Esmail Khatib - Bộ trưởng Tình báo Iran

Sự trở lại của ông Khatib

Ông Khatib, người được cho là có những quan hệ mạnh mẽ với đại giáo chủ Ali Khamenei và Chánh án Tòa án Iran, được thiết lập nhằm tái khẳng định vai trò của bộ mình với tư cách là người đứng đầu cộng đồng tình báo Iran, có khả năng nổi lên từ cái bóng của Lực lượng vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) chuyên về các hoạt động tình báo nội địa.

Mặc dù lãnh đạo cơ quan tình báo chính của Iran nhưng ông Khatib có vẻ như chưa tỏ ra hối lỗi về sự thất bại của mình trong vụ ám sát nhà lãnh tụ Hamas, Haniyeh. Chỉ vài tuần trước vụ tấn công, Khatib còn huyên thuyên về những thành công của Bộ mình trong việc chống lại các mối đe dọa khủng bố và cải thiện hợp tác trong số những cơ quan tình báo Iran.

Hồi giữa tháng 7/2024, ông Khatib tuyên bố rằng việc tăng ngân sách lên gấp 10 lần cho MOIS dưới thời cầm quyền của cố Tổng thống Ebrahim Raisi đã giúp mở rộng cơ sở hạ tầng an ninh của Iran, nâng cao hiệu quả của MOIS, cụ thể chống lại Israel. Trong suốt năm 2023 và sang năm 2024, ông Khatib thường xuyên ca ngợi những hoạt động thành công của MOIS đã phá vỡ các mạng lưới được cho là do sự chỉ đạo trực tiếp của Israel, Nhà nước Hồi giáo Iraq và ash-Sham (ISIS), cũng như các tổ chức bất đồng chính kiến khác.

Bốn ngày trước khi xảy ra cái chết của ông Haniyeh, ông Khatib đã báo cáo về việc đánh sập một mạng lưới khác của Mossad, cho rằng đó là bước ngoặt cho MOIS. Bất chấp những tuyên bố có vẻ cường điệu này, ông Khatib và MOIS nói chung phần lớn đã tránh được việc bị đổ lỗi đã thất bại khi Haniyeh bị tấn công ngay trong một nhà khách của IRGC trong bối cảnh an ninh được tăng cường ở thủ đô.

Chịu trách nhiệm chính trong việc bảo vệ các yếu nhân người Iran và các yếu nhân nước ngoài ghé thăm nước này, rõ ràng IRGC đã thất bại trong việc bảo vệ nhà khách chính phủ. Và họ rốt ráo tiến hành cuộc điều tra bằng việc bắt giữ hơn 20 người gồm cả những sĩ quan tình báo cấp cao, các quan chức quân đội và cả nhân viên nhà khách. Trong lúc đó ông Khatib đã đưa ra cáo buộc Mỹ đã bật đèn xanh cho Israel tổ chức vụ giết người. Thất bại an ninh lớn này cũng có thể có lợi cho MOIS. Vụ tấn công đã làm dấy lên làn sóng tranh luận về những trăn trở cố hữu đối với việc Israel hay tìm cách xâm nhập vào Iran.

Nếu chế độ chấp nhận những thành công mà MOIS đã tuyên bố thì những trăn trở đó sẽ dẫn đến việc tăng ngân sách và hỗ trợ cho Bộ này. Thêm nữa, khi Tehran phải đối mặt với những mối họa ám sát liên tục, những cuộc tấn công vào các chương trình vũ khí hủy diệt hàng loạt (WMD), sự bất mãn trong nước, thì cơ chế giám sát và khả năng an ninh của MOIS ngày càng được tăng cường đối với an ninh của chế độ.

Con đường quan lộ

Vậy ông Khatib đã làm thế nào để giữ chiếc ghế của mình khi mà một chính quyền Tổng thống mới đã được nhậm chức? Dù đã tự mô tả mình là một nhà cải cách thực dụng trong chiến dịch tranh cử, ông Pezeshkian có thể đã không có nhiều lựa chọn trong việc giữ lại một Bộ trưởng Tình báo đã bị Mỹ trừng phạt vì những cáo buộc vi phạm nhân quyền của MOIS. Luật pháp Iran yêu cầu sự chứng thực của nhà lãnh đạo để bổ nhiệm bộ trưởng tình báo.

Ông Mohammad Khatami, vị giáo sĩ có tư tưởng cải cách được bầu làm Tổng thống Iran vào năm 1997, được cho là có 15 ứng viên đã bị lãnh tụ tối cao Khamenei cự tuyệt trước khi tìm được một ứng viên có thể chấp nhận được cho chiếc ghế Bộ trưởng Tình báo. Thêm nữa, ông Pezeshkian đã công khai theo đuổi các chính sách chung của lãnh tụ Khamenei, điều này đã báo hiệu cho điềm tốt lành cho Khatib và mối quan hệ của ông với ngài tổng thống.

