Tản mản từ mộ vò Manunggul Philippines

Tại Bảo tàng Nhân học Quốc gia ở Manila, Philippines, di vật nổi tiếng nhất là chiếc mộ vò Manunggul. Chiếc mộ vò này được các nhà khảo cổ học Mỹ phát hiện vào tháng 3/1964 tại hang Manunggul, đảo Palawan, vốn là một khu mộ cải táng có niên đại cách đây khoảng 2700 năm. Hang Manunggul sau được coi là "cái nôi của nền văn minh Philippines" bởi là nơi có những bằng chứng rõ nhất về sự hiện diện của di dân nói tiếng Nam Đảo từ Đài Loan tới quần đảo này.

Chiếc vò cao 65,5 cm, bụng rộng 51cm, trong chứa di cốt người chết cùng một số đồ tùy táng. Mặt vò được tô bằng bột đá màu đỏ, được người xưa tin là màu đem lại sự bình an, may mắn.  Nắp và phần trên thân vò có các hoa văn hình sóng nước cũng được vẽ màu đỏ.

image001.jpg -0
Mộ vò Manunggul.

Điểm độc lạ của chiếc mộ vò này là nắp vò có hình tượng một con thuyền hồn với hai người. Người ngồi ở đầu thuyền thể hiện hồn người chết ở tư thế hai tay khoanh chéo trước ngực, đúng như tư thế người chết khi liệm còn thấy ở một số nhóm cư dân bản địa ở Philippines. Người ngồi ở đuôi thuyền với tay cầm mái chèo, thể hiện người lái thuyền hồn vượt biển về thế giới bên kia. Đầu cả hai người đều buộc một tấm vải từ đầu xuống cằm, đó cũng là một cách liệm người chết hiện còn thấy ở một số nơi ở Nam Philippines…

Ở Philippines, các bản tang ca dùng để đưa tiễn hồn người chết của nhiều tộc người cũng nói về cuộc hành trình bằng thuyền vượt qua sông hay biển về thế giới bên kia của hồn người chết.

Nhìn rộng ra, quan niệm về "thuyền hồn" cũng tồn tại trong thần thoại và tín ngưỡng của nhiều tộc người trên thế giới. Người xưa coi hai bờ sông suối biển cả tượng trưng cho sự ngăn cách giữa người sống với người chết, là ranh giới giữa cõi Dương và cõi Âm. Từ đó, biểu tượng thuyền hồn ra đời, gắn với niềm tin về một hành trình tâm linh kết nối hai cõi Dương - Âm...

Trong thần thoại Hy Lạp, Charon, người lái thuyền đưa hồn người chết vượt qua hai con sông đến thế giới bên kia được trả công bằng một đồng tiền đặt trong miệng hay trên mắt của người chết. Ai không có tiền trả phải lang thang trên bờ biển 100 năm…Từ quan niệm thuyền hồn, đã ra đời các tục dùng thuyền hay quan tài hình thuyền để chôn hay hỏa táng người chết; tục dùng đồ gốm hay đồ đồng có hình thuyền chứa di cốt người chết; tục đốt hay thả thuyền, đèn làm bằng gỗ, cỏ, giấy cùng với thức ăn, tiền bạc xuống sông, ra biển để đưa hồn người chết;  tục hát/hò chèo thuyền đưa linh hồn v.v... Tất cả đều để cầu mong hồn người chết được siêu thoát, tái sinh, người sống và con cháu được tốt lành, may mắn.

Thực tế,  mộ vò Manunggul có chức năng tương đồng với các dạng mộ vò, mộ chum trên khắp thế giới, đặc biệt nó có liên hệ cội nguồn với các mộ chum, mộ thạp  thuộc các văn hóa Yayoi ở Nhật Bản, Sa Huỳnh ở miền Trung và Nam Việt Nam, Bản Chiềng ở Thái Lan, Cánh Đồng Chum ở Lào và Đông Sơn ở Việt Nam.

