Đây được coi như một tài liệu giáo dục chính trị tư tưởng cho cán bộ, đảng viên, “chẳng những uốn nắn những lệch lạc trong phong trào dân chủ, tăng cường sự thống nhất ý chí và hành động trong Đảng, mà còn là một văn kiện tổng kết những kinh nghiệm của Đảng trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ, là một đóng góp có giá trị vào kho tàng lý luận và chính sách về mặt trận thống nhất của Đảng ta”, đúng như bộ Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam (sơ thảo) in năm 1981 đã nhận định.
Người Cộng sản ưu tú
Đồng chí Nguyễn Văn Cừ sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo trên đất Kinh Bắc, hậu duệ của danh nhân văn hóa ái quốc Nguyễn Trãi. Truyền thống quê hương và gia đình cũng như tư chất cá nhân đã sớm dẫn dắt Nguyễn Văn Cừ vào con đường đi làm cách mạng vô sản. 17 tuổi, đồng chí đã trở thành đảng viên cộng sản, rồi trải qua vô số cảnh tù đày khốc liệt. Lửa thử vàng, gian nan thử sức, trong cuộc đấu tranh một mất một còn chống lại chủ nghĩa thực dân xâm lược, Nguyễn Văn Cừ đã mau chóng trưởng thành về mọi mặt. Tầm tư duy của nhà cách mạng học rộng trong cả trường đời lẫn sách vở và rất bám sát thực tế công nông đã tạo nên uy tín rất cao của Nguyễn Văn Cừ trong hàng ngũ những người cộng sản Việt
Trên cương vị này, cho tới lúc phải hy sinh ngày 28/2/1941, đồng chí Nguyễn Văn Cừ đã có những đóng góp quyết định trong việc vạch ra chiến thuật và chiến lược của Cách mạng Việt Nam trong một giai đoạn “nước sôi lửa bỏng” của lịch sử, đưa phong trào đấu tranh của dân tộc lên một tầm cao mới vào những năm sau đó. Ngắn ngủi nhưng vẻ vang, luôn coi hoạt động cách mạng là để cứu nhân độ thế, cuộc đời của đồng chí Nguyễn Văn Cừ đã để lại cho chúng ta hôm nay “một tấm gương vĩ đại về đạo đức cách mạng, về lòng tin mãnh liệt ở lý tưởng, lòng yêu thương quý mến giai cấp công nhân và nhân dân lao động, sống trong sạch, chan hòa cùng nhân dân, vì nhân dân” (lời đồng chí nguyên Tổng bí thư Lê Khả Phiêu trong bài viết nhân kỷ niệm 90 năm ngày sinh của đồng chí Nguyễn Văn Cừ).
Luôn “Tự chỉ trích”
Nói theo lời lãnh tụ vô sản thế giới V.I. Lênin, chỉ có người không làm gì mới không bao giờ sai. Bác Hồ vĩ đại của chúng ta cũng từng nhấn mạnh không chỉ một lần: “Người đời không phải thánh thần, không ai tránh khỏi khuyết điểm”. Tuy nhiên, giá trị đích thực của con người khác nhau là ở chỗ, khi nhận ra sai lầm hay khuyết điểm của mình thì ứng xử thế nào. Có kẻ lấp liếm cái dở mà chỉ cứ xưng xưng nhận mọi hay ho về mình. Có người công khai, thẳng thắn tự phê bình để sửa chữa, để hoàn thiện nhân cách mình hơn. Cách hành xử thứ hai cần phải luôn là của những người cộng sản chân chính, cả trên phương diện cá nhân lẫn trên phương diện tập thể.
Năm 1939, các ứng cử viên cộng sản và dân chủ thuộc nhóm Dân chúng đã không giành được thắng lợi trong cuộc bầu cử vào Hội đồng Quản hạt ở Nam Kỳ. Trong nội bộ Đảng và cả quần chúng nữa đã nảy sinh những cách đánh giá khác nhau về những nguyên nhân dẫn tới thất bại trên. Trên báo chí công khai của Đảng, một số ý kiến được nêu ra từ tranh luận đã dẫn tới nóng nảy đả kích nhau, gây ảnh hưởng xấu trong Đảng và quần chúng.
