Tiết lộ mạng lưới 10 hầm ngầm tuyệt mật của Hitler thời Đức Quốc xã

Pháo đài Mimoyecques là cái tên hiện đại dùng để ám chỉ cho một khu phức hợp quân sự ngầm có từ thời ĐCTGII, nó được xây dựng bởi các lực lượng quân ĐQX trong khoảng giữa năm 1943 và 1944. Nó dùng làm nơi để một khẩu súng thần công V-3 có thể bắn trúng thủ đô London ở cách đó 165 km.

Dự án Riese

Riese trong tiếng Đức có nghĩa là “Khổng lồ”. Đây là tên mã của một dự án xây dựng bí mật, theo đó Đức Quốc xã (ĐQX) từng lên kế hoạch xây dựng 7 căn cứ ngầm vĩ đại trong khoảng giữa thời gian 1943 và 1945 ngay trong rặng núi Owl và tòa lâu đài Ksiaz ở Hạ Silesia (Ba Lan). Với sự gia tăng của các trận không kích của Không lực hoàng gia Anh trên lãnh thổ Đức và không lực quân Đồng Minh chiếm ưu thế vào những năm cuối của cuộc chiến tranh, tầng lớp chỉ huy ĐQX đã ra một quyết định chiến lược nhằm di dời phần lớn các kho vũ khí và cơ sở hạ tầng xuống lòng đất.

Có vẻ như Dự án Riese là một trong những nhà máy sản xuất vũ khí như thế, nhưng thiếu bằng chứng tài liệu về sự tồn tại của nó trong cuộc Đại chiến  thế giới lần II (ĐCTGII), và làm cho giới sử học lao vào cuộc tranh luận không hồi kết về chức năng thực sự của Dự án Riese. Vào tháng 5 năm 1945, Dự án Riese bị bỏ hoang ngay giai đoạn xây dựng đầu tiên do sự tiếp cận của Hồng quân Liên Xô. Cũng ngay lúc đó, chỉ có 9 km địa đạo được khai quật.

La Coupole

La Coupole còn có tên mã là Bauvorhaben 21, là một phức hợp hầm ngầm của ĐQX nằm tọa lạc ở miền Nam khu vực hành chính Pas-de-Calais (Pháp). Hệ thống hầm ngầm này được xây dựng trong khoảng giữa thời gian 1943-1944 và là nơi thiết lập bệ phóng tên lửa V-2 nhắm mục tiêu vào London và Nam nước Anh.

Được xây dựng ngay trên một mỏ đá phiến chưa sử dụng, La Coupole bao gồm một mạng lưới các địa đạo dùng làm kho tàng, bệ phóng tên lửa, nhà ở và cơ sở kiểm soát. Toàn khu phức hợp này được che bởi một mái vòm bê tông khổng lồ (cái tên “La Coupole” trong tiếng Anh có nghĩa là “Mái vòm”). La Coupole đã đứng vững trong các cuộc không kích bằng bom của quân Đồng Minh trong suốt một chiến dịch liên quân Anh-Mỹ gọi là “Chiến dịch nỏ thần”, đây là một sáng kiến nhằm nhổ sạch mối đe dọa từ các chương trình vũ khí tầm xa của ĐQX. 

Bất chấp những cuộc ném bom xuống La Coupole, chỉ có duy nhất 1 quả bom rơi xuống phần mái vòm và để lại một hư hỏng không đáng kể.

Tuy nhiên, trong 2 tháng 6 và 7 của năm 1944, Không lực hoàng gia Anh đã bắt đầu tấn công khu hầm ngầm này bằng những quả bom Tallboy xuyên đất nặng tới 5.400 kg. Trong khi mái vòm không hề hấn gì, thì những công trình xây dựng bên ngoài nó đã bị hư hại nặng, nội thất khu hầm ngầm cũng bị hư hỏng và bị tấn công từ bên dưới.

Vì bị hư hỏng mà La Coupole chưa từng đi vào hoạt động; và đến tháng 9 năm 1994, nó bị quân Đồng Minh tiếp quản, rồi lại bị bỏ rơi vào giữa thập niên 1990 trước khi nó biến thành một viện bảo tàng.

