Cuộc khủng hoảng cấp hành tinh
Nhận thức về tính chất nghiêm trọng của tội phạm môi trường đang đạt mức chưa từng có tại các diễn đàn quốc tế. Tại Phiên họp thứ 34 của Ủy ban Phòng ngừa tội phạm và Tư pháp hình sự Liên hợp quốc (CCPCJ) vào tháng 5/2025, các chuyên gia và nhà hoạch định chính sách toàn cầu đã nhất trí nhấn mạnh mối liên hệ giữa tội phạm môi trường, tội phạm có tổ chức và những tác động tàn phá của chúng đối với đa dạng sinh học và cộng đồng địa phương.
Sự kiện này đã đặt nền móng cho một bước tiến quan trọng dẫn đến thành lập Nhóm chuyên gia liên chính phủ về các tội phạm ảnh hưởng đến môi trường theo Công ước Liên hợp quốc về Chống Tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia (UNTOC). Nhóm này có nhiệm vụ xác định những lỗ hổng trong khung pháp lý quốc tế và cân nhắc khả năng xây dựng một nghị định thư bổ sung để truy tố các mạng lưới tội phạm môi trường xuyên biên giới.
Theo số liệu của UNTOC, tội phạm môi trường hiện đã trở thành loại tội phạm có lợi nhuận cao thứ ba trên thế giới (chỉ sau buôn lậu ma túy và hàng giả), với tốc độ gia tăng hàng năm từ 5% đến 7% (nhanh hơn cả tốc độ tăng trưởng kinh tế toàn cầu). Theo ước tính của Tổ chức Cảnh sát quốc tế (INTERPOL) và Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), tội phạm môi trường lấy đi của nền kinh tế thế giới khoảng 110 - 281 tỷ USD mỗi năm. Một số báo cáo phân tích sâu hơn chỉ ra rằng nếu tính cả các thiệt hại gián tiếp về hệ sinh thái, con số này có thể lên tới 300 tỷ USD.
Theo các chuyên gia của UNTOC, tội phạm môi trường thường tồn tại ở "giao điểm của hệ thống hợp pháp và bất hợp pháp", được thúc đẩy bởi lợi nhuận và được duy trì bởi các kẽ hở quy định, thực thi yếu và tham nhũng. Các tội phạm điển hình bao gồm buôn bán trái phép động vật hoang dã, khai thác gỗ và khoáng sản bất hợp pháp, cùng với việc buôn lậu chất thải. Khai thác gỗ lậu hiện có giá trị khoảng 30 - 100 tỷ USD hàng năm.
Tại một số quốc gia, khoảng 50% - 90% hoạt động khai thác gỗ là bất hợp pháp. Việc đổ trộm rác thải nguy hại và buôn lậu rác thải nhựa cũng tăng mạnh trong năm 2024. Tại châu Âu, các nhà chức trách phát hiện nhiều mạng lưới "rửa rác" biến rác thải độc hại thành "nguyên liệu tái chế" để xuất khẩu sang các nước đang phát triển. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), các hành vi vi phạm xả thải trái phép góp phần gây ra ô nhiễm không khí và nguồn nước, khiến khoảng 7 triệu người tử vong sớm mỗi năm trên toàn cầu.
Một điểm yếu lớn trong hệ thống phòng chống toàn cầu chưa đủ mạnh. Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES) chỉ bảo vệ khoảng 0,4% các loài trên thế giới. Điều này tạo ra một lỗ hổng nguy hiểm, khiến nhiều loài dễ bị tổn thương bị khai thác và buôn bán quốc tế một cách "hợp pháp" do không nằm trong danh mục kiểm soát. Các tổ chức bảo tồn quốc tế đã kêu gọi hành động khẩn cấp để đóng lỗ hổng này, thông qua việc xây dựng các khung pháp lý quốc gia mạnh mẽ hơn có thể ngăn chặn việc nhập khẩu và buôn bán các loài động vật hoang dã bị khai thác trái phép tại nước xuất xứ.
Nhận thức về tính chất "có tổ chức" của tội phạm môi trường đang định hình lại cách tiếp cận toàn cầu. Các chuyên gia tại CCPCJ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng các công cụ từ UNTOC và Công ước Liên hợp quốc về Chống Tham nhũng (UNCAC) để phá vỡ các mạng lưới này. Điều này bao gồm các biện pháp như điều tra dựa trên tình báo, kỹ thuật điều tra đặc biệt, truy vết tài chính và tăng cường hợp tác quốc tế.
Từ nhận thức đến hành động
Trước sự gia tăng tinh vi và nguy hiểm của tội phạm môi trường, thế giới đã chuyển từ các cam kết tự nguyện sang những hành động thực thi pháp luật quyết liệt và hợp tác quốc tế đa tầng. Cảnh sát quốc tế đã không còn chỉ dừng lại ở việc quan sát mà đã mở các cuộc tấn công trực diện vào các mạng lưới tội phạm. Tháng 10/2025, INTERPOL phối hợp với 9 quốc gia Mỹ Latinh thực hiện chiến dịch tổng lực, dẫn đến 225 vụ bắt giữ và triệt phá hơn 400 vụ vi phạm liên quan đến khai thác gỗ lậu, khai thác khoáng sản trái phép tại lưu vực sông Amazon.
