, trồng ít cây hơn, hoặc chuyển sang trồng các loại cây ít sử dụng phân bón hơn”. Những thay đổi này sẽ ảnh hưởng đến năng suất và nguồn cung lương thực trong phần còn lại của năm nay và cả năm sau.
“Siêu El Nino” hiểm họa từ thiên nhiên
Trong khi thế giới đang dồn sự chú ý vào chiến sự tại Trung Đông, một mối đe dọa khác đang âm thầm hình thành từ Thái Bình Dương. Các nhà khí tượng học đang cảnh báo về nguy cơ xuất hiện một “siêu El Nino” vào cuối năm 2026, với cường độ có thể mạnh nhất trong 140 năm qua. Cả Trung tâm Dự báo thời tiết trung hạn châu Âu (ECMWF) và Cơ quan Quản lý Đại dương và Khí quyển Mỹ (NOAA) đều dự báo hiện tượng này sẽ hình thành trong vài tháng tới, với nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực xích đạo Thái Bình Dương có thể cao hơn mức trung bình trên 2 độ C, ngưỡng phân loại một sự kiện El Nino thông thường thành “siêu cấp”. Thực tế chỉ trong 10 ngày đầu tháng 4, người dân khu vực Đông Á và Đông Nam Á đã cảm nhận rõ bầu không khí nóng bức hơn thường lệ.
Tác động của một siêu El Nino đến sản xuất nông nghiệp là khôn lường. Hạn hán sẽ tàn phá các vựa lúa lớn tại Nam Á, Đông Nam Á và Nam Mỹ, trong khi lũ lụt và thời tiết cực đoan sẽ phá hủy mùa màng ở nhiều khu vực khác. Chris Jaccarini, chuyên gia cao cấp của Đơn vị Tình báo năng lượng và khí hậu (ECIU), nhận định: “Năm 2026 đang dần trở thành một năm mà xung đột và rủi ro khí hậu gây ra thiệt hại nặng nề. Giá lương thực đang chịu áp lực từ hai phía: thời tiết cực đoan làm gián đoạn sản xuất ở các vùng trồng trọt lớn, trong lúc hệ thống lương thực vẫn phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch”.
Ông Paul Donovan, nhà kinh tế trưởng của Ngân hàng Thụy Sĩ (UBS) thì khẳng định: “Hạn hán và thiếu nước có thể còn nghiêm trọng hơn cả sự thiếu hụt phân bón”. Nói cách khác, thế giới đang đối mặt với một “cú đấm kép”: chi phí sản xuất tăng vọt do xung đột còn năng suất cây trồng sụt giảm do thiên tai. Liên hợp quốc đã đưa ra một dự báo đáng sợ: nếu khủng hoảng kéo dài, giá thực phẩm toàn cầu có thể tăng trung bình từ 15% đến 20% trong nửa đầu năm 2026. Bà Stephanie Roth, nhà kinh tế trưởng của Wolfe Research, ước tính điều này có thể khiến lạm phát thực phẩm tiêu dùng tại nhà ở Mỹ tăng thêm khoảng 2 điểm phần trăm. Nhưng thảm họa thực sự sẽ đến với những người không đủ khả năng mua lương thực.
Thảm họa đang đến
Những con số thống kê về nạn đói toàn cầu đang trở nên đáng sợ hơn mỗi ngày. Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) ước tính rằng nếu xung đột Trung Đông không kết thúc vào giữa năm và giá dầu vẫn duy trì trên mức 100 USD/thùng, thêm 45 triệu người sẽ rơi vào tình trạng “mất an ninh lương thực cấp tính”, nâng tổng số người đối mặt với nạn đói nghiêm trọng lên mức kỷ lục. Trước khi xung đột bùng phát, đã có 318 triệu người trên thế giới đang phải vật lộn với tình trạng thiếu lương thực. Các “điểm nóng đói nghèo” đang lan rộng từ Haiti đến Nam Sudan, với 41 triệu người được xếp vào diện khẩn cấp hoặc tồi tệ hơn.