Có một số thông tin đáng chú ý làm hé mở khả năng giữ chức của Khatib. Ngài Bộ trưởng MOIS (người có vẻ được chế độ hiện tại ưa thích) đã nghiên cứu luật học Hồi giáo dưới thời Khamenei, duy trì quan hệ với IRGC, và từng giữ một chức vụ quan trọng trong ngành Tư pháp. Khatib gia nhập MOIS năm 1991 sau khi phục vụ lần đầu tiên trong nhánh tình báo của IRGC xuyên suốt thập niên 1980. Nhiệm vụ đầu tiên của MOIS tại Qom liên quan đến phản gián và an ninh, bao gồm giám sát nhiều tu viện tại thành phố linh thiêng này (những nơi được cho là chống đối Khamenei) việc này đã đưa Khatib vào các kết nối thường xuyên với Văn phòng lãnh tụ tối cao (OSL).

Kế tiếp Khatib đã xây dựng những mối quan hệ với các nhân vật bảo thủ quan trọng trong ngành tư pháp Iran, đặc biệt là với Tổng thống Ebrahim Raisi. Cố tổng thống Raisi là một học trò cũ của lãnh tụ Khamenei và đã nổi lên trong ngành tư pháp để trở thành phó rồi sau đó là Chánh án. Từ năm 2012 đến năm 2019, ông Khatib đứng đầu Trung tâm tình báo và bảo vệ của bộ Tư pháp Iran, làm việc dưới trướng Raisi.

Nhiệm kỳ của ông Khatib cũng trùng với nhiệm kỳ của cựu giám đốc MOIS - Gholam-Hoseyn Mohseni-Ejei, người từng giữ chức Bộ trưởng Tình báo Iran trong giai đoạn 2005 - 2009. Trong giai đoạn 2014-2021, ông Mohseni-Ejei là trợ lý chánh án và sau đó là phó chánh án dưới quyền ông Raisi. Năm 2021 sau khi ông Raisi đắc cử Tổng thống, lãnh tụ Khamenei đã chỉ định cựu giám đốc MOIS trở thành chánh án mới của Iran. Mohseni-Ejei được cho là bạn thân của ông Raisi trong thời gian ông phục vụ cùng với vị tổng thống tương lai, người được cho là đang được lãnh tụ Khamenei đào tạo để trở thành lãnh tụ tối cao tiếp theo.

Với lễ nhậm chức Tổng thống của ông Raisi vào tháng 8/2021, bộ ba đã tạo ra mối liên kết chặt chẽ chưa từng có giữa tổng thống, Tư pháp và Bộ Tình báo. Sự liên kết này đã chín muồi đủ để trao cho MOIS vai trò thậm chí còn lớn hơn và nhiều quyền hạn hơn trong việc thực thi các luật an ninh quốc gia của Iran chống lại những đối tượng phản động người Iran thuộc mọi thành phần.

Khi được đề bạt làm Bộ trưởng tình báo Iran, ông Khatib hứa hẹn sẽ chuyển hóa chương trình tập trung vào việc cung cấp hoạt động giám sát và bảo vệ an ninh quốc gia. Ngay từ đầu chính quyền Raisi dường như đã khôi phục một số ảnh hưởng thể chế của MOIS. Hồi tháng 3/2022, ngay trong bài phát biểu trước các viên chức MOIS, Tổng thống Raisi đã kêu gọi cải tổ Bộ Tình báo nhằm bảo tồn, bảo vệ hệ thống và Cách mạng Hồi giáo.

Sau thời Tổng thống Hassan Rouhani, Raisi đã giảm bớt một số thủ tục và chính sách đàn áp hà khắc của MOIS, lời kêu gọi của ông Raisi dường như được lên kế hoạch để khôi phục lòng tin của những người theo đường lối cứng rắn vào quỹ đạo của MOIS. Ông Raisi cũng nhấn mạnh việc cần phải hợp tác hơn nữa trong số các cơ quan tình báo của Iran, có thể cho thấy mong muốn dẫn đầu của MOIS nhằm đạt được mục tiêu này.

Kế hoạch cải tổ toàn diện MOIS

Việc nhấn mạnh vào cải thiện hiệu suất của cộng đồng tình báo Iran là hết sức cần thiết sau những thất bại liên tiếp trong nước trong những nhiệm vụ phản gián và bảo vệ yếu nhân, từ đây đã cho thấy Iran dễ bị tổn thương như thế nào trước các hoạt động tình báo hải ngoại, mà cụ thể là tính phức tạp trong hoạt động tình báo của Israel. Suốt hơn một thập niên, Iran liên tục hứng chịu nhiều vụ ám sát các nhà khoa học hạt nhân cùng các quan chức khác do các điệp viên Israel thực hiện. Cuối năm 2020, Israel đã đưa các cuộc tấn công lên một tầm cao mới bằng việc sát hại Mohsen Fakhrizadeh, tức cha đẻ của chương trình hạt nhân Iran.