Pháo đài Mimoyecques

Pháo đài Mimoyecques là cái tên hiện đại dùng để ám chỉ cho một khu phức hợp quân sự ngầm có từ thời ĐCTGII, nó được xây dựng bởi các lực lượng quân ĐQX trong khoảng giữa năm 1943 và 1944. Nó dùng làm nơi để một khẩu súng thần công V-3 có thể bắn trúng thủ đô London ở cách đó 165 km.

Buổi ban đầu pháo đài này có tên mã là Wiese (“Đồng Cỏ”) hay Bauvorhaben 711 (“Dự án xây dựng 711”), nằm tọa lạc ngay trong cộng đồng Landrethun-le-Nord, vùng Pas-de-Calais, miền Bắc nước Pháp, gần thôn Mimoyecques ở cách đó 20 km. Pháo đài được xây dựng chủ yếu bởi tù binh chiến tranh thuộc về 2 chuyên môn chính là cơ khí và thợ mỏ.

Khu phức hợp bao gồm một mạng lưới các địa đạo được đào ngay dưới ngọn đồi đá phấn nối với nhau thành 5 trục, trong đó có lắp đặt 25 khẩu súng V-3, tất cả đều chĩa vào London. Những khẩu súng này có thể bắn ra 10 vật liệu nổ/ phút (khoảng 600 viên đạn / giờ) vào thẳng thủ đô nước Anh, mà Thủ tướng Winston Churchill từng cảnh báo rằng “đó là cuộc tấn công tàn khốc nhất”.

Quân Đức ngừng xây dựng pháo đài Mimoyecques khi quân Đồng Minh đổ bộ lên bờ biển Normandy. Nó rơi vào tay Sư đoàn bộ binh số 3 của Canada vào ngày 5 tháng 9 năm 1944 mà không gặp phải bất kỳ sự kháng cự nào, chỉ vài ngày sau khi quân Đức rút lui khỏi khu vực này.

Căn cứ tàu ngầm Keroman

Căn cứ tàu ngầm Keroman là một căn cứ tàu U của ĐQX tọa lạc trên bán đảo Keroman ở Lorient (Pháp). Keroman được xây dựng từ giữa tháng 2 năm 1941 đến tháng Giêng năm 1942 và bao gồm 3 khối bê tông gia cố vĩ đại dùng làm nơi bảo vệ cho 30 tàu ngầm. Trong khoảng giữa ngày 14 tháng Giêng năm 1943 và ngày 17 tháng 2 năm 1943, máy bay quân Đồng Minh đã thả 500 quả bom phá và hơn 60.000 quả bom cháy ở Lorient; gần 90% nhà cửa ở thành phố này đã bị san thành bình địa.

Mặc dù Lorient bị phá hủy nặng nề nhưng căn cứ tàu ngầm Keroman vẫn nguyên vẹn và vẫn tiếp tục hoạt động cho đến cuối ĐCTGII. Sau chiến tranh, Keroman được đổi tên thành “Căn cứ Ingénieur Général Stosskopf” và được Hải quân Pháp sử dụng cho đến năm 1997.

Blockhaus dÉperlecques

Blockhaus dÉperlecques có tên mã là Kraftwerk Nord West (Nhà máy điện Tây Bắc) là một hầm ngầm của ĐQX được xây dựng ở phía Bắc khu hành chính Pas-de-Calais (Pháp). Hình thành giữa tháng 3 năm 1943 và tháng 7 năm 1944, Blockhaus dÉperlecques buổi ban đầu dự định dùng làm nơi phóng tên lửa đạn đạo V-2 (A-4).

Nhưng khu hầm này chưa được hoàn thiện đầy đủ dưới áp lực của các trận không kích bằng bom của quân Đồng Minh nhằm làm trì hoãn hoặc làm mất hiệu lực chương trình vũ khí V (cũng còn là một phần của Chiến dịch nỏ thần).Tháng 9 năm 1944, khu hầm ngầm được quân Đồng Minh tiếp quản và kể từ đó nó được cải tạo lại thành một bảo tàng trưng bày lịch sử của chương trình vũ khí V.

Hang Sói

Hang Sói là tổng hành dinh quân sự của Mặt trận phương Đông đầu tiên của Adolf Hitler dưới thời ĐCTGII. Hang Sói đã trở thành một trong số ít các “trụ sở Quốc trưởng” (Führerhauptquartiere) tại một số khu vực ở Đông Âu, nó được xây dựng ngay từ lúc bắt đầu Chiến dịch Barbarossa -  sự tiến công của Liên Xô - vào năm 1941.