2.jpg -0
Thạp Đào Thịnh và hình thuyền hồn trên thạp.

Hình những con thuyền có đầu, mắt thể hiện quan niệm vạn vật có linh hồn như người. Các con thuyền có vẽ mắt hiện vẫn còn thấy ở nhiều nơi ở Đông Nam Á. Người đi thuyền tin rằng mắt thuyền làm cho con thuyền thêm sống động đẹp đẽ, mặt khác giúp người chủ thuyền có được sự thuận lợi, bình an khi đi biển.Tại Việt Nam, chúng xuất hiện chủ yếu ở vùng ven biển Trung và Nam Bộ. Thuyền vùng Trung Bộ có mắt hẹp, đuôi dài, thuyền vùng Nam Bộ có mắt hình tròn hoặc bầu dục...

Trong khi đó, các tượng người có tai, mắt, mũi, miệng tương tự tượng người trên vò Manunggul cũng có trên đồ đồng Đông Sơn cũng như tại các nhà mồ,  trong văn hóa các tộc ít người ở Đài Loan và  Đông Nam Á. Đặc biệt, một cán kiếm ngắn Đông Sơn có tượng hai chị em sinh đôi được tin là Hai Bà Trưng cùng ngồi xổm trên lưng một con voi và áp hai tay chéo trước ngực y như tượng hồn người chết trên mộ vò Manunggul.

Vì thế, các học giả coi chiếc mộ vò này là bằng chứng điển hình về nguồn gốc biển đảo và truyền thống văn hóa chung của người Philippines với nhiều tộc người khác ở vùng hải đảo Đông Nam Á. Đặc biệt, nó cho thấy những điểm tương đồng giữa tư liệu dân tộc học thời nay và tư liệu khảo cổ học thời xa xưa.

Hiện mộ vò Manunggul - một Bảo vật Quốc gia - được coi là một kiệt tác của nghề gốm Philippines, là tác phẩm nghệ thuật thời tiền sử đẹp nhất và gây ấn tượng mạnh nhất của Philippines. Hình chiếc mộ vò này cùng với hình ruộng bậc thang Ifugao - một Di sản Văn hóa thế giới đã được đưa lên tờ tiền giấy 1.000 peso của đất nước này .

Tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam ở Hà Nội, có một hiện vật mang nhiều điểm tương đồng với mộ vò Manungul.

Đó chiếc thạp đồng Đào Thịnh - một Bảo vật Quốc gia của Việt Nam. Thạp cao 98 cm, miệng rộng 61 cm, có niên đại khoảng thế kỷ 3 trước Công nguyên, được phát hiện tại xã Đào Thịnh, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái. Cho đến nay, đó vẫn là chiếc thạp lớn nhất của văn hóa Đông Sơn được tìm thấy và cũng là chiếc thạp duy nhất trên nắp có 4 cặp tượng trai gái đang giao hoan tình tự…

Khi phát lộ, thạp Đào Thịnh chứa tro xương của một người chết được hỏa táng, cho thấy thạp cũng được dùng trong lễ cải táng như mộ vò Manunggul. Thực tế, việc dùng thạp đồng làm quan tài hung táng hay cải táng cho người chết thuộc tầng lớp quí tộc Đông Sơn thời Đông Sơn là một sự kế thừa và đổi mới việc dùng quan tài vò hay chum, thạp gốm trước đó.

Vì thế, như vò Manunggul, thạp Đào Thịnh cũng có hình thuyền hồn, không chỉ có một mà tới 6 hình, y như số thuyền trên tang trống đồng Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, những trống đồng Đông Sơn cổ và đẹp nhất. Thời Đông Sơn, một chức năng quan trọng của trống đồng là dùng trong đám ma, và số 6 thể hiện sự kết nối, hòa hợp Âm-Dương là số thiêng được gắn với tổ tiên, thần linh …

Hiện vẫn có những người nhầm tưởng rằng hình thuyền trên thạp và trống đồng Đông Sơn chỉ thể hiện những con thuyền thông thường, hoặc đang trong một trận chiến, hoặc đang trong một lễ hội đua thuyền.

