Vụ thảm sát kinh hoàng xảy ra hơn 63 năm trước ở “Trạm ngựa”

“Trạm Ngựa” hay Nàn Ma là vùng đất nằm ở huyện Xín Mần, Hà Giang. Nơi này 63 năm về trước đã xảy ra vụ sát hại hết sức dã man đối với những văn công, nghệ sỹ đầu tiên của văn công quân đội trong đó có nghệ sỹ Bùi Như Yên – em trai của thi sỹ Hoàng Cầm.

Đội văn công tài hoa

Ra đời cùng quãng thời gian với Đoàn quân Tây tiến, Đội Văn công Trung đoàn 148 (Đội Văn công Lao – Hà – Yên) được thành lập từ chủ trương của Trung ương Đảng và Khu ủy Việt Bắc phối hợp để mở chiến dịch truy kích tàn quân của thực dân Pháp và tiễu phỉ với tên gọi “Đông tây tập đoàn”.

Đội là nơi tập hợp những người tài hoa, ngày mở đường tham gia tiễu phỉ, tối lại đốt lửa để biểu diễn văn nghệ cho bà con các dân tộc và chiến sỹ suốt một dải từ thượng Lào, qua Sơn La, Lai Châu, Lào Cai… đến tận Hà Giang. Và đội đã ra đi trong một đêm tối đầy ngậm ngùi vào ngày 15/5/1952 tại miền quan tái Nàn Ma (Xín Mần, Hà Giang) trong một lần bị lực lượng phỉ tập kích của phỉ mà ít ai biết đến.

Vụ thảm sát kinh hoàng xảy ra hơn 63 năm trước ở “Trạm ngựa” ảnh 1
Di ảnh Bùi Như Yên- em trai của thi sĩ tài hoa Hoàng Cầm.

Từ quyết định của Trung ương về thành lập mặt trận Tây Bắc (hay còn gọi là Tây tiến), 7 đại đội Tây tiến đã hình thành. Tại Hát Lót (Sơn La), các lực lượng này đã kết hợp với 2 đại đội và 2 trung đội Vệ quốc đoàn tổ chức thành Chi đội 3, còn gọi là Chi đội Sơn La, hay Trung đoàn 148. Tháng 4 năm 1950, đơn vị bắt đầu hành quân từ Mường Hủa, Mộc Châu (Sơn La) về Lang Chánh (Thanh Hóa).

Lúc này, ngoài nhiệm vụ bức thiết là tiêu diệt tàn quân Pháp và lực lượng phỉ, thì vấn đề sinh hoạt văn hóa, tinh thần cho quân và dân cũng đã được đặt ra. Nhất thiết phải có một đội văn nghệ để lưu diễn theo hành trình chiến đấu. Do chỉ đạo từ trên, tháng 7/1950, trên đường hành quân sang giúp nước bạn Lào hạ đồn Sầm Tớ, Trung đoàn 148 bắt đầu tuyển mộ nghệ sỹ thành lập đội văn công.

Trong nắng và gió Lào, tại một khu nhà sàn ở Cành Nàng (Lang Chánh, Thanh Hóa), đội văn công được thành lập. Hạt nhân ban đầu của đội gồm những người nổi tiếng một thời như Nguyễn Quang Tạo, Đỗ Tùng, Nguyễn Văn Sự, Hà Văn Cần, Nguyễn Văn Miên và Dương Bách Niên.

Vụ thảm sát kinh hoàng xảy ra hơn 63 năm trước ở “Trạm ngựa” ảnh 2
Di ảnh Nguyễn Thị Hảo, diễn viên nữ duy nhất của Đội Văn công.

Sau đó, trong quá trình tuyển lựa, một số văn nghệ sỹ người Hà Nội tản cư như: Nguyễn Văn Chương, Nguyễn Thị Hảo, Nguyễn Viết Đàm, Nguyễn Văn Thịnh và Trần Đình Ngà đã được chiêu tập. Sau khi quân số của đội ổn định, Bùi Như Yên (em trai của nhà thơ Hoàng Cầm) đã được điều từ Đoàn Văn công Việt Bắc đến làm Đội trưởng.

Đội Văn công Trung đoàn 148 mới đầu mang tên là Đội Tuyên văn có 13 người, được trang bị bao gạo, bi đông nước, 1 súng tiểu liên, 13 súng trường và dao dài. Đội văn công này vừa nhận nhiệm vụ biểu diễn và tuyên truyền văn hóa – văn nghệ, vừa sẵn sàng chiến đấu lại kiêm thêm việc vệ sinh, giặt giũ, khâu vá cho thương bệnh binh ở các binh trạm dọc đường.

