Ukraina: Hệ quả khi mở “chiếc hộp Pandora”

Ngày 23/12 vừa qua, với 333 phiếu thuận và chỉ có 8 phiếu chống, tức 77 phiếu nhiều hơn số phiếu tối thiểu cần thiết, Quốc hội Ukraina với đa số nghị sĩ thân phương Tây chính thức thông qua nghị quyết từ bỏ quy chế trung lập của nước này, mở đường cho việc Kiev gia nhập Liên minh Quân sự Bắc Đại Tây Dương (NATO). Đây là quy chế của các quốc gia như Thụy Sĩ, không tham gia bất cứ một liên minh quân sự nào hay can dự tích cực vào một xung đột quân sự.

Quy chế không liên kết được Ukraina xác lập vào năm 2010 và được quy định trong Luật Ukraina về nền tảng chính sách đối nội và đối ngoại. Đây được coi là tấm khiên bảo vệ Ukraina trước sự chi phối của các cường quốc, nhất là khi nước này lại nằm cạnh Nga. Nhưng cuộc đảo chính lật đổ Tổng thống Viktor Yanukovych hồi đầu năm của những người thân phương Tây đã cho thấy quy chế này bắt đầu bị phá vỡ.

Tổng thống Ukraina Petro Poroshenko ngày 18/12 đã trình Quốc hội Dự luật về thay đổi một số luật Ukraina liên quan bãi bỏ áp dụng chính sách không liên kết. Văn kiện này lưu ý việc bãi bỏ chính sách không liên kết sẽ tạo thêm cơ chế để bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền quốc gia của Ukraina, đồng thời cho phép nước này gia nhập NATO và đảm bảo để liên minh quân sự này bảo vệ Ukraina trước những mối đe dọa trong tương lai. Dự luật trên cũng bao hàm điều khoản cho phép Kiev có thể hội nhập vào không gian chính trị, kinh tế và luật pháp của châu Âu để trở thành thành viên Liên minh châu Âu.

Quốc hội Ukraina thông qua dự luật từ bỏ quy chế không liên kết ngày 23/12.

Ngay sau quyết định trên, Moskva đã có phản ứng mạnh mẽ và liên tiếp. Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov gọi việc Ukraina từ bỏ quy chế chính trị và quân sự trung lập là một bước đi phản tác dụng, chỉ làm gia tăng căng thẳng tại miền Đông nước này. Ông nói: "Tôi nghĩ dự luật vừa được Quốc hội Ukraina thông qua hoàn toàn phản tác dụng. Nó tạo ảo tưởng rằng việc Ukraina thông qua những dự luật như vậy có thể giải quyết cuộc khủng hoảng sâu sắc trong nước. Thay vào đó, Ukraina cần phải chấm dứt leo thang đối đầu, mở một cuộc đối thoại cởi mở và toàn diện, cải cách hiến pháp với sự tham gia của tất cả các khu vực, các lực lượng chính trị”.

Trên trang Facebook cá nhân, Thủ tướng Nga Dmitri Medvedev đưa ra bình luận: Nếu gia nhập NATO, Ukraina sẽ biến mình thành “một đối thủ quân sự tiềm tàng của Nga”. Andrei Kelin, Đặc phái viên của Nga gia nhập Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu (OSCE), phát biểu ngày 23/12: “Đây là bước đi không thân thiện đối với chúng tôi. Hướng đi chính trị này chỉ khiến Ukraina chuốc thêm phiền hà và đối đầu trong các mối quan hệ”.

Ngày 24/12, Bộ trưởng Quốc phòng Nga cho rằng NATO đang tìm cách biến Ukraina thành chiến trường trong cuộc đối đầu với Moskva. Hãng tin Interfax dẫn lời của ông Anatoli Antonov tuyên bố: “Các nước trong NATO đã thúc đẩy Kiev đưa ra quyết định (từ bỏ quy chế không liên kết) phản tác dụng, nhằm tìm cách biến Ukraina thành tiền tuyến trong cuộc xung đột với Nga”. Người đứng đầu quân đội Nga nhận định quyết định của Quốc hội Ukraina chỉ làm cho tình hình, vốn đã khó khăn, sẽ phức tạp thêm. Bộ trưởng Quốc phòng Nga cảnh cáo về nguy cơ Ukraina gia nhập NATO: “Nếu quyết định này, trong tương lai, mang tính chất quân sự, chúng tôi sẽ đáp trả một cách thích hợp. Ông Antonov khẳng định Nga sẽ cắt đứt hoàn toàn mối quan hệ với NATO và điều này sẽ rất khó được khôi phục nếu Kiev gia nhập NATO”.

