Tranh cãi về tự do ngôn luận của phương Tây

Hàng triệu người xuống đường

Tuần qua, đã có hàng triệu người từ khắp nơi trên thế giới xuống đường để phản đối bạo lực. Riêng tại Pháp đã có ít nhất 3,7 triệu người xuống đường lên án chủ nghĩa khủng bố và để bảo vệ tự do. Ngoài  thủ đô Paris, hơn 2 triệu người ở các thành phố lớn trong khắp cả nước Pháp đã tham gia cuộc tuần hành:  Lyon với 300.000 người, kế đến là Bordeaux với 140.000 và Rennes là 115.000 người. Những khẩu hiệu bày tỏ tình đoàn kết như: “Tôi là Charlie”. “Tôi là người Do Thái, là người Hồi giáo, là cảnh sát, là nền Cộng hòa”… được giương cao và hô vang ở khắp mọi nơi. Đây là cuộc tập hợp với số lượng người tham gia đông chưa từng có.

Pháp điều động 10.000 lính và 4.700 nhân viên cảnh sát để bảo vệ các cơ sở nhạy cảm trên toàn quốc.

Gần 60 lãnh đạo trên thế giới cùng với Tổng thống Pháp Francois Hollande đã tham gia buổi tuần hành ở Paris và dành một phút mặc niệm để tưởng nhớ những nạn nhân thiệt mạng dưới họng súng của hai anh em nhà Kouachi và dưới làn đạn của tên khủng bố Amédy Coulibaly. Pháp đã huy động 5.500 cảnh sát, trong đó có 150 cảnh sát mặc thường phục đi lẫn với đám đông, cùng 2.000 cảnh sát bố trí ở vòng ngoài, bảo đảm an toàn cho cuộc tuần hành này.

Người dân các nước châu Âu khác, châu Á đến châu Mỹ, cũng đã xuống đường để phản đối bạo lực và bày tỏ sự thương tiếc trước cái chết của các nạn nhân trong các vụ tấn công khủng bố tại Pháp. Riêng tại thủ đô London (Anh), ở các địa danh nổi tiếng của thành phố như Quảng trường Trafalgar và cầu Tower đã chuyển sang ánh sáng đỏ, trắng, xanh - màu quốc kỳ của Pháp nhằm bày tỏ sự tiếc thương các nạn nhân trong các vụ khủng bố ở Pháp vừa qua.

Trong khi đó ở thủ đô Beirut, Liban, rất đông người dân địa phương và người nước ngoài cũng tập trung để bày tỏ sự đoàn kết với người dân Pháp. Ở bên kia bán cầu, người dân tại các thành phố lớn như Washington, New York cũng đổ xuống đường để tưởng nhớ các nạn nhân ở Pháp. Tại các nước Mỹ Latinh như Brazil, Cuba, Achentina, Ecuador,... các cuộc tuần hành thu hút hàng nghìn người tham gia cũng đã diễn ra nhằm bày tỏ sự đoàn kết với người dân Pháp, phản đối bạo lực.

Tuy nhiên, đe dọa khủng bố vẫn ngự trị tại nhiều nước trên thế giới. Ngày 9/1, Trung tâm Giám sát các trang mạng Hồi giáo của Mỹ (SITE) cho biết, sau khi các lực lượng đặc nhiệm Pháp tiêu diệt 3 kẻ khủng bố trong hai vụ bắt con tin, một chức sắc tôn giáo của chính nhánh Al-Qaeda trên bán đảo Arập (Aqpa) đã phát biểu trong một video đăng trên Internet với nội dung đe dọa những cuộc tấn công mới nhằm vào nước Pháp. Trong thông điệp phát đi, Harith Al Nadhari, người chuyên cai quản thực thi luật Hồi giáo Charia trong tổ chức Aqpa dọa: Người Pháp sẽ không được an toàn chừng nào nước Pháp còn đánh vào Allah và những tín đồ trung thành của Allah. Lãnh đạo của Al-Qaeda cũng đã nhân danh tổ chức này nhận trách nhiệm về các vụ tấn công vừa qua tại Paris.

Còn theo nhật báo Đức, Bild, ra ngày 11/1, tổ chức Nhà nước Hồi giáo IS khẳng định: Loạt khủng bố nhắm vào nước Pháp là động thái mở màn cho hàng loạt các đợt tấn công khác nhằm vào châu Âu. Thông cáo này của IS đã được tình báo Mỹ phát hiện. Theo tờ báo Đức, chỉ vài giờ sau vụ thảm sát tại tòa soạn của báo Charlie Hebdo ở Paris, Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ (NSA) đã phát hiện được một thông cáo của tổ chức IS báo trước nhiều vụ tấn công khác sẽ được tiến hành tại châu Âu. Thủ đô Paris là một trong những mục tiêu hàng đầu trong danh sách của IS, kế đến là Roma, thủ đô nước Ý. Thông cáo trên của IS không tiết lộ cụ thể các kế hoạch khủng bố. Vẫn theo nhật báo Bild, hai thủ phạm trong vụ tấn công báo Charlie Hebdo, Said và Cherif Kouachi có nhiều mối liên lạc tại Hà Lan.