Địa điểm an ninh thuộc hàng tuyệt mật này nằm ngay trong cánh rừng Masuria, cách thành phố nhỏ Rastenburg (Đông Phổ) khoảng 8km về hướng Đông (nay là Ketrzyn, Ba Lan). Lần đầu tiên Hitler đặt chân đến Hang Sói là vào ngày 23 tháng 6 năm 1941.

Tổng cộng ông ta trải qua 800 ngày ở Hang Sói cho đến khi ông ta rời đi vào ngày 20 tháng 11 năm 1944. Vào mùa hè năm 1944, công tác mở rộng và gia cố thêm nhiều tòa nhà cũ của Hang Sói. Tuy nhiên, công trình không được hoàn thiện do tần suất của các cuộc đỏ bộ của Hồng Quân trong cuộc Tổng tấn công Ban-tích vào mùa thu năm 1944. 

Hầm ngầm Siracourt V-1

Hầm ngầm Siracourt V-1 có từ thời ĐCTGII, nó được xây dựng trong các năm 1943-1944 bởi các lực lượng quân ĐQX tại Siracourt, một công xã ở Pas-de-Calais (vùng Nord-Pas-de-Calais, Pháp).

Lấy tên mã danh Wasserwerk St. Pol(Waterworks St. Pol), mục đích ban đầu của khu hầm ngầm này dùng để làm chứa có mái chống bom, và nơi có đặt bệ phóng cho loại bom bay V-1.

Quân Đồng Minh đã nhanh chóng phát hiện ra công trình xây dựng hầm ngầm Siracourt ngay lúc đầu tháng 9 năm 1943, khi 2 con hào song song được đào và được đổ bê tông thành những bức tường kiên cố. Dù quân Đồng Minh đã dùng bom đánh phá nhưng Siracourt vẫn còn nguyên vẹn cho đến cuối tháng 6 năm 1944 thì nó bị đánh sập gần như hoàn toàn bằng loại bom xuyên đất Tallboy bởi Không lực hoàng gia Anh.

B8 Bergkristall

B8 Bergkristall là một khu phức hợp hầm ngầm khá lớn bao phủ một diện tích lên tới 75 mẫu Anh nằm gần thành phố St Georgen an der Gusen ở Áo. Trong khi không có bằng chứng tài liệu về sự tồn tại các mục đích của hầm ngầm sau chiến tranh, thì có nhiều người tin rằng B8 Bergkristall là một nhà máy ngầm nơi đã phát triển ra Messerschmitt Me 262 – máy bay tiêm kích đầu tiên hoạt động.

Nhà máy ngầm này được xây dựng bởi công sức của các lao động nô lệ đến từ các trại tập trung, ước tính khoảng 320.000 tù nhân đã làm việc trong những điều kiện nghèo nàn cho đến chết vì kiệt sức. B8 Bergkristall dừng hoạt động vào ngày 3 tháng 5 năm 1945, khi quân Đồng Minh tiến sát đến thành phố lân cận đó.

Battery Moltke

Battery Moltke là một hầm ngầm pháo binh phòng thủ ven biển chưa kịp hoàn thiện của ĐQX, nó nằm ở St Ouen (Tây Bắc Địa hạt Jersey, một thuộc địa Vương thất của Vương quốc liên hiệp Anh và Bắc Ireland). Khu hầm ngầm này được xây dựng bởi tổ chức Todt, là tổ chức kỹ thuật quân sự và dân sự của nền Đệ Tam ĐQX ở Đức, nó được đặt theo tên của nhà sáng lập Fritz Todt trong lần xâm lược quần đảo Eo Biển (một thuộc địa của Hoàng gia Anh).

Cấu trúc của khu hầm ngầm này bao gồm các hầm ngầm nhỏ, kho súng và 3 tháp giám sát biển Peilstand – một trong số 9 ngọn tháp ở Địa hạt Jersey dùng để quan sát các mục tiêu ngoài biển.