Có lẽ trong lịch sử nghệ thuật quân đội, trong chiều dài những chiến dịch Đông Bắc, Tây Bắc khét lửa của những tháng năm này, Đội Văn công quả là dũng cảm đặc biệt và ghi nhiều dấu ấn trên mọi nẻo  đường chiến đấu và lưu diễn của mình.

Trong hồi ký của ông Đỗ Tùng, người duy nhất sống sót trong trận phỉ tập kích đội, còn có những trang hết sức đẫm nước mắt. Một dải biên viễn đội đã đi qua, hết Sầm Nưa, Mường Lựm, Mường Chanh, Pa Pe, Bản Sảy rồi đến Than Uyên, Tây Côn Lĩnh… Tuyến đường Lao – Hà ngày ấy hiểm trở, mưa nắng dữ dội và đột ngột. Thổ phỉ thường tổ chức tập kích, bắn lén dọc đường.

Đi như vậy, đánh như vậy, diễn như vậy nhưng cuộc sống anh em diễn viên trong đội ăn uống kham khổ vô cùng. Bữa ăn của họ chỉ là ngô, không có cả vôi để bung cho tuột mày, gạo thì ẩm mốc, đóng bánh, mỗi khi đem ra sông suối vo thì vỡ vụn, trắng như bột bún.

Thế nhưng, vượt lên những khó khăn vất vả ấy, những ca khúc, vở kịch nổi tiếng như: Trên đường lưu động (Kịch ngắn của Thế Lữ), Nụ cười sơn cước (Kịch thơ của Hoài Niệm), Du kích Sông Thao (nhạc Đỗ Nhuận), Trường ca Sông Lô (nhạc Văn Cao)… và các ca khúc, vở kịch do anh em tự biên tự diễn vẫn vút lên giữa đại ngàn, giữa đêm tối, giữa tiếng súng chát chúa để đem lại niềm vui, niềm tin cho nhân dân các dân tộc và cán bộ chiến sỹ.

Vụ thảm sát kinh hoàng xảy ra hơn 63 năm trước ở “Trạm ngựa” ảnh 3
Một trong những trang nhật ký xót xa của Lê Thị Hải, con gái duy nhất của nghệ sỹ - chiến sỹ Nguyễn Thị Hảo.

Định mệnh đêm đẫm máu!

Đầu năm 1952, theo điều động, Đội Văn công tiếp tục hướng về Hà Giang. Sau gần 3 tháng phục vụ ở địa phương này, trung tuần tháng 5/1952 Đội Văn công Trung đoàn 148 được lệnh trở về Lào Cai để phục vụ chiến dịch. Đường trở về Lào Cai của đội đi theo hướng Hoàng Su Phì, lên Xín Mần, cắt Si Ma Cai, Bắc Hà để về Lào Cai. Hành quân đến đâu, đội vẫn tổ chức biểu diễn đến đó.

Ngày 15/5/1952, đội về đến thôn Nàn Ma (Xín Mần) tổ chức biểu diễn và ở qua đêm tại đây. Lúc này Nàn Ma có hơn 60 hộ, nhưng do phỉ hoạt động ráo riết nên hầu hết người dân đều phải vào rừng lánh nạn. Tối hôm đó, đội đã ở lại nhà ông Giàng Seo Dìn.

Nửa đêm người dân nghe thấy nhiều tiếng súng nổ. Sáng sớm hôm sau, họ được chứng kiến một cảnh tượng hãi hùng: Nền nhà ông Giàng Seo Dìn ướt sũng máu. Sau đó, với sự tiếp viện của bộ đội địa phương, nhân dân tổ chức tìm kiếm và đã phát hiện ra 7 thi thể anh em văn công trong đội, gồm 6 nam và 1 nữ, đã bị phỉ hạ sát và vứt xuống một hố sâu bên cạnh nhà.

Theo ông Đỗ Tùng, thành viên duy nhất còn sống sót của Đội Văn công cừ khôi này thì, khi bị phỉ đánh úp, toàn Đội Văn công đã tổ chức đánh lại phỉ. Đồng chí Bùi Như Yên, sau khi bắn hết đạn, đã xông ra đánh giáp lá cà với phỉ. Nguyễn Thị Hảo, diễn viên nữ duy nhất của đội bị phỉ chém mất một cánh tay, xả một bên chân, với chiếc ba lô nhuốm đầy máu trên lưng vẫn xông ra đánh địch bằng dao.

Vụ thảm sát kinh hoàng xảy ra hơn 63 năm trước ở “Trạm ngựa” ảnh 4
Khu vực Đội Văn công bị hạ sát.

