Vị tướng đầu tiên
Nà Nghiềng, cái tên nghe không được thuận tai lắm! Quả vậy, từ Nghiềng được đọc chệch từ âm tiếng Tày là Nghèng có nghĩa là ngang ngạnh, đó là vùng đất nghịch từ xưa, đến thời cách mạng vẫn mang tiếng "nghèng" nhưng với nội hàm: Kiên cường, không chịu khuất phục trước cường quyền, bạo lực. Tên làng, truyền thống của làng là sự khởi đầu, là tinh hoa nuôi dưỡng những đứa con của làng trở thành những vị tướng tài, những con đại bàng tung bay trong bão tố cách mạng.
Vị tướng đầu tiên là Thiếu tướng Lê Quảng Ba. Ông tên thật là Đàm Văn Mông, sinh ngày 21/4/1915, tham gia cách mạng từ năm 15 tuổi (năm 1930). Tháng 3/1932 được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Năm 1940, lần đầu tiên được gặp lãnh tụ cách mạng Nguyễn Ái Quốc ở Tịnh Tây (Trung Quốc), Lê Quảng Ba đã thực hiện xuất sắc kế sách của Người, đưa 40 thanh niên Cao Bằng đang lánh nạn ở Tịnh Tây, Trung Quốc, về làng Nặm Quang, dự lớp huấn luyện cách mạng do Bác Hồ và các đồng chí Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Phùng Chí Kiên... trực tiếp giảng dạy. Kết thúc khoá huấn luyện, 40 học viên về nước hoạt động cách mạng được ví như 40 chim đại bàng sải cánh trong dông bão, lập nhiều chiến công hiển hách. Bác Hồ về nước, Lê Quảng Ba được giao nhiệm vụ bảo vệ và đưa đường từ Nặm Quang về Pác Bó.
Trong thời gian Bác Hồ ở Pác Bó xây dựng căn cứ địa cách mạng (1941 - 1945), Lê Quảng Ba là cán bộ quân sự đầu tiên của Đảng được cử làm đội trưởng đội du kích Pác Bó (tháng 11/1941), một trong những lực lượng để xây dựng lực lượng vũ trang sau này. Cuối năm 1944, ông được cùng các đồng chí Võ Nguyên Giáp, Vũ Anh lên Nà Sác nhận chỉ thị thành lập đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân.
Sau ngày Cách mạng thành công, mới 30 tuổi, Lê Quảng Ba được Đảng và Bác Hồ tin tưởng giao nhiều trọng trách và ông đã hoàn thành xuất sắc. Lê Quảng Ba đảm nhiệm chức vụ đặc phái viên của Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng đặc phái viên của tướng Lư Hán giải quyết vấn đề Hoa kiều trong thời gian quân đội Tưởng Giới Thạch "Hoa quân nhập Việt".
Sau đó, ông được cử chỉ huy nhiều chiến dịch quân sự quan trọng: Mặt trận Đông Bắc Duyên hải; Mặt trận Đông Bắc 2; và được cử làm Tư lệnh bộ đội khu Thập vạn đại sơn, chỉ huy bộ đội Việt Nam chiến đấu trên đất Trung Quốc, tạo điều kiện thuận lợi cho đại quân của Giải phóng quân nhân dân Trung Hoa giải phóng miền đất phía Nam Trung Quốc. Sau thắng lợi chiến dịch Thập vạn đại sơn, Lê Quảng Ba được cử làm Tư lệnh quân khu Việt Bắc.
Thiếu tướng Lê Quảng Ba là người có nhiều đóng góp xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân. Ông là Tư lệnh đầu tiên của một trong bốn đại đoàn quân đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam - Đại đoàn 316, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ trong các chiến dịch giải phóng Tây Bắc, chiến dịch Điện Biên Phủ... Ông là người đầu tiên đảm nhận nhiệm vụ Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà...
Vị tướng thứ hai
Một vị tướng họ Đàm thứ hai cũng ở Nà Nghiềng là Thượng tướng Đàm Quang Trung. Ông tên thật là Đàm Ngọc Lưu, sinh ngày 12/9/1921. Ông tham gia cách mạng từ năm 16 tuổi (1937), năm 1939 được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương, năm 1944 là Trung đội trưởng Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân, năm 1945 về Tân Trào được Bác Hồ cử làm Đại đội trưởng đại đội Việt - Mỹ, tiến về giải phóng Thái Nguyên, Hà Nội...
Bản Nà Nghiềng, vùng đất địa linh nhân kiệt.
Cuối năm 1945, ông tham gia bộ đội Nam Tiến, làm chỉ huy trưởng Mặt trận Quảng Nam - Đà Nẵng, năm 1955 là Tư lệnh Đại đoàn 312, năm 1961 là Tư lệnh Quân khu Việt Bắc, năm 1966 là Tư lệnh Quân khu 4. Năm 1984, ông được phong hàm Thượng tướng, được bầu vào Ban Bí thư Trung ương Đảng, năm 1987 là Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước (Phó Chủ tịch nước). Ngày nay, một đường phố tại trung tâm thị xã Cao Bằng, tỉnh Cao Bằng được mang tên của Thượng tướng Đàm Quang Trung.