Tình báo Pháp để tên khủng bố lọt lưới

Ngày 12/1, Tổng thống Pháp Francois Hollande đã chủ trì Hội nghị An ninh quốc gia để thảo luận vấn đề an ninh quốc gia sau loạt vụ tấn công khủng bố làm 17 người thiệt mạng tuần trước. Cuộc họp diễn ra trong bối cảnh nước Pháp đang được đặt trong tình trạng báo động an ninh cao nhất. Sau cuộc họp này, Pháp đã quyết định huy động 10.000 binh sĩ để tăng cường đảm bảo an ninh tại các địa điểm được cho là nhạy cảm nhất. Trong đó, 5.000 binh sĩ sẽ thực hiện nhiệm vụ bảo vệ 717 trường học Do Thái trên toàn quốc.

Lãnh đạo thế giới tuần hành chống khủng bố ở Paris.

Cuộc họp này cũng đã chỉ ra được nhiều thiếu sót của Pháp trong cuộc chiến chống khủng bố. Đó là cảnh sát và tình báo Pháp (DGSI) đã "để lọt lưới" các kẻ khủng bố, hai anh em Kouachi và Amedy Coulibaly. Nhân vật thứ 3 này đã được trả tự do vào tháng 5 vừa qua, cảnh sát không hề theo dõi, giám sát. Điều này, theo báo giới, cho thấy sự thiếu thốn phương tiện của DGSI, tập trung trên những người muốn tham gia thánh chiến ở Syria. Tờ Le Monde cho rằng từ năm 2011, việc theo dõi tập trung nhằm vào những người đi đến Syria, nhưng rốt cuộc nguy hiểm đến từ những kẻ thánh chiến kỳ cựu, vốn đã có "vấn đề" với ngành tư pháp từ năm 2004. Phải chăng là vì mải tập trung vào những phần tử đi Syria, cho nên tình báo Pháp không còn thấy những trường hợp khác.

Le Monde nhắc lại: Hai anh em Kouachi bị bộ phận chống khủng bố theo dõi đến năm 2013, nhưng không thấy gì nguy hiểm? Còn tờ Le Figaro nhắc lại là hai anh em Kouachi đã không còn bị theo dõi nghe lén điện thoại, một người từ cuối năm 2013 và một người từ tháng 6/2014. Điều mà Le Figaro nêu bật cũng như các đồng nghiệp là 3 kẻ khủng bố không xa lạ gì đối với giới cảnh sát và tại sao họ có thể ung dung hành động ngay tại Paris. Nhất là trường hợp Coulibaly, có một quá trình tội phạm với các tội cướp bóc, bạo hành, buôn bán ma túy. Bộ phận chống khủng bố theo Le Figaro đã nhìn thấy đây là một nhân vật cực đoan, nguy hiểm, nhưng sao không theo dõi Coulibaly.

Le Figaro cũng nêu nỗi băn khoăn của ngành tư pháp "hoang mang trong việc xử lý tù nhân Hồi giáo". Tờ báo trích lời một thẩm phán: Kẻ khủng bố tòa soạn Charlie Hebdo đều từng bị xét xử và ngồi tù, cũng giống như những kẻ tiến hành khủng bố năm1995 và đường dây Iraq. Những người này đã mãn hạn tù. Một số những người này còn rất trẻ. Vấn đề là khi ra tù thì họ còn kiên quyết hơn lúc mới vào. Họ trở thành "đàn anh", trong khi lúc bị bắt họ chỉ là "tép riu". Đây thật sự là một vấn đề. Cho nên, theo tờ báo, bắt giam không phải là đáp án trong đe dọa khủng bố, và càng gai góc hơn là theo dõi hành tung của những thanh niên đã ra tù.

Lằn ranh giữa châm biếm và phỉ báng

Biển người xuống đường tuần hành phản đối khủng bố tại Paris ngày 11/1.