Mặc dù các nhà lãnh đạo chế độ đã ghi nhận cảnh báo của MOIS về âm mưu giết người sắp xảy ra, nhưng cái chết của ông Fakhrizadeh đã đại diện cho một thất bại lớn về an ninh và tình báo. Nhiều tháng sau đó, vào tháng 4/2021 xảy ra một vụ nổ tại cơ sở hạt nhân Natanz dẫn đến sự chỉ trích chính thức đối với cộng đồng tình báo Iran đã không biết cách chặn đứng gián điệp, gia tăng nỗi lo về việc xâm nhập của Mossad vào các cơ quan an ninh và tình báo Iran.

Sự thành công liên tiếp của người Israel đã làm nổi bật thiếu sót trong khả năng của MOIS bao gồm sự yếu kém trong khâu phối hợp với các cơ quan tình báo khác của Iran. Tuy vậy, MOIS đã lên tiếng tuyên bố đã phá vỡ nhiều âm mưu nham hiểm của Israel và các hoạt động thù địch hải ngoại chống lại Iran, bắt sống nhiều điệp viên, các phần tử khủng bố và những kẻ nổi loạn để duy trì vị thế của mình. Những cuộc điều tra của MOIS sau các vụ tấn công cũng thường dẫn đến việc tiếp quản những tài sản tình báo hải ngoại, càng củng cố thêm danh tiếng là một cơ quan đáng tin cậy của chế độ.

Dưới sự lãnh đạo của ông Khatib, MOIS đã tăng cường cộng tác với ngành Tư pháp. Cùng với nhau, các quan chức tư pháp và MOIS đã sử dụng định nghĩa mở rộng của cái gọi là những mối họa nội bộ. Ngoài những thành phần phản động và những kẻ ly khai, MOIS còn nhắm mục tiêu vào những nhà báo độc lập, những người ủng hộ nhân quyền, các liên đoàn lao động, và thậm chí cả những nhà môi trường. Các vụ bắt giữ, xét xử và xử tử đã tăng vọt trong 3 năm qua.

Trở lại giữa năm 2022, MOIS đã góp phần châm ngòi cho tình trạng bất ổn trong tương lai khi cho phép Mohseni-Ejei sử dụng cơ quan mình để bảo vệ các giá trị văn hóa và tôn giáo. Sau khi cáo buộc các kẻ thù của Iran đã cổ xúy cho sự vô đạo đức trong xã hội, chánh án đã kêu gọi các thực thể tình báo trong nước cùng hành động chống lại những nhóm vận động  chống lại việc phụ nữ đội khăn trùm đầu. Một thời gian ngắn sau đó, cô Mahsa Amini, 22 tuổi, đã chết trong lúc bị giam giữ vì lời buộc tội mơ hồ “khăn trùm đầu không đúng cách”.

Cái chết của cô đã làm kích hoạt nhiều cuộc biểu tình chống chính phủ diễn ra suốt nhiều tháng khi người dân Iran trên khắp đất nước bày tỏ sự bất bình của họ đối với những vấn đề xã hội, kinh tế và chính trị, dưới khẩu hiệu “phụ nữ, cuộc sống, tự do”. Ngay từ đầu những cuộc tuần hành này, Khatib đã đe sẽ truy tố những người Iran biểu tình.

Hồi cuối năm 2022, MOIS đã thực hiện đàn áp biểu tình, xác định và bắt giữ hàng loạt cá nhân, quản thúc tại gia các nhà hoạt động, đe dọa giới truyền thông và phá vỡ các cuộc biểu tình. Kể từ đó, MOIS cùng với những lực lượng an ninh khác của Iran đã nhắm vào các nhà hoạt động dân sự và tôn giáo từ nhiều nhóm dân tộc ít người, thu thập lời thú tội (bị ép cung) từ các tù chính trị, hỗ trợ truy tố, giam giữ, và trong một số trường hợp đã hành quyết những phần tử phản động với những cáo buộc liên quan đến an ninh là “baghy” (nổi loạn có vũ trang), “moharebeh” (báng bổ Thánh Allah) và “efsad-fil-arz” (tham nhũng). Mối giao hảo giữa Khatib với Khamenei và Mohseni-Ejei cho thấy ông đang ở vị thế tốt nhất để củng cố hơn nữa MOIS ngay trong chế độ. Sau khi mất đi người học trò Raisi, Giáo chủ Khamenei có thể muốn có một MOIS mạnh hơn để cân bằng với IRGC quyền lực.

Một bộ tình báo mạnh mẽ cũng có thể giúp kiềm chế sự khác biệt giữa những người bảo thủ và giám sát những thách thức tiềm tàng từ bên trong cơ quan lập pháp. Nói tóm lại, dưới sự lãnh dạo của Khatib, MOIS đang đóng một vai trò ngày càng nổi bật trong chế độ, đặc biệt là khi Iran đang đối mặt với nhiều thách thức cả trong và ngoài nước. Tuy nhiên, như những gì xảy ra trước đây, việc tập trung mở rộng vào những mối đe dọa trong nước của MOIS có thể gây tổn hại đến việc xử lý những mối họa tình báo nước ngoài, có khả năng khiến chế độ này dễ bị tổn thương như hiện nay.