Tuy nhiên, những tư liệu dân tộc học từ người Dayak, một tộc người ở đảo Borneo, Indonesia, con cháu một nhóm di dân Đông Sơn đã khẳng định đó là chính là các con thuyền hồn.

Lễ cải táng chính là lễ hội lớn nhất và quan trọng nhất của người Dayak. Một lễ hội có thể làm chung cho hàng chục gia đình và kéo dài suốt tuần hay suốt tháng.

Trong lễ, xương của người chết được thu gom mang về hỏa táng, sau đó tro cốt được hoặc được đặt lên mô hình thuyền hồn thả trôi trên sông thể hiện cuộc hành trình cuối cùng của linh hồn, hoặc được để trong các ngôi nhà mồ hình thuyền, xung quanh là các tượng mồ (kiểu nhà mồ Tây Nguyên). Cũng có nhóm vùng sâu, vùng xa đưa tro xương  người chết vào đưa vào vò gốm, bình sứ rồi đặt trong hang đá như người ở Marungul xưa. 

Người Dayak có nhiều cách thể hiện các con thuyền hồn: khắc hay vẽ hình con thuyền trên những tấm ván thiêng hay ống tre đựng rượu thiêng; tạo ra các mô hình thuyền bằng tre, gỗ với nhiều kích cỡ mang nhiều biểu tượng của tổ tiên như chim, rồng, nhà hình chim, rồng, những chiến binh lái, chèo thuyền v.v... Họ coi đó chính là những con thuyền thời xa xưa đã từng chở tổ tiên họ tới vùng đất mới, để sau này thành thuyền đưa hồn người chết trở về vùng đất tổ…

Một dạng thuyền hồn có đầu và đuôi mô phỏng đầu và đuôi chim hồng hoàng (hay chim mỏ sừng), cột buồm trang trí lông chim và là chỗ đậu cho đàn chim là sứ giả của tổ tiên gửi đến dẫn lối đưa đường cho hồn người chết; có chim hồng hoàng đậu trên ngọn cây đời - cây vũ trụ như sử thi cội nguồn kể; có nhà hình chim với các hoa văn xoáy ốc cùng các chiến binh mang vũ khí và đánh cồng chiêng bảo vệ hồn người chết...

Chim hồng hoàng vốn là một vật tổ của một số nhóm Đông Sơn vùng núi xưa và của người Dayak nay, cũng vẫn là một nhóm ít người vùng rừng núi ở Indonesia.

Rõ ràng, con thuyền hồn Dayak có mối liên hệ cội nguồn với các con thuyền hồn trên trống và thạp Đông Sơn.

Giờ đây, từ mộ vò Manunggul và thạp Đào Thịnh, chúng ta đều có thể lắng nghe  những thông điệp về tính thống nhất và đa dạng của văn hóa và tâm linh nhân loại, về sự lan tỏa, chia sẻ và kết nối của con người, trong đó có tổ tiên của chúng ta, ở một thời rất xa xưa...

Tạ Đức

Các tin khác

Khi thực tiễn kìm chân tham vọng cải tổ quân đội Pháp

Khi thực tiễn kìm chân tham vọng cải tổ quân đội Pháp

Pháp đang thúc đẩy một quá trình có thể xem là "tái vũ trang quốc gia", hướng tới xây dựng một quân đội có khả năng tiến hành chiến tranh cường độ cao, đồng thời duy trì vai trò của Pháp như một cường quốc quân sự toàn cầu. Nhưng trong bối cảnh nền tài chính công đối mặt với những áp lực chưa từng có, vì vậy câu hỏi lớn là: Pháp có đủ nguồn lực để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng lực lượng quân sự phù hợp với các kịch bản chiến tranh của thập niên tới hay không?