Sau những giờ phút tiếc thương, báo chí phương Tây bắt đầu tranh cãi về biếm họa của Charlie Hebdo. Báo Le Monde mở màn bằng bài "Là Charlie hay không là Charlie". Tác giả, nhà văn Sylvie Kaufmann nêu bật câu hỏi đặt ra từ cách nay 9 năm nhưng hiện đang gây chia rẽ trong giới báo chí quốc tế: Có cần phải chứng tỏ rằng chúng ta có tự do bằng cách công bố các bức biếm họa mà các phần tử cực đoan đã sử dụng để biện minh cho vụ thảm sát ở tuần báo Charlie Hebdo hay không? Tác giả nhắc lại ngay hôm xảy ra vụ tấn công, trong công luận, đặc biệt là trên các mạng xã hội, đã vang lên những tiếng nói yêu cầu báo chí trong thế giới tự do trả đũa bằng cách in lại các tranh biếm họa nhà tiên tri Mohammed (theo tiếng Pháp là Mahomet) mà tờ Charlie Hebdo đã công bố năm 2006. Đối với với những người chủ trương điều này, đó sẽ là một hình thức chống lại khủng bố, chống lại sự hù dọa.

Theo Le Monde, trong tòa soạn các tờ báo, dù một lòng một dạ với Charlie Hebdo, tình hình có phần phức tạp hơn. Đối với báo chí Pháp, vốn quen thuộc với cách châm biếm bất kính, có khi thô lỗ, vấn đề ít được đặt ra. Nhưng đối với các phương tiện truyền thông nước ngoài, ít tiếp xúc với “nghệ thuật khiêu khích”, họ hiểu ngay mục tiêu của vụ tấn công, nhưng vẫn phân vân trước các yêu cầu đăng lại các bức tranh bị các thành phần cực đoan lên án. Ngay từ ngày 7/1, báo chí phương Tây đã bị chia rẽ trên vấn đề nên hay không nên thể hiện tinh thần đoàn kết bằng cách công bố lại các bản vẽ bị coi là xúc phạm Hồi giáo?

Theo nhận xét của Le Monde, một lằn ranh đã xuất hiện giữa các phương tiện truyền thông cũ và mới, và giữa châu Âu và Mỹ. Tại Mỹ, các báo mạng như Slate, BuzzFeed, The Huffington Post và The Daily Beast đã không ngần ngại công bố các bức biếm họa của Charlie Hebdo. Tuy nhiên, các phương tiện truyền thông lớn như The New York Times, Wall Street Journal hay CNN, thì khi công bố các bức hình gây tranh cãi, đã xóa mờ các bức nhạy cảm nhất.

Ví dụ được Le Monde nêu bật là cuộc tranh luận công khai trong Ban biên tập tờ New York Times. Dean Baquet, Trưởng ban Biên tập của tờ báo, vào hôm nổ ra vụ khủng bố ở Paris, đã phải mất rất nhiều thì giờ tham vấn các đồng nghiệp và hai lần thay đổi ý kiến trước khi quyết định không công bố các bức họa để tránh xúc phạm các độc giả của tờ báo. Theo ông, “đối với nhiều độc giả, vẽ hình nhà tiên tri Mohammed là báng bổ Hồi giáo. Quy tắc của chúng tôi, đã có từ lâu đời và đã được chứng thực là phải biết phân biệt giữa châm biếm và phỉ báng vô tội vạ".

Ngay trên tờ The New York Times, nhà bình luận David Brooks đã thẳng thắn kêu gọi người Mỹ là nên thừa nhận như ông rằng "tôi không phải là Charlie". Lý do là "kiểu hài hước cố tình xúc phạm" của Charlie Hebdo quá xa lạ với người Mỹ. Báo chí Anh cũng rất thận trọng. Một bài báo trên tờ Financial Times - bị chính các độc giả của tờ báo hết sức chỉ trích - thậm chí còn cáo buộc Charlie Hebdo là đã có hành động "ngu xuẩn".

Ngược lại, nhà sử học người Anh Timothy Garton Ash thì kêu gọi báo chí châu Âu in lại các bức vẽ của Charlie Hebdo để Charlie Hebdo thấy rằng "quyền phủ quyết của những kẻ sát nhân không thể thắng". Đối với Le Monde, tình trạng tiến thoái lưỡng nan của báo chí có thể thấy trong bài xã luận của tờ báo Anh The Guardian, cũng là kết quả của một cuộc tranh luận nội bộ dài, giải thích lý do tại sao tờ báo đã quyết định tặng 100.000 bảng Anh cho tờ Charlie Hebdo nhưng không cảm thấy bị bắt buộc phải đăng lại các bức biếm họa...

Trên các diễn đàn cũng có những tiếng nói bày tỏ sự khác biệt: Lên án khủng bố giết người, nhưng không ủng hộ tờ Charlie Hebdo. Trên Twitter, có cả từ khóa: “Tôi không phải là Charlie”, với nhiều bình luận khác nhau. Ví dụ: “Rất kỳ lạ là khi tôi nói: Tôi không phải là Charlie, thì người ta thóa mạ tôi, nhưng khi báo Charlie thóa mạ đấng tiên tri, thì việc này lại được coi là tự do ngôn luận”, hoặc “Hãy chấm dứt trò tiếp thị về những chủ đề đau buồn nhất”.