Cuối cùng do đạn hết, lực lượng yếu, 7 anh em trong đội đều bị phỉ sát hại. 4 đồng chí khác là Dương Bách Niên, Nguyễn Văn Thịnh, Lê Văn Chương, Nguyễn Quang Đạo bị thương nhưng vẫn cố cõng nhau chạy khỏi vòng truy sát của phỉ. Nhưng do trời tối, sức yếu lại không thông thuộc địa hình nên họ đều rơi vào tay phỉ.

Người dân ở đây vẫn còn nhớ như in sự bất khuất của những người nghệ sỹ - chiến sỹ này vào buổi trưa hôm sau. Để khủng bố tinh thần của dân, trưa ấy, bên bờ suối của thôn Nàn Ma, bọn phỉ đã bắt dân đến xem chúng xử tội những người nghệ sỹ - chiến sỹ dũng cảm kia. Tại đây tên Sần Chấn Phù, chỉ huy của phỉ, đã bắt 4 người nghệ sỹ - chiến sỹ đang bị thương ấy ký giấy đầu hàng và kéo đàn phục vụ chúng.

Thế nhưng thật bất ngờ, theo sự ra hiệu của đồng chí Dương Bách Niên, cả bốn người nhuốm đầy máu do thương tích ấy đã đồng loạt và hiên ngang cất lên tiếng hát: “Binh đoàn ta 148 tiến lên! Sơn La từ xưa bao gian khổ trường kỳ! Xưa Mường Khương, Than Uyên chiến thắng chớ quên! Sầm Tớ, Pha Long ầm tiếng súng sáng ngời bao gương hy sinh!...”

Một loạt đạn chát chúa vang lên, 4 nghệ sỹ - chiến sỹ ấy đã ngã xuống. Người dân ngậm ngùi thương xót. Ngày hôm sau, Đại đội 513 thuộc tiểu đoàn đến giải vây. Vật chứng còn lại duy nhất chỉ là cây đàn phong cầm bóng loáng mồ hôi, lỗ chỗ vết đạn.

Ông Âu Văn Hợp, Giám đốc Bảo tàng Hà Giang ngậm ngùi: “Tôi đã tra cứu tài liệu thấy Đội Văn công này có rất nhiều đóng góp và họ hy sinh rất bi tráng, nhưng lại thấy rất ít các tài liệu in tải về những đóng góp của họ. Hình như họ vẫn đang chỉ ở trong tâm trí của người thân và bạn bè một lứa thuở ấy”

Đơn Thương

Các tin khác

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.

Lan man về nghề viết

Lan man về nghề viết

Thật lạ, có những câu thơ, dù chỉ đọc thoáng qua nhưng rồi lại nhớ mãi, có thế bởi tự dưng lại nhớ đến bài tứ tuyệt Vũ Hoàng Chương tặng Vũ Bằng: “Có bằng nói láo bốn mươi năm. Vũ ấy mà sao giọng vẫn văn. Hay tại đa ngôn đa báo hại. Giường tiên trời phạt chẳng cho nằm”.

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Tại phiên đấu giá Nghệ thuật Hiện đại và Đương đại do Sotheby's tổ chức tại Hồng Kông vừa qua, các tác phẩm của danh họa Mai Trung Thứ và Lê Phổ đã được chốt với mức giá gần 1 triệu USD. Điều đáng nói, đây đang trở thành một xu hướng kéo dài trong nhiều năm qua. Đằng sau những con số ấn tượng ấy không chỉ là câu chuyện của thị trường, mà còn là dấu hiệu cho thấy hội họa Đông Dương đã và đang được định danh trên bản đồ toàn cầu.

Đường dài của những sáng tạo mới

Đường dài của những sáng tạo mới

Trong vài năm trở lại đây, đời sống nghệ thuật Việt Nam chứng kiến một làn sóng sáng tạo đến từ các nghệ sĩ trẻ và những đơn vị nghệ thuật độc lập. Họ không chỉ dàn dựng tác phẩm, mà còn tạo ra những“ngôn ngữ biểu đạt mới”- nơi chất liệu văn hóa Việt Nam được đặt trong sự đối thoại với tinh hoa nghệ thuật hàn lâm châu Âu.

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Đó là triển lãm "Thổ cẩm Việt Nam - những sợi chỉ kể chuyện" tại không gian triển lãm của thư viện Jean-Pierre Melville, thuộc một khu sầm uất của quận 13, Paris, một nơi vốn được xem là khu phố đặc trưng của châu Á, hội tụ và giao thoa của nhiều nền văn hóa của thành phố.