Tên lửa đẩy tái sử dụng ngày càng nhanh - nhiều - rẻ hơn

Tên lửa đẩy tái sử dụng ngày càng nhanh - nhiều - rẻ hơn

Ngày 10/7, Trung Quốc lần đầu tiên thu hồi thành công tầng đẩy của tên lửa Trường Chinh 10B bằng hệ thống lưới trên biển. Chỉ một ngày sau, Nhật Bản cũng thử nghiệm thành công một mẫu tên lửa tái sử dụng loại nhỏ. Hai sự kiện diễn ra liên tiếp trong vòng 24 giờ và có quy mô khác nhau, nhưng cùng cho thấy một xu hướng mới đang định hình công nghiệp không gian toàn cầu.

Cánh cửa mở vào thế giới tâm linh thời cổ xưa ở châu Âu?

Cánh cửa mở vào thế giới tâm linh thời cổ xưa ở châu Âu?

Những bộ hài cốt không đầu nằm lặng lẽ dưới đáy con hào bao quanh một khu định cư hơn 7.000 năm tuổi ở Slovakia đang mang đến những manh mối hiếm hoi về cách các cộng đồng nông nghiệp đầu tiên ở châu Âu nhìn nhận cái chết, tổ tiên và mối liên hệ giữa người sống với người đã khuất.

Điểm cực hạn của đội tàu sân bay Mỹ

Điểm cực hạn của đội tàu sân bay Mỹ

Trên đại dương bao la, những chiếc tàu sân bay khổng lồ từ lâu đã là hiện thân cho sức mạnh quân sự Mỹ. Không chỉ là vũ khí, chúng vừa là công cụ ngoại giao, vừa là đòn bẩy răn đe trong ván cờ chiến lược toàn cầu. Nhưng lực lượng hải quân hùng mạnh nhất thế giới cũng đang kiệt sức vì tham vọng khổng lồ của Washington khiến những con tàu và thủy thủ đoàn của họ bị đẩy tới giới hạn nguy hiểm.

Nguy cơ sụp đổ khí hậu và bài toán sinh tồn của nền văn minh

Nguy cơ sụp đổ khí hậu và bài toán sinh tồn của nền văn minh

Đợt tăng nhiệt kỷ lục vào tháng 5/2026 không chỉ là một cột mốc số liệu đơn thuần, đó là hồi chuông cảnh báo về sự sụp đổ của hệ thống điều hòa tự nhiên đã bảo vệ nhân loại suốt 12.000 năm qua. Khi các điểm đảo chiều khí hậu đang bị kích hoạt với tốc độ không thể kiểm soát, cái giá phải trả giờ đây chính là sự sinh tồn của nền văn minh.

Khi cỏ tự nhiên được "trồng bằng công nghệ"

Khi cỏ tự nhiên được "trồng bằng công nghệ"

Thay vì phụ thuộc vào ánh nắng mặt trời hay thổ nhưỡng tự nhiên tại chỗ, toàn bộ hệ thống thảm nhung phục vụ World Cup 2026 tại 11 sân bóng ở Mỹ đều được kiến tạo, vận chuyển, lắp đặt và duy trì bằng những giải pháp kỹ thuật sinh học và cơ khí tối tân nhất trong lịch sử thể thao thế giới. Những ghi nhận thực tế từ các kỹ sư tại hiện trường đã hé lộ nhiều bí mật kinh ngạc về quy trình chuẩn bị mặt sân khắt khe chưa từng có này.

Mật mã thiêng nơi đội tuyển Argentina đóng quân tại World Cup 2026

Mật mã thiêng nơi đội tuyển Argentina đóng quân tại World Cup 2026

Giữa cái nóng hầm hập vùng Trung Tây nước Mỹ, đội tuyển Argentina thiết lập đại bản doanh tại Kansas City chuẩn bị bảo vệ ngai vàng World Cup 2026. Bất chấp thời tiết khắc nghiệt và gợi ý đổi địa điểm từ FIFA, Lionel Messi cùng đồng đội vẫn kiên định bám trụ tại đây. Đây không đơn thuần là quyết định hậu cần kỹ thuật, mà là sự tính toán kỹ lưỡng nhằm tìm kiếm không gian bình yên, kết nối văn hóa quê hương và tiếp nhận báu vật tinh thần vô giá truyền lại từ lịch sử chính trị, thể thao vĩ đại dân tộc Nam Mỹ.