Ba anh em nhà họ Đàm
Thượng tướng Đàm Quang Trung là con trai út trong nhà họ Đàm có 7 anh chị em. Người anh cả là Đàm Văn Lý (Bí danh là Quý Quân), sinh năm 1915 (cùng tuổi với Đàm Văn Mông - Lê Quảng Ba). Đàm Văn Lý tham gia hoạt động cách mạng rất sớm, vào Đảng năm 1932, năm 1936 là Châu ủy viên châu Hà Quảng, năm 1939 bị bắt, bị đày lên nhà tù Sơn La. Năm 1940, lãnh đạo tổ chức vượt ngục nhưng chẳng may ông bị bắt lại. Bọn cai ngục đã sát hại ông, chặt đầu bêu trước cổng nhà tù Sơn La.
Từ lâu, tại di tích lịch sử này có tấm biển lớn ghi lại sự kiện trên, còn ở huyện Hà Quảng hiện có một xã được đặt tên là xã Quý Quân - lấy theo bí danh của liệt sĩ Đàm Văn Lý, người đảng viên trung kiên, bất khuất.
Còn người con trai giữa, em trai Đàm Văn Lý, anh trai Đàm Quang Trung là Đàm Văn Lân là ai?
Lịch sử Hà Quảng, lịch sử Cao Bằng ghi chép quá khiêm tốn. Trong thời gian tôi đi khảo sát, lấy tư liệu ở làng Nà Mạ để viết cuốn Kim Đồng, nhiều người cho biết, người tổ chức ra đội nhi đồng cứu quốc làng Nà Mạ do Kim Đồng (Nông Văn Dèn) làm đội trưởng là anh Đức Thanh, anh trai của Đàm Quang Trung, một người rất tài giỏi (đánh giá của những người cung cấp thông tin).
Tôi bèn đi sâu tìm tài liệu thì được biết thêm, Đức Thanh có tên họ đầy đủ là Đàm Minh Viễn, năm 1942 được Bác Hồ cử phụ trách mở đường Đông tiến (từ Cao Bằng đánh thông đường xuống Lạng Sơn, Hà Nội). Sau này tìm hiểu thêm, tôi được biết: Đàm Minh Viễn theo anh trai Đàm Văn Lý hoạt động cách mạng rất sớm. Cuối năm 1940, ông lánh sang Trịnh Tây, Trung Quốc rồi cùng Lê Quảng Ba về dự lớp huấn luyện ở Nặm Quang. Sau đó, Đàm Minh Viễn lên Pác Bó, được Bác Hồ giao phụ trách Thanh niên cứu quốc và Nhi đồng cứu quốc.
Ngày 20/4/1941, Đàm Minh Viễn thành lập chi đoàn thanh niên cứu quốc đầu tiên tại làng Nà Mạ. Ngày 15/5/1941 thành lập đội Nhi đồng cứu quốc, cử Kim Đồng làm đội trưởng. Ngày 22/12/1941, được bầu làm Bí thư đoàn Thanh niên cứu quốc tỉnh Cao Bằng và tham gia đội du kích Pác Bó do Lê Quảng Ba làm đội trưởng.
Thực hiện chỉ thị của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh, Đàm Minh Viễn đã lãnh đạo, tổ chức thành công mở đường Đông tiến, giành chính quyền tại tỉnh Lạng Sơn. Năm 1945-1946 tham gia chỉ huy bộ đội Nam tiến rồi hy sinh ở chiến trường miền Nam.
Tấm bằng Tổ quốc ghi công ông Đàm Văn Lân - Đàm Minh Viễn ghi: Trung đoàn trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam đã hy sinh anh dũng trong cuộc kháng chiến chống Pháp.
Nhiều cán bộ lâu năm nói, Đàm Minh Viễn cũng có thể xếp vào hàng những người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại, đã hiến dâng tuổi trẻ của mình cho đất nước với những hoạt động sôi nổi, cống hiến quan trọng: năm 22 tuổi tổ chức chi đoàn Thanh niên cứu quốc đầu tiên, tổ chức đội Nhi đồng cứu quốc đầu tiên; 23 tuổi là Bí thư Tỉnh đoàn Thanh niên cứu quốc; 24, 25 tuổi tham gia lãnh đạo phong trào cách mạng và cướp chính quyền ở tỉnh Lạng Sơn; 26, 27 tuổi là Trung đoàn trưởng, tham mưu trưởng, phụ trách quân sự trong Ủy ban Kháng chiến Nam bộ...
Nếu không hy sinh, có nhiều khả năng sau đó ông sẽ được phong tướng hoặc trở thành cán bộ cấp cao của Nhà nước.
Làng Nà Nghiềng còn có một người nổi tiếng nữa tên là Xuân Trường (tên thật là Hoàng Văn Nhủng) một trong 34 chiến sĩ trong Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân, đã hy sinh anh dũng trong trận đánh chiếm đồn Đồng Mu (huyện Bảo Lạc) được ghi nhận là liệt sĩ đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Hiện nay, xã Đồng Mu được gọi là xã Xuân Trường; ở trung tâm thị xã Cao Bằng cũng có một đường phố mang tên Xuân Trường...
Còn nhiều con người, nhiều câu chuyện về làng Nà Nghiềng mà bài viết này chưa thể đề cập tới, xin hẹn với bạn đọc vào dịp khác. Tác giả có một điều ước là muốn dựng lại một ngôi nhà nhỏ trên chính nền nhà nơi ba anh em họ Đàm sinh ra để làm nơi thờ cúng liệt sĩ Đàm Minh Viễn vì ông không có vợ, con
