Xung quanh việc Iran đột ngột dừng cho Nga dùng căn cứ không kích IS

• Iran triển khai S-300 bảo vệ nhà máy hạt nhân
• Iran lại "vuốt râu" khu trục Mỹ
• Liên minh Nga – Iran gặp trục trặc
• Nga sẽ không được tiếp tục sử dụng căn cứ tại Iran

Tăng uy lực cho Nga về quân sự

Đối với nhiều chuyên gia phân tích, mượn được căn cứ của Iran là dấu hiệu cho thấy Nga không hề có ý định giảm bớt cường độ chiến dịch không kích ở Syria trong thời gian tới, đặc biệt là trong bối cảnh quân đội Chính phủ Syria vừa thất bại trong việc khép chặt vòng vây xung quanh thành phố chiến lược Aleppo do quân nổi dậy kiểm soát.

Trước đây, để có thể không kích các mục tiêu quan trọng ở Syria, các oanh tạc cơ tầm xa Nga phải bay từ căn cứ ở miền nam nước này, vượt quãng đường gần 2.000 km để ném bom và quay về. Nhưng với việc sử dụng căn cứ Hamadan ở tây bắc Iran, những oanh tạc cơ đó chỉ phải bay khoảng 650 km, băng qua không phận Iraq và tiến vào Syria, theo hãng thông tấn Fars.

Với quãng đường ngắn hơn nhiều lần như vậy, máy bay ném bom Nga cần ít nhiên liệu hơn và có thể mang thêm nhiều bom hơn, cho phép Nga gia tăng cường độ các cuộc không kích vào mục tiêu phiến quân ở Syria. Bộ Quốc phòng Nga xác nhận máy bay Tu-22 của họ đã ném bom trúng các mục tiêu của Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) và Jabhat al-Sham, nhóm phiến quân tách ra từ al-Qaeda hồi tháng trước, phá hủy 5 kho đạn lớn, các trại huấn luyện và 3 sở chỉ huy.

Tổng thống Putin thăm Iran đẩy mạnh quan hệ hợp tác đôi bên.

"Nga giờ đây đã được tự do sử dụng không phận Iran", Boris Zilberman, chuyên gia tại Quỹ Bảo vệ dân chủ, nói. "Các oanh tạc cơ bố trí ở Iran có thể giảm bớt thời gian bay, giúp người Nga phản ứng nhanh hơn với các tình huống trên mặt đất".

Chuyên gia này cho rằng, với lợi thế trên, chiến dịch ném bom của Nga sẽ được tăng cường một chút, nhưng điều quan trọng là giờ đây Moscow đang nắm trong tay "một chỗ đứng chân hậu cần mới ở Iran, chắc chắn sẽ khiến chiến dịch không kích của họ uy lực hơn".

Jeff White, chuyên gia phân tích quân sự tại Viện Washington, cũng có chung quan điểm. "Việc triển khai Tu-22M3 tới Hamadan cho phép máy bay này quay vòng thực hiện nhiệm vụ nhanh hơn, giúp phi hành đoàn bớt mệt mỏi hơn, tiết kiệm chi phí nhiên liệu hơn, và tăng khối lượng vũ khí mang theo", ông nói.

Về chính trị

Giới phân tích cho rằng, việc sử dụng căn cứ Hamadan còn thể hiện tham vọng chính trị quan trọng của Nga ở khu vực Trung Đông bất ổn, nơi Nga hiện chỉ có các căn cứ quân sự ở Syria.

"Bố trí máy bay ném bom ở Iran giúp Nga tiết kiệm công sức và nhiên liệu", Adrew Tabler, chuyên gia thuộc Viện Washington, nhận định. "Nhưng điều quan trọng hơn là nó thể hiện về mặt chính trị rằng Nga đang cùng phe với Iran trong cuộc chiến khu vực ở Syria".