Một dự án chuyên về bảo vệ rừng nhiệt đới có tên LEAP cũng được tiến hành ở Brazil, Indonesia và Peru đã bước sang giai đoạn 3 từ tháng 11/2025 hướng tới đấu tranh chống khai thác vàng lậu vốn là nguyên nhân chính gây mất rừng và ô nhiễm thủy ngân. Một chiến dịch xuyên quốc gia có tên Thunder do INTERPOL và Tổ chức Hải quan thế giới (WCO) phối hợp chỉ trong tháng 12/2025 đã giải cứu hơn 30.000 cá thể động vật sống khỏi các mạng lưới buôn lậu quốc tế.
Thế giới cũng đang hình thành những "gọng kìm" pháp lý mạnh mẽ hơn cho loại tội phạm này. Công ước Hội đồng Châu Âu về Bảo vệ Môi trường thông qua tháng 12/2025 trở thành cột mốc lịch sử khi thiết lập các tiêu chuẩn ràng buộc để hình sự hóa các hành vi hủy hoại môi trường nghiêm trọng, thậm chí tương đương với tội "Hủy diệt sinh thái". Tại Đại hội Bảo tồn thế giới (IUCN) tháng 10/2025 ở Abu Dhabi, giới chức bảo tồn đã thông qua nghị quyết xác định tội phạm môi trường là mối đe dọa lớn đối với nhân quyền và đa dạng sinh học, kêu gọi các chính phủ phải đưa nội dung này vào chương trình nghị sự an ninh quốc gia.
Năm 2025 cũng ghi nhận sự bùng nổ của công nghệ trong việc giám sát và truy vết. Các quốc gia như Gabon và Brazil đã triển khai hệ thống cảm biến âm thanh tích hợp AI để phát hiện tiếng cưa xích và súng săn ngay tức thì của bọn săn trộm. Chương trình Copernicus của châu Âu cung cấp hình ảnh độ phân giải cao giúp cảnh sát phát hiện các bãi rác thải trái phép từ không gian. Sự kết hợp giữa chính phủ các nước (như Pháp, Na Uy), các tổ chức phi chính phủ và khu vực tư nhân nhằm chia sẻ thông tin tình báo về các dòng tài chính bất hợp pháp bắt nguồn từ tội phạm môi trường đã tạo nên mạng lưới chống "Tội phạm thiên nhiên".
Việt Nam cùng các nước Đông Nam Á cũng đã tăng cường các cuộc họp định hướng qua kênh INTERPOL để ngăn chặn việc vận chuyển động vật hoang dã và rác thải nhựa trái phép xuyên biên giới trong khuôn khổ ASEAN. Để thích ứng, Việt Nam đang chủ động hoàn thiện thể chế. Tháng 12/2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã xem xét thông qua Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung Pháp lệnh Cảnh sát môi trường, một động thái được Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đánh giá là "rất cấp thiết, cấp bách".
Con đường phía trước
Dù có những tiến bộ, các lực lượng chấp pháp trên toàn cầu vẫn phải đối mặt với những trở ngại to lớn. Tính chất xuyên biên giới của loại tội phạm này đòi hỏi sự phối hợp quốc tế ở mức độ cao, nhưng sự khác biệt về luật pháp và ưu tiên kinh tế giữa các quốc gia thường cản trở hợp tác hiệu quả. Sự tham nhũng, cả ở cấp địa phương và quốc gia, tiếp tục là chất bôi trơn cho các hoạt động bất hợp pháp này. Hơn nữa, nguồn lực dành cho các đơn vị chấp pháp môi trường thường bị hạn chế so với quy mô và lợi nhuận khổng lồ của các tội phạm.
Tuy nhiên, ánh sáng lạc quan vẫn le lói. Xu hướng sử dụng công nghệ mới như vệ tinh giám sát, trí tuệ nhân tạo để phân tích dữ liệu và blockchain để truy xuất nguồn gốc tài nguyên đang mở ra những hướng đi mới. Quan trọng hơn, sự tham gia ngày càng tăng của xã hội dân sự, các tổ chức cộng đồng và những người tố giác nhờ nhận thức gia tăng được công nhận là yếu tố then chốt trong việc phát hiện, giám sát và vận động cho những thay đổi chính sách.
Khi thế giới đứng trước ngã ba đường của cuộc khủng hoảng khí hậu và suy thoái sinh thái, cuộc chiến chống tội phạm môi trường không còn đơn thuần là vấn đề tuân thủ pháp luật. Đó thực sự là một trận chiến an ninh thiết yếu, bảo vệ nền tảng tự nhiên của sự thịnh vượng và ổn định toàn cầu. Hành động tập thể, sự lãnh đạo mạnh mẽ và cam kết bền vững là những vũ khí quan trọng nhất mà nhân loại có được trong cuộc chiến này. Tương lai của các khu rừng, đại dương, hệ sinh thái và cuối cùng là của chính chúng ta phụ thuộc vào kết quả của nó.
Khi buôn bán động vật hoang dã trở thành một “nền kinh tế ngầm” xuyên quốc gia 