Ngay khi Crimea tái sáp nhập vào Nga, NATO đã đình chỉ nhiều chương trình hợp tác với Nga. Theo Bộ Quốc phòng Nga thì Hiệp ước START-3 là một trong số ít những gì còn lại giữa Moskva và Washington trong lĩnh vực an ninh toàn cầu. Nếu hiệp ước này cũng bị vi phạm nốt thì chiến tranh hạt nhân là điều khó tránh khỏi.

Cuộc đàm phán về tình hình Ukraina hôm 24/12 đã kết thúc mà không đem lại kết quả khả quan nào.

Lý giải cho quyết định từ bỏ quy chế liên kết của Quốc hội Ukraina, Tổng thống Ukraina Poroshenko tái khẳng định cuộc chiến vì “nền độc lập, toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền quốc gia (của Ukraina) là một yếu tố quyết định” trong mối quan hệ giữa Ukraina với thế giới. Theo ông Poroshenko, quy chế không liên kết là một phương tiện hoàn toàn không hiệu quả để bảo đảm an ninh của Ukraina. Tổng thống Ukraina cũng như nhiều lãnh đạo chính trị Ukraina coi việc gia nhập NATO là điều kiện tối cần thiết để quốc gia này có thể bảo vệ được chủ quyền. Ngoại trưởng Ukraina Pavlo Klimkin thì nói động thái trên nhấn mạnh quyết tâm của Kiev trong việc xoay trục hướng sang châu Âu và phương Tây.

Mong muốn tham gia NATO của Ukraina trở nên mạnh mẽ sau khi Crimea tái sáp nhập về Nga. Tuy nhiên, theo các nhà quan sát, con đường gia nhập NATO đối với Ukraina chắc chắn còn rất dài và nhiều chông gai. Nhiều thành viên chủ chốt của NATO như Đức, Pháp… tỏ ra không đồng tình để NATO tiếp nhận Kiev.

Trước sự phản ứng của Nga, ngày 25/12, chính quyền Tổng thống Ukraina tuyên bố rằng còn quá sớm để nêu vấn đề gia nhập của Ukraina vào NATO ở giai đoạn này vì còn phải thực hiện một loạt các cải cách. Tại cuộc họp báo hôm 25/12, Phó Văn phòng Tổng thống Ukraina Valeri Chalyi tuyên bố rằng việc gia nhập NATO của Ukraina “không phải là vấn đề của ngay ngày mai”. “Chúng tôi cần phải tiến hành cải cách quân đội để đạt được các tiêu chí của NATO, và sau đó sẽ là một quyết định chính trị về việc gia nhập tổ chức. Vào thời điểm hiện nay, quyết định trên chỉ có thể được thực hiện dựa trên kết quả của một cuộc trưng cầu dân ý” - ông Chalyi giải thích.

Theo giới quan sát, khi vứt bỏ tấm khiên “quốc gia trung lập”, Ukraina coi như đã mở “chiếc hộp Pandora”, chính thức bước vào cuộc đối đầu công khai với nước Nga. Nhưng từ nay cho đến khi Ukraina trở thành thành viên của NATO, tức là sẽ nhận được sự bảo vệ quân sự của khối này, thì Kiev sẽ đơn thương độc mã trong cuộc đối đầu với Moskva. Trong khi đó, hôm 24/12, tại thủ đô Minsk của Belarus, một cuộc họp của nhóm tiếp xúc về vấn đề Ukraina với sự tham dự của Nga, Ukraina, lực lượng ly khai ở miền Đông Ukraina, Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu (OSCE) đã được tiến hành.

Cuộc họp này tập trung vào hai vấn đề, đó là rút quân và viện trợ. Tuy nhiên, các cuộc đàm phán đã kết thúc mà không có bất kỳ tiến triển nào, và hiện vẫn chưa xác định được thời gian của các vòng đàm phán tiếp theo. Trước đó, hồi tháng 9 cũng tại Minsk, nhóm tiếp xúc về vấn đề Ukraina đã thông qua một biên bản ghi nhớ về việc thực hiện các lệnh ngừng bắn ở Ukraina, tuy nhiên lệnh ngừng bắn này đã liên tục bị các bên vi phạm.

Một trong các thách thức chủ yếu đối với thỏa thuận hòa bình hiện nay là việc phe ly khai đòi hỏi Kiev phải tái chu cấp ngân sách cho các vùng hiện nằm dưới quyền kiểm soát của phe nổi dậy, vốn bị cắt từ giữa tháng 11/2014. Chính quyền Ukraina đòi hỏi phe ly khai hủy bỏ kết quả cuộc bầu cử hồi đầu tháng 11 tại hai nước cộng hòa tự phong Donetsk và Lugansk. Cuộc xung đột kéo dài suốt 8 tháng qua ở miền Đông Ukraina khiến hơn 4.700 người thiệt mạng.