Nhiều chuyên gia phân tích khác cũng nhất trí rằng, động thái mới của Nga mang nặng động cơ chính trị hơn là một sự thay đổi quan trọng trong chiến lược quân sự. Iran từ lâu đã cấm các lực lượng quân sự nước ngoài thiết lập căn cứ trên lãnh thổ của họ. Tuy nhiên, chiến dịch không kích mới đây của Tu-22 dường như là một tín hiệu cho thấy, mối quan hệ đồng minh ngày càng gắn kết giữa Iran và Nga, góp phần củng cố và mở rộng ảnh hưởng quân sự của Nga trong khu vực. Iran và Nga "có quan hệ hợp tác chiến lược trong cuộc chiến chống khủng bố ở Syria, và chia sẻ năng lực, hạ tầng để đạt mục đích này", Chủ tịch Hội đồng An ninh quốc gia Iran Ali Shamkhani tuyên bố.

Trong cuộc nội chiến kéo dài nhiều năm qua ở Syria, Iran là một trong những đồng minh hiếm hoi của Tổng thống Bashar al-Assad. Iran cũng nhận thấy lợi thế chiến lược trong quan hệ với Nga, nước có chung mong muốn chống lại ảnh hưởng của Mỹ bằng quan hệ hợp tác thương mại và năng lượng. Thỏa thuận hạt nhân của Iran với phương Tây đã tạo điều kiện cho Moscow hoàn thành hợp đồng bán các hệ thống tên lửa phòng không mạnh mẽ S-300 cho Tehran.

Năm ngoái, Nga và Iran đã ký một thỏa thuận hợp tác quân sự, tập trung vào huấn luyện và chống khủng bố. Có vẻ như quan hệ hợp tác giữa hai bên giờ đây đã được nâng lên một tầm cao mới, khi Tổng thống Nga Vladimir Putin vừa cử đặc phái viên Trung Đông tới Tehran để thảo luận các biện pháp hợp tác. Nga cũng đề xuất được sử dụng không phận Iran để phóng tên lửa hành trình vào các mục tiêu nổi dậy ở Syria.

Theo chuyên gia White, việc tăng cường hợp tác quân sự với Iran sẽ giúp Nga có thêm động lực và ảnh hưởng trong khu vực Trung Đông. "Dù có những khác biệt chính sách giữa hai nước, Nga và Iran đều đang tham gia vào hoạt động hợp tác quân sự rất hiệu quả ở Syria. Hamadan trên thực tế sẽ là một căn cứ quân sự của Nga ở Iran, và tôi cho đó là một bước ngoặt lớn", ông nói.

Máy bay Tu-22 của Nga ném bom IS ở Syria.

Iran có cái nhìn không nhất quán đối với Moscow

Giới chức Iran hôm 23-8 cho biết, việc Nga sử dụng căn cứ không quân của nước này để không kích IS tại Syria "đã qua". Hãng tin Tasnim dẫn lời người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Bahram Qasemi tuyên bố: Nga "không có căn cứ quân sự, không đóng quân" trên lãnh thổ của Tehran.

ÔngQasemi cho biết, Nga sử dụng căn cứ không quân của Iran vào trung tuần tháng 8 và hiện đã kết thúc hoạt động này. Hôm 17-8, Moscow tuyên bố các chiến đấu cơ của họ xuất kích từ Iran 3 ngày liên tiếp để tiêu diệt phiến quân IS tại Syria.

Một ngày sau tuyên bố của Nga, Iran mới ra thông cáo xác nhận. Trang web của kênh truyền hình nhà nước Iran dẫn lời Bộ trưởng Quốc phòng, đại tướng Hossein Dehghan chê trách tuyên bố của Nga là "phô trương", "bội tín". Ông Dehghan cũng nói, Nga đang tìm cách thể hiện mình "là một siêu cường". Iran và Nga cùng ủng hộ chính quyền của Tổng thống Syria Bashar al-Assad. Nga bắt đầu triển khai máy bay từ căn cứ Hamadan ở tây Iran để tấn công phiến quân ở Syria từ hôm 17-8. Bộ Quốc phòng Nga hôm 17-8 thông báo các máy bay Su-34 tiêu diệt hơn 150 chiến binh IS.