Cận cảnh bên trong máy tính lượng tử Hanyuan-2. Ảnh: Quantum Computing Report

Dấu mốc mới trong cuộc đua lượng tử toàn cầu

Khi công ty CAS Cold Atom Technology của Trung Quốc công bố Hanyuan-2, hệ thống máy tính lượng tử lõi kép đầu tiên, cuộc đua toàn cầu dường như đã bước sang một giai đoạn mới. Từ Washington tới Bắc Kinh, từ Paris tới London, các chính phủ và tập đoàn công nghệ đang đổ hàng tỷ USD vào lĩnh vực sẽ định hình thế hệ điện toán tiếp theo của thế giới.

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Các cam kết phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), chính sách “xanh” với những mục tiêu quyết đoán cùng các tuyên bố mạnh mẽ của chính giới, làn sóng đầu tư vào năng lượng tái tạo cùng áp lực cắt giảm khí thải carbon khiến than đá, loại nhiên liệu từng là động lực cho các cuộc cách mạng công nghiệp dường như đang dần bị đẩy ra bên lề.

Nhưng trước các cú sốc địa chính trị, khủng hoảng năng lượng khi nguồn cung gián đoạn, và đặc biệt là nhu cầu điện tăng vọt do tăng trưởng kinh tế cũng như sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), than đá một lần nữa được nhắc đến như giải pháp an ninh năng lượng. Liệu thế giới có thể thực sự rời bỏ than đá? Quá trình chuyển đổi xanh trên thực tế dường như mong manh hơn nhiều so với những tuyên bố chính trị?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Một trong những bước thay đổi lớn của chiến tranh trong vòng mười năm trở lại đây là sự lên ngôi của máy bay không người lái (UAV). Những chiếc máy bay cho vào vali được mà có thể đảm nhận nhiệm vụ trinh thám, tiêu diệt mục tiêu, v.v… không kém gì các loại khí tài đắt tiền. Nhờ UAV mà các lực lượng phiến quân có thể tham gia cuộc chiến trên không chứ không còn phải chịu cảnh hoàn toàn lép vế trước quân đội chính quy. Tất nhiên là việc sử dụng drone hàng loạt cũng kéo theo hoạt động phát triển vũ khí diệt drone. Nhưng sử dụng máy bay - cả loại có và không có người lái - để tiêu diệt UAV có là giải pháp hữu hiệu?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Một cuộc chiến bí mật được cho là đang leo thang mạnh mẽ dọc theo biên giới Nam Mỹ. Theo CNN và hãng thông tấn Anadolu, ngày càng nhiều thông tin và nghi vấn cho rằng CIA đang tham gia sâu hơn vào các hoạt động nhằm vào mạng lưới băng đảng ma túy tại Mexico. Những thay đổi chiến lược trở nên rõ nét hơn khi chính quyền Mỹ nhìn nhận các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia này như những mối đe dọa an ninh có tính khủng bố, qua đó mở đường cho các hoạt động tình báo và bán quân sự tinh vi hơn trên lãnh thổ nước láng giềng.

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Sau gần 80 năm trong các kho lưu trữ mật của quân đội Mỹ, hàng trăm hồ sơ về UFO (vật thể bay không xác định) vừa lần đầu được Lầu Năm Góc công khai trước thế giới. Không có “xác người ngoài hành tinh” hay bằng chứng về những cuộc đổ bộ từ vũ trụ, nhưng các đoạn phim hồng ngoại, ghi âm và lời kể của phi công đang mở ra cuộc tranh luận lớn nhất nhiều thập niên qua về những vật thể bí ẩn mà ngay cả Washington cũng chưa thể giải thích.