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Chỉ cần vài giây âm thanh công khai trên internet, trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra một bản sao giọng nói gần như hoàn hảo, đủ để lừa dối, đủ để trục lợi và đủ để phá hủy uy tín của một nghệ sĩ được xây dựng trong nhiều thập kỷ.

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Giải thưởng điện ảnh danh giá nhất thế giới - Oscar lần thứ 98 đã diễn ra vào ngày 15/3/2026 theo giờ miền Đông nước Mỹ tại nhà hát Dolby ở Los Angeles. Danh hài Conan O'Brien trong vai trò người dẫn chương trình đã khuấy động bầu không khí của buổi lễ và khiến cuộc đua vốn được đánh giá là vô cùng gay cấn của năm nay trở nên “duyên dáng” đáng kể với những mảng miếng hài đặc trưng.

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam, câu "Cái răng, cái tóc là gốc con người" từ lâu đã được xem như một lời nhắc nhở về việc giữ gìn và chăm sóc ngoại hình của mỗi người. Tuy nhiên, khi tra cứu trên Google, không ít người giật mình khi thấy phiên bản "Cái răng, cái tóc là góc con người" lại xuất hiện nhiều hơn: khoảng 49.800 kết quả so với 16.900 kết quả của "gốc con người".

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Dịch thuật được ví như cái cầu vô hình nối người đọc xa lạ với tác giả xa lạ không cùng ngôn ngữ. Nhờ dịch thuật mà nhiều tác phẩm văn chương Việt được ra ngoài biên giới đến với bạn đọc không cùng tiếng nói. Người dịch là cầu nối tác phẩm văn học nguyên gốc với người đọc, giúp người đọc cảm nhận được sự hay của cái đẹp và bản sắc của văn bản.

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Trí tuệ nhân tạo đang buộc ngành điện ảnh phải xem lại toàn bộ cấu trúc sản xuất vốn tồn tại hơn một thế kỷ. Khi chi phí có thể được cắt giảm, quy trình được tinh gọn và rào cản gia nhập thị trường bị hạ thấp, AI mở ra một chương mới cho điện ảnh.

Các bài hát đồng dao

Các bài hát đồng dao

LTS: Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936) là nhà báo, nhà văn, dịch giả nổi tiếng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông là người có công lớn trong việc hoàn thiện và phổ cập chữ Quốc ngữ. Trong 30 năm làm báo, Nguyễn Văn Vĩnh là chủ bút 7 tờ báo bằng cả tiếng Việt và tiếng Pháp; viết hàng nghìn bài báo thuộc nhiều lĩnh vực, nhiều thể loại, đề cập đến các vấn đề trong xã hội từ chính trị, kinh tế đến các phong tục tập quán của người dân…

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Không phải ngẫu nhiên mà những linh vật ngựa đất nung "Mã Nghênh Phúc Hỷ" màu vàng kim thường xuất hiện trên kệ trang trọng trong các gia đình để đón năm mới. Lịch sử hàng ngàn năm gắn bó với con người đã khiến ngựa trở thành một trong những người bạn thân thiết nhất. Không chỉ đơn thuần là biểu tượng của tin vui và phúc lộc, đằng sau vẻ ngoài oai vệ ấy là cả một hành trình dài làm thay đổi lịch sử loài người và vô số câu chuyện khiến chúng ta phải bất ngờ.

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Tiếng vó ngựa rộn rã trên những cung đường đèo dốc không chỉ là âm thanh của việc di chuyển, mà còn là nhịp đập văn hóa bền bỉ của đồng bào các dân tộc vùng cao Tây Bắc.

Cành đào huyền sử

Cành đào huyền sử

"Có một Thăng Long Nguyễn Huệ/ Ngựa phi trong sắc hoa đào". (Thơ Đỗ Trung Lai).

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ở Hà Nội, hiện nay có phố Bát Sứ, không những thế, còn có phố Bát Đàn. Theo “Từ điển đường phố Hà Nội” (NXB Hà Nội - 2010) do Nguyễn Viết Chúc chủ biên, thì khoảng trước năm 1890 người Pháp gọi hai phố này là rue des Tassee (phố Hàng Chén). Từ cách gọi này, ta biết bát còn gọi cái tô là đồ bằng sứ, bằng sành, đất nung dùng để đựng đồ ăn thức uống, tiếng đôi là bát đọi. Tục ngữ có câu: “Một bát một bình” nghĩa của nó là nói về vật dụng đựng cơm nước của người tu hành, về sau có thêm nghĩa phái sinh nhằm nói ai đó giữ một chí hướng, kiên trì làm theo sở nguyện của mình. Thế nhưng tại sao lại gọi đàn/ bát đàn?