Ngày 23-8, Chủ tịch Quốc hội Iran Ali Larijani đã châm ngòi cho cuộc tranh cãi với giới quân đội khi lên tiếng chỉ trích tuyên bố của Bộ trưởng Quốc phòng Hossein Dehghan vì đã "phát ngôn không phù hợp" khi đề cập đến hoạt động quân sự của Nga ở nước này. Giới phân tích cho rằng, những tranh cãi trong giới tinh hoa ở Tehran phản ánh cái nhìn không nhất quán của giới chức nước này đối với Moscow, một "thù cũ, bạn mới" của họ, buộc Nga phải chấm dứt sớm chiến dịch triển khai oanh tạc cơ chiến lược ở căn cứ quân sự Hamadan của Iran.

Nỗi ám ảnh từ quá khứ

Theo những gì tướng Dehghan đưa ra, có vẻ như ban đầu Iran và Nga đã thống nhất giữ bí mật về việc máy bay quân sự Nga được triển khai đến Hamadan để không kích IS. "Các lãnh đạo Iran rõ ràng đã thấy bẽ mặt với tuyên bố của Nga", Nasser Zamani, chuyên gia phân tích về tình hình Iran, nói. "Họ biết rằng, người Iran cực kỳ nhạy cảm với việc cho nước ngoài sử dụng lãnh thổ, điều chưa từng xảy ra cho đến nay".

Tuy nhiên, theo Amir Taheri, cựu Tổng Biên tập tờ Kayhan và là chuyên gia phân tích chính trị của Iran, bí mật này rất khó giữ, trong bối cảnh Tổng thống Nga Vladimir Putin rất muốn cho cả thế giới thấy rằng, Nga đang quay trở lại một cách mạnh mẽ ở Trung Đông với tư cách là một siêu cường có ảnh hưởng lớn. Thế nhưng điều đó lại đẩy các quan chức Iran vào thế khó, bởi tâm lý "sợ Nga" mang đậm yếu tố lịch sử ở quốc gia Hồi giáo này.

Chỉ vài giờ sau khi Nga tuyên bố triển khai Tu-22M3 ở Hamadan, nhiều nghị sĩ Iran đã lên tiếng phản đối, cho rằng sự hiện diện quân sự của Nga ở nước này vi phạm Hiến pháp Cộng hòa Hồi giáo, trong đó quy định cấm bất cứ quân đội nước ngoài nào sử dụng lãnh thổ Iran, kể cả cho mục đích hòa bình như cứu trợ nhân đạo.

Để xoa dịu căng thẳng, Chủ tịch Quốc hội Larijani phải tuyên bố rằng, Iran không "trao" căn cứ cho Nga, mà chỉ cho không quân nước này sử dụng các cơ sở hạ tầng của Iran. Ông còn khẳng định các máy bay Nga chỉ "tiếp nhiên liệu" và xuất hiện tạm thời ở Hamadan, không đóng quân lâu dài tại đây.

Thân nhưng chưa tin?

Tehran thân Moscow trở lại vào năm 1979, khi các giáo sĩ Hồi giáo Iran, dưới sự hậu thuẫn của các tổ chức cánh tả, phát động cách mạng Hồi giáo, đưa đại giáo chủ Ayatollah Khomeini lên nắm quyền, với câu khẩu hiệu nổi tiếng "Không Tây cũng chẳng Đông". Người kế nhiệm ông là Ali Kamenei hồi đầu năm nay đã thay đổi khẩu hiệu đó thành "Hướng Đông", ám chỉ việc ngả về phía Nga trong bối cảnh bóng ma của Chiến tranh lạnh đang dần tái xuất trên thế giới.

"Chiến lược Hướng Đông là một hình thức tìm kiếm sự bảo trợ", Ali-Akbar Velayati, cựu ngoại trưởng Iran, cố vấn của ông Kamenei, tuyên bố. "Chúng ta biết rằng trật tự thế giới cũ đã tan vỡ và không ai, kể cả người khôn ngoan nhất, biết được điều gì sẽ xảy ra. Trong thời kỳ bất định như vậy, tốt hơn hết là có một đồng minh mạnh". Quan điểm này của ông Velayati phần nào thể hiện mối quan hệ nồng ấm hiện nay giữa Nga và Iran, trong đó có quyết định chưa từng có tiền lệ cho phép Nga triển khai oanh tạc cơ, tiêm kích đến căn cứ quân sự nước này để chống kẻ thù chung là IS ở Syria.