Ngân hàng Thế giới công bố số liệu chi tiết hơn về bức tranh khu vực: hơn 87 triệu người đang đối mặt với nạn đói ở Đông và Nam Phi và 52 triệu người được dự báo sẽ bị mất an ninh lương thực cấp tính ở Tây và Trung Phi vào giữa năm 2026. WFP dự báo số người mất an ninh lương thực sẽ tăng 21% ở Tây và Trung Phi, 17% ở Đông và Nam Phi, và 24% ở châu Á. Sudan, quốc gia nhập khẩu khoảng 80% lượng lúa mì tiêu thụ, sẽ là một trong những điểm nóng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Những con số trên còn chưa tính đến khu vực Nam Á, nơi phụ thuộc rất lớn vào nguồn phân bón nhập khẩu để bảo đảm lương thực cho 2 tỷ người.
Trong một tuyên bố chung hiếm hoi ngày 8/4, lãnh đạo Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB) và WFP đã cảnh báo: “Giá dầu, khí đốt và phân bón tăng mạnh cùng với các điểm nghẽn vận tải chắc chắn sẽ dẫn đến giá lương thực tăng cao và mất an ninh lương thực. Gánh nặng sẽ đổ dồn lên các nhóm dân số dễ bị tổn thương nhất thế giới, đặc biệt là các nền kinh tế thu nhập thấp phụ thuộc vào nhập khẩu”. Tổng Giám đốc IMF, bà Kristalina Georgieva nhấn mạnh: “Ngay cả trong kịch bản lạc quan nhất, thế giới cũng khó có thể trở lại trạng thái như trước khi xung đột xảy ra”.
Phó giám đốc Điều hành WFP, ông Carl Skau đã nói một cách đầy ám ảnh: “Nếu cuộc xung đột này tiếp diễn, nó sẽ gây ra những chấn động trên toàn cầu, và những gia đình vốn đã không đủ tiền mua bữa ăn tiếp theo sẽ bị ảnh hưởng nặng nề nhất”. Trong bối cảnh WFP đang thiếu hụt nghiêm trọng nguồn tài trợ nghiêm trọng (ước tính giảm 40% so với năm trước đó), tổ chức này buộc phải cắt giảm các chương trình cứu trợ. Ông Skau cảnh báo rằng việc gia tăng nạn đói mà không có nguồn lực đi kèm “có thể gây ra thảm họa” cho các quốc gia dễ bị tổn thương nhất.
Những dự báo về giá lương thực và nạn đói đang vẽ nên một bức tranh u ám. Nhưng điều đáng lo ngại nhất không chỉ là các con số, mà là sự hội tụ của nhiều yếu tố bất lợi cùng một lúc. Chiến tranh đang đẩy giá năng lượng và phân bón lên cao, phá vỡ chuỗi cung ứng toàn cầu ngay vào thời điểm nhạy cảm nhất của vụ gieo trồng. Biến đổi khí hậu, với siêu El Nino đang đến gần, đe dọa phá hủy sản lượng mùa màng từ các vựa lúa lớn nhất thế giới. Trong khi đó, các tổ chức cứu trợ quốc tế lại đang thiếu hụt nguồn lực trầm trọng.
Chúng ta thực sự đang đứng trước một nạn đói diện rộng có nguy cơ lớn hơn nhiều so với năm 2022. Số liệu cho thấy năm 2022 khi chúng ta đối mặt với 258 triệu người đói trên khắp thế giới đó đã là một thảm họa (ít hơn hiện nay từ 40-100 triệu tùy kịch bản). Tuy nhiên nếu như năm 2022, số người bị đói chủ yếu tập trung ở một số khu vực châu Phi và Trung Đông còn khả năng can thiệp của thế giới vẫn tốt hơn thời điểm hiện nay thì rõ ràng cuộc khủng hoảng năm 2026 này có thể sẽ còn tàn khốc hơn rất nhiều. Liệu chúng ta có thể hành động đủ nhanh, đủ mạnh để ít nhất là giảm bớt thảm họa này?
Lời giải nào cho cuộc khủng hoảng lương thực toàn cầu? 