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

Cuộc tấn công bằng drone vào nhà máy điện hạt nhân Barakah của UAE hôm 17/5 chỉ gây ra thiệt hại nhỏ. Nhưng dư chấn thì rất lớn, khi nó cho thấy ranh giới giữa một vụ tấn công “suýt trúng” với một thảm họa phóng xạ đang ngày càng mong manh, trong bối cảnh bất ổn địa chính trị bủa vây Trung Đông như hiện nay.

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Khi con tàu du lịch MV Hondius rời cảng Ushuaia, Argentina vào ngày 1/4/2026, không ai trên tàu có thể ngờ rằng họ sắp trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu. Sau bốn tuần, ba hành khách đã tử vong, nhiều người khác nguy kịch, cuộc truy vết phức tạp được tiến hành. Ổ dịch virus Hanta trên con tàu này không chỉ là một thảm kịch đơn lẻ, nó đã trở thành phép thử mới đối với khả năng chống chịu của hệ thống y tế toàn cầu trong bối cảnh chúng ta vẫn đang loay hoay tìm kiếm sự đồng thuận để đối phó với những đại dịch mới.

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Nói về quốc phục hay cao hơn là bàn tới câu chuyện quốc phục ở nước ta có lẽ rất khó ấn định được thời điểm chính xác, bởi mỗi giai đoạn lại bùng lên rồi xẹp xuống, hòa tan trong vô vàn sự kiện, hoạt động... Những ngày gần đây, thông qua một hoạt động mang tính lễ nghi cấp Nhà nước, vấn đề cần có một bộ quốc phục, lễ phục mang tính thành quy lại xôn xao dư luận, khiến nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa trăn trở, đặt câu hỏi: “Tại sao, đến hôm nay, chúng ta vẫn còn băn khoăn đi tìm quốc phục?”.

Cây giáo trên tay vua

Cây giáo trên tay vua

Giáo là món vũ khí “kinh điển” của thời cổ đại, vì nó dễ chế tạo, dễ huấn luyện và được sử dụng rất linh hoạt. Ngoài binh lính, có những vị vua nước Việt cũng từng cầm giáo làm vũ khí, và có vị còn... ra đi vì mũi giáo.

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang âm thầm thúc đẩy sự mở rộng của nhiên liệu hóa thạch, giúp một số quốc gia gây ô nhiễm lớn nhất thế giới khoan và khai thác nhiều dầu khí hơn. Đã đến lúc cần xem xét lượng khí thải do AI tạo ra, vốn có thể vượt xa đáng kể so với tác động môi trường từ cơ sở hạ tầng của nó.

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

Thảm họa Chernobyl không chỉ khép lại bằng những con số thương vong, mà còn mở ra một bước ngoặt lớn trong tư duy về an toàn và chính sách năng lượng toàn cầu. Từ cú sốc 1986, khái niệm "văn hóa an toàn hạt nhân" được đặt lên hàng đầu, kéo theo những thay đổi sâu rộng trong thiết kế, vận hành và giám sát các nhà máy điện nguyên tử. Ngày nay, khi nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng gia tăng, điện hạt nhân đang trở lại và đáng tin cậy hơn nhiều so với cách đây 4 thập kỷ.

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

Ngày 28/4/2026, Hội nghị quốc tế lần thứ nhất về Chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch đã diễn ra tại thành phố Santa Marta của Colombia, với sự tham dự của đại diện hơn 50 quốc gia. Bức tranh rối ren của thị trường năng lượng thế giới thời gian qua cho thấy một thực tế phũ phàng là sự lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đang trói buộc các quốc gia vào những biến động địa chính trị phức tạp, vốn nằm ngoài tầm kiểm soát. Trong bối cảnh đó, hội nghị tại Santa Marta đã được nhiều ý kiến ca tụng là sự kiện đánh dấu “bước khai tử” nhiên liệu hóa thạch.