"Quan hệ của chúng tôi với Nga mang bản chất chiến lược. Trong cuộc chiến chống kẻ thù chung, tất cả căn cứ của chúng tôi đều mở cửa với Nga", chuẩn đô đốc Ali Shamkhani, Tổng Thư ký Hội đồng An ninh quốc gia tối cao Iran, tuyên bố.

Căn cứ Hamadan ở tây bắc Iran.

Theo Velayati, ông Khamenei tin rằng Nga có thể giúp đỡ Cộng hòa Hồi giáo Iran xóa bỏ ảnh hưởng của Mỹ ở Trung Đông và đây cũng là mục tiêu mà Nga đang hướng tới trong quá trình lấy lại hình ảnh cường quốc của mình. Đổi lại, Iran hy vọng mối quan hệ với Nga sẽ giúp họ phá vỡ thế cô lập trong khu vực, gia tăng ảnh hưởng lên các nước láng giềng, và ép những đồng minh bị Mỹ bỏ rơi như Ai Cập và Thổ Nhĩ Kỳ vào vòng ảnh hưởng của họ.

Tuy nhiên, các chuyên gia đánh giá rằng mối quan hệ hiện nay giữa Iran và Nga chỉ là "tuần trăng mật tạm thời". "Iran và Nga hợp tác với nhau vì cả hai đều không muốn phe của mình bị đánh bại ở Syria", giáo sư Sadeq Ziba-Kalam thuộc Đại học Tehran nhận định. "Cả Tehran và Moscow đều muốn lợi dụng cơ hội Mỹ rút khỏi Trung Đông để tìm cách lấp chỗ trống".

Chuyên gia này cho rằng, việc Nga sử dụng căn cứ không quân Hamadan của Iran để không kích IS chỉ là một hành động mang tính biểu tượng cho quan hệ giữa hai nước, mà không mang lại nhiều giá trị chiến lược trên chiến trường. Bởi vậy, khi vấp phải phản ứng từ dư luận Iran, Nga sẵn sàng rút oanh tạc cơ khỏi căn cứ trên để tránh những tổn thất lâu dài.

Tâm lý "sợ Nga" ở Iran bắt nguồn từ những cuộc chiến mà các Sa hoàng phát động chống lại vương quốc Persia đã suy yếu trong giai đoạn cuối thế kỷ 18 tới năm 1830, sáp nhập một phần lãnh thổ Iran ở vùng Caucasus và Trung Á vào Nga. Peter Đại đế và Catherine Đại đế luôn ấp ủ giác mơ sáp nhập toàn bộ Iran, để Nga có thể vươn được ra Ấn Độ Dương.

Năm 1941, Liên Xô đưa quân vào Iran, sử dụng lãnh thổ nước này như một tuyến vận chuyển đồ tiếp vận cho lực lượng Hồng quân tấn công phát xít Đức ở châu Âu. Sau Thế chiến II, Moscow từ chối rút quân khỏi 2 tỉnh của Iran là Azerbaijan và Kurdistan, với ý đồ biến chúng thành các thực thể độc lập và sáp nhập vào Liên Xô. Với sự hậu thuẫn của Mỹ lúc đó, Iran đã gây sức ép liên tục, đe dọa sẽ phát động chiến tranh khu vực, buộc Liên Xô phải rút quân đội khỏi hai địa phương này.

Đến thập niên 60, Iran trở thành một trong những đồng minh thân cận nhất của Mỹ trong khu vực, trong khi Liên Xô vẫn tìm cách gây sức ép buộc Iran phải xa rời phương Tây, bằng cách ủng hộ các chính quyền Arab ở Ai Cập, Libya, Syria và Iraq phát động cuộc chiến tuyên truyền chống chế độ quân chủ Tehran.

Chuyên gia Taheri nhấn mạnh, vụ việc trên là một minh chứng cho thấy mối quan hệ đồng minh Nga - Iran hiện nay tồn tại một nhược điểm cố hữu, đó là sự tin tưởng lẫn nhau giữa hai bên, sản phẩm của mối thù địch kéo dài trong quá khứ, khi cả hai đều chưa thể quên giai đoạn lịch sử được viết nên bởi xung đột, chiến tranh, bạo lực và máu.