Weingut I

Khoảng năm 1944, nền Đệ Tam ĐQX bắt đầu tiến hành công tác xây dựng một nhà máy hầm ngầm một phần mang mã danh Weingut I (tiếng Anh có nghĩa là Ruộng nho 1) nằm ngay trong lòng một cánh rừng có tên gọi là Mühldorfer Hart, phía Tây của thị xã Mühldorf am Inn (Thượng Bavaria, Đức).

Theo kế hoạch đặt ra thì khu hầm ngầm này sẽ có một kho chứa gia cố bê tông thật lớn gồm có 12 khu nhà vòm, và dùng làm nơi sản xuất các động cơ của máy bay tiêm kích Messerschmitt Me 262 trong khu nhà máy cao 9 tầng. Mạng lưới các nhà máy ngầm khổng lồ sẽ đảm bảo cho việc sản xuất ra máy bay tiêm kích Me 262 khi quân Đồng Minh đã giành được quyền kiểm soát không phận Đức. Kế hoạch đặt ra là phải hoàn tất việc xây dựng nhà máy ngầm Weingut I trong thời hạn 6 tháng.

Tổng cộng 1 vạn công nhân đã tham gia vào dự án này, 8.500 người trong số họ là lao động cưỡng bức và tù nhân của mạng lưới trại tập trung Mühldorf. Hơn 3.000 người đã chết do làm việc quá sức, đói ăn và bị lính SS đánh đập. Vào lúc cuối chiến tranh, kế hoạch là 12 khu hầm ngầm nhưng chỉ có 7 cái được hoàn thiện, và bản thân việc xây dựng nhà máy vẫn chưa bắt đầu.

Nguyễn Thanh Hải (tổng hợp)

Các tin khác

Cuộc đua giữa tàu ngầm Nga và đội săn ngầm từ trên cao của NATO

Cuộc đua giữa tàu ngầm Nga và đội săn ngầm từ trên cao của NATO

Kể từ khi Chiến tranh lạnh kết thúc, khả năng tác chiến chống tàu ngầm của Khối quân sự NATO đã suy yếu đáng kể do việc giảm đầu tư và thay đổi ưu tiên. Tuy nhiên, trước sự gia tăng các cuộc tuần tra bằng tàu ngầm của Nga - đặc biệt là các tàu lớp Borei và Yasen tiên tiến - gần biên giới các nước NATO và ở các vùng biển chiến lược như Biển Baltic, Bắc Cực, Bắc Đại Tây Dương và Địa Trung Hải đã khiến các đồng minh châu Âu lo ngại.

Về 2 quả bom nhiệt hạch trong vụ tai nạn Broken Arrow

Về 2 quả bom nhiệt hạch trong vụ tai nạn Broken Arrow

Cách đây hơn 65 năm, rạng sáng ngày 24/1/1961, một vụ tai nạn máy bay kinh hoàng diễn ra, khiến máy bay ném bom B-52 của Không quân Mỹ (USAF) văng ra hai trái bom nhiệt hạch xuống North Carolina nhưng chưa kích nổ. Sự may mắn tình cờ này đã cứu nước Mỹ khỏi thảm họa “gậy ông đập lưng ông”.

Stanley Weyman: Từ mạo danh đến hào quang quyền lực

Stanley Weyman: Từ mạo danh đến hào quang quyền lực

Khuôn viên Nhà Trắng, Washington D.C., một ngày cuối tháng 7/1921. Trong bức ảnh chụp chính thức hôm đó, một người đàn ông trong lễ phục trắng đứng cạnh một người phụ nữ được báo chí Mỹ khi đó gọi là Công chúa Fatima của Afghanistan và đoàn tùy tùng, ngay sau cuộc tiếp kiến Tổng thống Warren G. Harding. Trên ngực người đàn ông ấy lấp lánh những tấm huân chương. Bức ảnh nhanh chóng xuất hiện trên báo chí Mỹ. Ít lâu sau, một lá thư khiếu nại gửi tới Bộ Ngoại giao Mỹ bắt đầu kéo sập vai diễn ấy. Người đàn ông trong ảnh không giữ bất kỳ chức vụ nào ở bộ trên, mà chỉ là một kẻ giả danh đến từ Brooklyn, chưa học xong trung học.

Vì sao Mỹ mất 20 năm vẫn không thể đánh bại Taliban?

Vì sao Mỹ mất 20 năm vẫn không thể đánh bại Taliban?

