Thực phẩm chay trên “chợ mạng” liệu có an toàn?

 Đồ chay gắn mác nhà làm bán tràn lan

Chỉ với vài thao tác lập tài khoản Facebook, TikTok hay Zalo, bất kỳ ai cũng có thể tự xưng là “cơ sở sản xuất thực phẩm chay” để rao bán hàng trăm sản phẩm mỗi ngày. Người bán thường đăng tải video chế biến hoặc hình ảnh món ăn kèm những lời quảng cáo thu hút như: “100% tự nhiên”, “không chất bảo quản”, “ăn là mê ngay từ miếng đầu tiên”, “giá rẻ nhất thị trường”. Thậm chí, nhiều tài khoản còn cố tình gắn mác “nhà làm”, “tự sản xuất” để tạo cảm giác an toàn và thân thiện với người tiêu dùng.

Đáng lo ngại, những sản phẩm này hầu như không có bao bì, nhãn mác, không ghi rõ hạn sử dụng, thành phần hay địa chỉ cơ sở sản xuất. Một số người bán còn dùng hình ảnh đồ ăn hấp dẫn lấy trên mạng hoặc chỉnh sửa màu sắc món ăn để “đánh lừa thị giác”, khiến khách hàng dễ bị cuốn hút mà bỏ qua yếu tố an toàn.

Nhờ hình thức bán hàng online, việc mua bán thực phẩm chay trôi nổi diễn ra nhanh gọn, ít tốn chi phí. Người bán chỉ cần đăng bài lên trang cá nhân, fanpage, livestream rồi chạy quảng cáo giá rẻ là có thể tiếp cận hàng nghìn người xem. Nhiều khách hàng vì tiện lợi hoặc tin tưởng vào lời giới thiệu “ăn chay lành mạnh” mà sẵn sàng đặt mua số lượng lớn, nhưng không ai biết sản phẩm được chế biến ở đâu, quy trình vệ sinh ra sao.

Lên mạng xã hội, chỉ cần gõ từ khóa “thực phẩm chay nhà làm”, “đồ chay giá rẻ”, người dùng sẽ thấy hàng trăm hội nhóm mua bán với số lượng thành viên từ vài nghìn đến vài chục nghìn người tham gia. Đa số các hội nhóm hoạt động công khai, liên tục đăng bài chào mời các món chay như: chả chay, gà chay, thịt quay chay, giò chay… với cam kết “ngon - bổ - rẻ” nhưng hầu hết không kèm theo giấy tờ chứng minh nguồn gốc hay kiểm định chất lượng.

Đáng chú ý, một số hội nhóm còn tổ chức bán sỉ, nhận làm đại lý phân phối, khuyến khích người mua “ôm hàng” số lượng lớn để bán lại kiếm lời. Điều này tạo ra chuỗi cung ứng tự phát, nơi sản phẩm được trao tay nhiều lần mà không trải qua bất kỳ khâu kiểm soát vệ sinh an toàn thực phẩm nào. Không ít người bán sử dụng chiêu thức “livestream nấu ăn” để tăng độ tin cậy, nhưng thực tế nhiều video được quay trong điều kiện sơ sài, bếp núc tạm bợ, nguyên liệu không rõ xuất xứ.

Không chỉ bán đồ thuần chay mà đồ chay giả mặn cũng được bán tràn lan trên các nền tảng mạng xã hội. Tương tự, chỉ cần gõ cụm từ “đồ chay giả mặn”, khách hàng có thể dễ dàng tìm thấy hàng trăm hội nhóm, cửa hàng online rao bán đủ loại thực phẩm như: chả lụa chay, thịt gà chay, cá kho chay, thậm chí cả hải sản chay. Nhiều sản phẩm được quảng cáo làm từ đậu nành, nấm, rau củ. Đặc biệt, hình thức giao hàng tận nơi, giá rẻ, khuyến mãi mạnh khiến các món chay giả mặn này nhanh chóng thu hút người tiêu dùng, nhất là trong dịp rằm, lễ Vu lan hay các ngày ăn chay định kỳ.

Nhiều năm nay kinh tế gia đình chị Nguyễn Thị Lan (trú tại xã Ứng Hòa, Hà Nội) phất lên trông thấy nhờ vào nghề nấu cỗ chay. Chị Lan cho biết: “Giờ nhu cầu ăn chay của mọi người ngày càng tăng nên gia đình tôi lúc nào cũng trong tình trạng kín lịch. Nhiều người đặt mua sẵn đồ ăn chay cho các bữa ăn trong tuần. Nhiều gia đình cúng giