Vera Gedroits – Nữ bác sĩ đi trước thời đại

• Nữ bác sĩ tâm huyết với người bệnh tan máu bẩm sinh
• Nữ bác sĩ bị cướp chém trên đường đi làm
• Nữ bác sĩ hết lòng vì người bệnh1

Gedroits biết mình đang chạy đua với thời gian. Bà phải trốn thoát. Trong đêm, tiếng súng từ mặt trận đang gần hơn bao giờ hết và chỉ tới 2 giờ sáng, tiếng súng mới lịm dần. 

Bóng đoàn tàu chạy xuyên màn đêm. Mọi ánh sáng đều được loại bỏ để giữ cho đoàn tàu không bị kẻ thù phát hiện. Là một bệnh viện di động, đoàn tàu lẽ ra không bị coi là mục tiêu quan trọng trong bất kỳ trường hợp nào. Tuy nhiên, khi đoàn tàu chuyển động, đạn pháo trút như mưa xuống hướng di chuyển của nó.

Bác sĩ Gedroits (ngoài cùng bên phải) năm 1915.

Gedroits nhìn một số bệnh nhân trên tàu. Có khoảng 900 bệnh nhân, nhiều người trong số họ nằm trên cáng bắt chặt vào thành tàu. Họ phải chịu cơn đau kinh khủng. Một số người bị vết thương nặng trong chiến trận. Nhiều người bị nhiễm trùng. Nhiều người bị các vết thương hở. 

Gedroits không có giây phút nào rảnh tay. Trong vài giờ tới, bà và nhóm đồng nghiệp phải phẫu thuật và điều trị cho bệnh nhân khi đoàn tàu rời khỏi mặt trận. Khoảng 12 giờ sau, đoàn tàu cuối cùng cũng ở khoảng cách an toàn.

Hai tuần sau, ngày 10-3-1905, cuộc chiến Nga - Nhật đã kết thúc. Đây là một bước ngoặt với Gedroits, một hậu duệ Hoàng gia Litva, một bác sĩ phẫu thuật tài năng, một học giả, một người kỳ lạ. Nếu gọi đúng tước vị, bà sẽ là Công chúa Gedroits. 

Bà là một người phi thường nhưng ngày nay ít người biết tới bà ở phương Tây. Là một người tiên phong trong y học chiến trường, Gedroits có những đóng góp quan trọng trong việc cứu mạng binh sĩ bị thương.

Bà Melanie Stapleton thuộc Đại học Calgary nói: “Khi tôi lần đầu nghe câu chuyện, tôi vẫn nhớ mình đã bình luận lúc đó là: Tại sao chuyện này chưa được làm thành phim?”.

Gedroits là ai?

Ngay cả một thông tin cơ bản về Gedroits là năm sinh cũng là chủ đề tranh cãi. Nhiều bài viết về Gedroits cho rằng bà sinh năm 1876, nhưng dường như bà đã sửa năm sinh trong giấy tờ cá nhân. Thực ra, bà sinh năm 1880 ở Kiev, Ukraine.

Bác sĩ Gedroits chụp ảnh cùng bệnh nhân.

Không có nhiều thông tin bằng tiếng Anh về cuộc đời bà Gedroits thời trẻ. Chỉ biết bà sinh ra trong một gia đình giàu có và học tại nhà rồi mới học ở một trường dạy giao tiếp, cư xử ở St Petersburg.

Khi Gedroits 16 tuổi, bà bị bắt vì tham gia hoạt động cách mạng do phe cánh tả tổ chức. Bà trở về nhà nhưng sớm trốn thoát tới Lausanne ở Thụy Sỹ. Tại đây, bà đã học ngành y. Gedroits là một trong vài nghìn phụ nữ học y ở Thụy Sỹ trong cuối những năm 1800 và đầu những năm 1900. Thụy Sỹ bị coi là bất thường trong giai đoạn đó vì các trường đại học nước này thường đón sinh viên y khoa là nữ.

Năm 1901, Gedroits trở về Nga, thi đỗ các kỳ thi y khoa và chính thức trở thành bác sĩ. Sự nghiệp ngành y của bà không phải bắt đầu trên chiến trường mà là trong một khu công nghiệp. Bà làm bác sĩ phẫu thuật trong nhà máy xi măng Maltsov ở quận Zhizdrinsky, phía tây nước Nga.

Tại đây, bà lên kế hoạch thiết lập một nhà máy bệnh viện đúng nghĩa. Bà đã lắp đặt thiết bị vật lý trị liệu và máy chụp X-quang hiện đại ở thời bấy giờ. Tia X được phát hiện năm 1895, cách thời đó chưa đầy 10 năm. Trong năm đầu tiên bà làm việc tại nhà máy, 103 bệnh nhân đã được phẫu thuật trong bệnh viện của bà và chỉ có 2 người chết.

Công nhân nhà máy phải làm việc đến kiệt sức. Họ phải nâng nhấc vật nặng. Trong một giai đoạn làm kính, họ còn phải thổi thủy tinh thủ công. 

Trong báo cáo, Gedroits lưu ý rằng loại công việc này sẽ dần làm yếu cơ bụng. Đó là lí do tại sao mà bà phải phẫu thuật cho quá nhiều bệnh nhân bị chứng sa ruột. Tập trung chữa bệnh về bụng là điều bất thường lúc bấy giờ nhưng công việc này sẽ có lợi cho Gedroits trong tương lai mà chính bà không thể hình dung ra.

Xông pha trong chiến tranh

Chỉ vài năm sau, chiến tranh Nga-Nhật bùng nổ. Gedroits tình nguyện làm việc cho Hội Chữ thập đỏ. Đây là một cuộc chiến tranh đẫm máu. Trong cả hai cuộc chiến, binh sĩ đều phải chiến đấu dưới hầm hào, tổn thất hàng nghìn sinh mạng. Khoảng 100.000 người thiệt mạng trong chiến tranh Nga - Nhật và Nga đã bị đánh bại dù Nhật Bản nhỏ hơn và gặp khó khăn về kinh tế.

Bác sĩ Gedroits phẫu thuật cho một bệnh nhân với sự hỗ trợ của Hoàng hậu Alexandra cùng hai công chúa Olga và Tatiana.

Trong thời gian diễn ra cuộc chiến, Gedroits đã lập một bệnh viện dã chiến tại một làng nhỏ gần thị trấn Mukden, ngày nay là Shenyang ở Trung Quốc. Đây là vị trí chiến lược trọng điểm với lực lượng Nga trong những tháng tới. Đoàn tàu của bà Gedroits có vai trò quan trọng tại hiện trường nhưng bệnh viện dã chiến không chỉ bó buộc trong những toa tàu. Nó còn có nhiều dãy lều dựng lên gần đó. Lều của nông dân cũng được biến thành phòng phẫu thuật.

Trong tháng đầu tiên, Gedroits và đồng nghiệp đã điều trị đủ loại vết thương nặng không thể hình dung nổi. Phần lớn là vết thương do đạn bắn và mảnh đạn. Có hơn 700 ca bị thương ở chân tay, 143 ca bị thương ở ngực và 61 ca bị thương ở bụng.

Trong ghi chép, Gedroits nói về một trường hợp bị mảnh đạn găm vào đầu khiến bệnh nhân mất kiểm soát nửa thân trái. Bà đã rạch qua da đầu, dùng kẹp nậy vết thương để nó mở ra một chút và gắp ra 3 mảnh đạn lớn. Nhiều mảnh nhỏ cũng được gắp ra. Sau ca phẫu thuật, bệnh nhân xin một điếu thuốc lá. Gedroits nói: “Đây, hãy cố hút thuốc bằng tay trái”. Bà hài lòng khi thấy bệnh nhân có thể cầm điếu thuốc bằng tay trái.

Trời dần trở lạnh. Một trong những yếu tố khiến công việc của bà Gedroits và đồng nghiệp trên con tàu bệnh viện thêm phức tạp là nhiệt độ cực thấp khiến nhiều bệnh nhân bị tê cóng. Đến tháng 1, đoàn tàu được bổ sung thêm một toa dành để phẫu thuật. 

Tháng sau đó, bệnh viện di động được điều từ Mukden tới khu mỏ gần Fushan, nơi tập trung nhiều người bị thương. Trong bốn tuần đầu tiên, Gedroits thực hiện ít nhất 56 ca phẫu thuật. Bệnh nhân đang hồi phục sử dụng các toa tàu được sưởi ấm thay vì phải nằm trong lều ngoài trời.

Trong thời gian đó, quân Nga không còn giữ chặt được khu vực này. Quân Nhật thực hiện một vụ tấn công 5 mũi trong trận chiến Mukden. Ngày 22-2, Gedroits và đoàn tàu của bà được lệnh rút lui. Đó là khi cuộc chạy trốn liều lĩnh được thực hiện vào nửa đêm khi tiếng pháo dồn dập trên đầu. Trong ghi chép riêng, Gedroits đã mô tả những khó khăn gặp phải khi điều trị vết thương bụng.

Trong nhiều trường hợp, các bác sĩ phẫu thuật không can thiệp, họ chỉ giám sát binh sĩ bị thương ở bụng với hy vọng bệnh nhân sẽ có tiến triển. Thông thường, họ lại chết thay vì tình trạng sức khỏe khá hơn. Với Gedroits, bà đã cố gắng can thiệp để thử cầm máu hoặc hút dịch thừa trong bụng. Mặc dù biết có nhiều thách thức lớn trong phẫu thuật bụng nhưng Gedroits vẫn không thôi quyết tâm.

Nhờ quyết tâm đó, Gedroits được công nhận là người đi tiên phong trong áp dụng thủ thuật mở bụng để điều trị vết thương bụng trên chiến trường. Thành công của bà trong nhanh chóng can thiệp vết thương bằng phẫu thuật đóng vai trò trong thay đổi chính sách quân y quốc tế.

Công việc của Gedroits đã được đề cập trong báo cáo của Anh về hoạt động y tế của Nga trong chiến tranh Nga - Nhật, nhưng không có mấy chi tiết. Ông Steven Heys, Trưởng khoa Y, Trường Đại học Aberdeen nói: “Việc không ghi ghép lại đầy đủ hoạt động của bà Gedroits đã khiến chúng ta bỏ lỡ một cơ hội lớn”.

Gedroits phát hiện ra rằng đưa đoàn tàu bệnh viện càng gần mặt trận càng quan trọng vì có thể đánh giá vết thương trong một khung thời gian nhất định. Với vết thương ở bụng, khung thời gian là 3 giờ. Bà thậm chí còn ghi chép về loại băng tốt nhất nên được dùng trong từng giai đoạn điều trị vết thương bụng.

Ông Heys nói: Nếu những người khác để ý những điều như bà Gedroits thì thương vong trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất có thể được giảm. Vậy mà cách đó cả 10 năm trước khi cuộc chiến diễn ra, bà Gedroits đã làm điều đó.

Bị lãng quên

Sau chiến tranh, bác sĩ Gedroits cũng chưa nhàn rỗi. Bà trở về nhà máy và mở rộng quy mô bệnh viện tại đây. Vài năm sau, bà làm bác sĩ cho Hoàng gia Nga. Là bác sĩ phẫu thuật tại bệnh viện trong cung điện Tsarskoye Selo, Gedroits thậm chí còn lôi cuốn sự chú ý của Hoàng hậu Alexandra và hai công chúa Tatiana và Olga.

Bác sĩ Gedroits (phải) và Hoàng hậu Aleandra.

Bà đã dạy họ những điều cơ bản của phẫu thuật. Trong một bức ảnh, Hoàng hậu đích thân đưa dụng cụ cho Gedroits khi bà đang phẫu thuật. Tuy nhiên, Gedroits không phải là một người xu nịnh hoàng gia. Có thông tin cho biết bà từng xô đẩy bạn thân của Hoàng hậu là Grigori Rasputin ở hành lang khi ông này không nhường đường cho bà.

Năm 1917, cách mạng nổ ra, Gedroits khi đó tiếp tục ra chiến trường làm bác sĩ phẫu thuật trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất. Bản thân bà cũng bị thương. Sau này, Gedroits ở Kiev. Tại đây, bà được thuê dạy về phẫu thuật và được bổ nhiệm làm giáo sư. Tuy nhiên, y học không phải là điều duy nhất Gedroits theo đuổi. Bà còn trở thành nhà thơ và xuất bản nhiều tập thơ.

Ở Kiev, bà bị nhiều người xung quanh coi là bất thường. Bà thường ăn mặc kiểu đàn ông, nói giọng trầm và có quan hệ gần gũi với phụ nữ. Nhiều người cho rằng bà là người đồng tính.

Năm 2007, một bài báo trên tạp chí Y khoa Điều tra và Lâm sàng đã cho rằng thế giới dường như đã lãng quên Gedroits. Bà là một ví dụ điển hình về việc bị lãng quên dù đã cống hiến kiến thức và kinh nghiệm để mang lại lợi ích cho người khác. Bài báo viết: “Chúng ta ca ngợi rất nhiều người ngày nay nhưng chúng ta đã quên người phụ nữ rất thú vị và có tài năng khó tin này”.

Có nhiều thứ chống lại Gedroits. Bà có quan hệ với Hoàng gia Nga, bà là phụ nữ và chắc chắn chịu nhiều định kiến xã hội… Tất cả những điều đó đã ngăn cản dư luận công nhận bà. Very Gedroits mất năm 1932 và được chôn cất ở Kiev. Mộ bà được một tổng giám mục trông nom nhiều năm. Tổng giám mục này từng được bà chữa trị khi còn trẻ. Khi ông chết, ông đã chọn được chôn cất gần bà.

Bà Melanie Stapleton thuộc Đại học Calgary nghĩ rằng sẽ thật hổ thẹn nếu câu chuyện cuộc đời hấp dẫn của bà Gedroits không được nhiều người biết tới.