Tháng 10/2001, Mỹ cùng các đồng minh mở chiến dịch quân sự tại Afghanistan với mục tiêu truy quét Al-Qaeda và buộc Taliban giao nộp Osama bin Laden. Chỉ trong vài tuần, chính quyền Taliban sụp đổ, Kabul thất thủ. Nhưng chiến thắng đấy không khép lại cuộc chiến. 20 năm sau, khi quân đội Mỹ và NATO rời Afghanistan, Taliban trở lại thủ đô. Từ một chiến dịch chống khủng bố có mục tiêu tương đối rõ, Washington đã bước vào cuộc chiến kéo dài hai thập niên. Vì sao một lực lượng từng bị đánh bật khỏi quyền lực lại có thể trở lại sau 20 năm?

Một góc KGB qua lời kể của Aleksei M. Kozlov

Một góc KGB qua lời kể của Aleksei M. Kozlov

Đây là cuộc phỏng vấn đặc biệt diễn ra ngày 20/12/2009 giữa Anh hùng, Đại tá KGB Aleksei M. Kozlov với tờ Izvestia của Nga về hoạt động quy mô toàn cầu của “Cục S” hay còn gọi là “Cục tình báo bất hợp pháp” trong thời gian Chiến tranh Lạnh.

Mossad tiếp cận cựu Tổng thống Iran Ahmadinejad như thế nào?

Mossad tiếp cận cựu Tổng thống Iran Ahmadinejad như thế nào?

Tháng 5/2026, tờ The New York Times (NYT) khẳng định rằng Israel và Mỹ có kế hoạch thay đổi chế độ tại Iran - và cựu Tổng thống Mahmoud Ahmadinejad sẽ là người lên lãnh đạo đất nước. Vào thời điểm đó, bài báo nghe có vẻ khá hoang đường. Nhưng mới đây, NYT đã tiến xa hơn nhiều. Trong một bài phóng sự điều tra mới, các nhà báo của NYT đã kể lại câu chuyện về chiến dịch kéo dài nhiều năm của tình báo Israel nhằm tiếp cận ông Ahmadinejad.

Cái giá của nạn phân biệt chủng tộc

Cái giá của nạn phân biệt chủng tộc

Ngày 17/7/1944 đã xảy ra một thảm họa tồi tệ nhất trên đất Mỹ trong thời kỳ Thế chiến II. Mặc dù các cuộc điều tra không thể xác định được thủ phạm, nhưng rõ ràng một trong những nguyên nhân chính gây ra biến cố đã cướp đi sinh mạng của hàng trăm người này chính là chế độ phân biệt chủng tộc trong Lực lượng Hải quân Mỹ.

Giải mật vũ khí “Vòm Sáng” của Liên Xô

Giải mật vũ khí “Vòm Sáng” của Liên Xô

Vào mùa thu 1988, một máy bay do thám Mỹ phát hiện một hiện tượng độc lạ: “Vòm Sáng” sau khi tên lửa đạn đạo tầm trung SS-20 Saber của Liên Xô (cũ) được phóng đi. Quá trình trên tạo ra cực quang gây tranh cãi trong suốt thập kỷ, thậm chí còn bị nhầm là UFO.

Mỹ đầu tư hàng tỷ USD cho tình báo phát triển AI

Mỹ đầu tư hàng tỷ USD cho tình báo phát triển AI

Theo các quan chức đương nhiệm và cựu quan chức Mỹ, Nhà Trắng đã phê duyệt một đề xuất ngân sách mật trị giá 9 tỷ USD để mua các chip máy tính tiên tiến. Đây là những linh kiện cần thiết để các cơ quan tình báo Mỹ có thể khai thác tối đa tiềm năng của các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) mới nhất.

Cuộc truy lùng “kẻ sát nhân bị quỷ ám”

Cuộc truy lùng “kẻ sát nhân bị quỷ ám”

Suốt gần hai năm, lực lượng điều tra Tây Ban Nha lần theo những dấu vết mong manh từ các hiện trường, rà soát hơn 3.000 hồ sơ và chờ kết quả đối chiếu ADN quốc tế để xác định danh tính kẻ gây ra chuỗi án mạng ở Alicante.