Trước tình hình đó, đồng chí Nguyễn Văn Cừ đã viết và cho in cuốn Tự chỉ trích (bút danh Trí Cường), trong đó phân tích rất rành rẽ và đầy sức thuyết phục về những nguyên tắc phê bình và tự phê bình trong Đảng. Đồng chí đã nêu rõ nguyên tắc quan hệ giữa cá nhân với tập thể, giữa đảng viên với Đảng: “Đối với uy tín của Đảng thì danh dự của cá nhân mình không có nghĩa lý gì, hay nói đúng hơn, không có nữa, vì một người đảng viên cộng sản chỉ biết lấy uy tín lấy danh dự chung của toàn Đảng làm danh dự của mình thôi”. Và vì thế, “phải cần làm cho các đảng viên giác ngộ, rõ ràng và đầy đủ trách nhiệm của mình, biết xoay phương hướng trong những hoàn cảnh khó khăn, nghiêm trọng, biết tự chỉ trích đúng và kịp thời những khuyết điểm, sai lầm; đồng thời Đảng phải tìm cách củ soát một cách thiệt sự hơn hành động của mỗi đảng viên...”. Và: “Chúng ta không bao giờ có thể đổ hết những nguyên nhân thất bại cho việc quân thù đàn áp... Chúng ta phải biết nhìn nhận những khuyết điểm về chủ quan mà chính ta gây ra, chính ta phải chịu hoàn toàn trách nhiệm... Ta còn phải làm nhiều việc nữa, làm việc không ngớt để lan rộng ảnh hưởng Đảng trong những tầng lớp dân chúng rất đông đúc chưa giác ngộ, để lôi kéo những đám quần chúng lớn lao xưa nay vẫn nằm yên hay lãnh đạm, rụt rè, tham gia vào sinh hoạt chính trị, để lôi kéo họ ra trường tranh đấu, để cho lực lượng tổ chức của ta theo kịp ảnh hưởng lan rộng ấy, để gây cơ sở vững chãi trong quảng đại quần chúng, làm cho Đảng thành một Đảng chân chính của quần chúng...”.
Theo đồng chí, có thể chỉ trích Đảng “nhưng bao giờ sự chỉ trích cũng là tự chỉ trích bônsơvích, nghĩa là để huấn luyện quần chúng và giúp đảng viên tự huấn luyện, để làm tăng uy tín và ảnh hưởng của Đảng, để cho Đảng được càng thống nhất và củng cố, để đưa phong trào phát triển lên, đưa cách mạng tới thắng lợi; chớ không đặt cá nhân mình lên trên Đảng, đem ý kiến riêng - cho dù đúng- đối chọi với Đảng, vin vào một vài khuyết điểm mà mạt sát Đảng, phá hoại ảnh hưởng của Đảng, gieo mối hoài nghi lộn xộn trong quần chúng, gây mầm bè phái chia rẽ đội ngũ Đảng...”.
Đồng chí nhấn mạnh: “Phê bình Đảng là để thống nhất tư tưởng, để rèn luyện mình, để đề cao uy tín và ảnh hưởng của Đảng nhằm làm cho Đảng ngày càng mạnh và cách mạng ngày càng phát triển. Muốn vậy trong phê bình phải nắm vững mục đích xây dựng đảng, xây dựng đồng chí mình, không được đả kích hoặc cường điệu những sai lầm khuyết điểm của đồng chí mình”.
Người cộng sản chân chính không bao giờ che giấu những “gót chân Asin” của mình với vẻ như là không có chúng. Trái lại, người cộng sản trong mọi giai đoạn phát triển của cách mạng Việt Nam luôn sẵn sàng nhìn thẳng vào sự thật, thấy rõ mọi mặt mạnh yếu để phát huy (những cái mạnh) hay khắc phục (những cái yếu) để đưa phong trào đấu tranh cho một tương lai tốt đẹp hơn của cả dân tộc không ngừng phát triển. chính thái độ trung thực và anh minh này đã giúp cho những người cộng sản thu hút được nhân tâm và được quần chúng tín nhiệm với vai trò lãnh đạo “mọi thắng lợi của cách mạng Việt
Trong Tự chỉ trích, đồng chí Nguyễn Văn Cừ đã nói rất thẳng thắn về sự cần thiết của việc công khai sự thật trong lãnh đạo cách mạng của những người cộng sản. Trên quan điểm “người cộng sản là chiến sĩ thực tế chứ không phải bọn chính trị cận thị”, đồng chí viết: “Người cộng sản có bổn phận nói sự thật với quần chúng, dẫn đường cho quần chúng chớ không phải theo đuôi họ hay phỉnh họ. Những chủ trương chính trị mà lấy ý kiến của mình làm ý muốn của quần chúng... là rất sai lầm và nguy hiểm; nó làm cho Đảng xa rời quần chúng và có thể dẫn tới những thất bại nặng nề đau đớn”...
Và vì thế, “phải cần làm cho các đảng viên giác ngộ, rõ ràng và đầy đủ trách nhiệm của mình, biết xoay phương hướng trong những hoàn cảnh khó khăn, nghiêm trọng; biết tự chỉ trích đúng và kịp thời những khuyết điểm, sai lầm; đồng thời Đảng phải tìm cách củ soát một cách thiệt sự hơn hành động của mỗi đảng viên...”. Và: “Chúng ta không bao giờ có thể đổ hết những nguyên nhân thất bại cho việc việc quân thù đàn áp... Chúng ta phải biết nhìn nhận những khuyết điểm về chủ quan mà chính ta gây ra, chính ta phải chịu hoàn toàn trách nhiệm...”.
“Lao xao sóng vỗ ngọn tùng, gian nan là nợ anh hùng phải vay” - với tinh thần ấy, đồng chí Nguyễn Văn Cừ nhận định: “Mỗi cuộc thất bại là một dịp cho ta kinh nghiệm, coi những khẩu hiệu ta đề ra có được quảng đại quần chúng hiểu, công nhận và thực hành không. Nói chung, sự tuyên truyền vận động của ta từ trước tới giờ vẫn còn nhiều tính chất trừu tượng, nhiều di tích cô độc...”