Đằng sau việc Mỹ quyết định tham chiến tại Triều Tiên

Đằng sau việc Mỹ quyết định tham chiến tại Triều Tiên

Mùa hè năm 1950, tại vĩ tuyến 38, đường phân giới giữa hai miền Triều Tiên được thiết lập sau Thế chiến II bất ngờ bùng phát cuộc khủng hoảng chiến lược. Những rạn nứt của trật tự hậu chiến tại Đông Bắc Á hiện rõ, buộc nước Mỹ phải đối diện với thách thức quyền lực của thời Chiến tranh lạnh.

Nguyên nhân bất đồng Ba Lan - Ukraine và triển vọng hòa giải

Nguyên nhân bất đồng Ba Lan - Ukraine và triển vọng hòa giải

Ngày 19/6, Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki đã ký quyết định tước Huân chương Đại bàng Trắng trao tặng Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky năm 2023. Đáp lại, ông Zelensky cùng nhiều cựu tổng thống và thành viên chính phủ Ukraine đã gửi trả các huân chương do Ba Lan trao tặng. Xin trân trọng giới thiệu bài trả lời phỏng vấn của Giáo sư Lukasz Tomasz Sroka, chuyên gia về lịch sử Trung và Đông Âu, trên tờ DW, về nguyên nhân căng thẳng giữa Ba Lan - Ukraine.

Những cuốn sổ tay chứa “bí mật quốc gia”

Những cuốn sổ tay chứa “bí mật quốc gia”

Không còn bó hẹp trong hệ thống hồ sơ chính thức, thông tin mật ngày nay có thể hiện diện ngay trong những ghi chép cá nhân tưởng như riêng tư. Vụ việc gần đây cho thấy, khi các “nhật ký công vụ” chứa nội dung nhạy cảm, việc lưu giữ, chia sẻ hoặc bảo quản không đúng quy định đều có thể trở thành nguồn phát sinh rủi ro rò rỉ thông tin.

“Cái gai trong mắt” nước Mỹ

“Cái gai trong mắt” nước Mỹ

Cuối thập niên 1950, khi Fidel Castro lên nắm quyền ở Cuba, Liên Xô vẫn thận trọng trong việc đánh giá chế độ mới vì hiểu biết còn hạn chế về ban lãnh đạo Cuba và lo ngại ảnh hưởng đến quan hệ với Mỹ. Tuy nhiên, sau Khủng hoảng Caribe đưa thế giới đến bờ vực chiến tranh hạt nhân, Liên Xô nhận ra những hạn chế trong hoạt động tình báo đối với Mỹ. Từ đó, GRU chuyển hướng tăng cường triển khai các lực lượng và phương tiện tình báo vô tuyến điện tử ở Cuba.

Thất bại của những “khung trời hẹp”

Thất bại của những “khung trời hẹp”

9 năm tiêu tốn khoảng 4 tỷ euro mà không một nguyên mẫu nào được chế tạo. Đó là tổng kết của chương trình máy bay chiến đấu thế hệ mới FCAS - dự án quốc phòng tham vọng nhất trong lịch sử châu Âu - khi Pháp và Đức chính thức tuyên bố khai tử nó ngày 8/6/2026. Vì sao siêu dự án này đổ vỡ?

Đằng sau vụ rò rỉ dữ liệu từ nội bộ Twitter

Đằng sau vụ rò rỉ dữ liệu từ nội bộ Twitter

Bản án đối với Ahmad Abouammo được điều chỉnh một phần về mặt pháp lý. Tuy nhiên, các cáo buộc cốt lõi liên quan đến việc thu thập và chuyển giao dữ liệu người dùng vẫn tiếp tục được duy trì.

Thiết bị nghe lén gây chấn động tình báo Mỹ thời hậu chiến

Thiết bị nghe lén gây chấn động tình báo Mỹ thời hậu chiến

Năm 1946, một nhóm học sinh Liên Xô đã tặng Đại sứ Mỹ tại Liên Xô William Harriman bức phù điêu quốc huy Hoa Kỳ bằng gỗ, biểu tượng của tình hữu nghị giữa hai nước trong Thế chiến II. Được treo trong phòng làm việc của Đại sứ tại Moscow suốt 7 năm, món quà tưởng như vô hại này sau đó được phát hiện là “con ngựa thành Troy”, bên trong chứa một thiết bị nghe lén tinh vi do Liên Xô chế tạo.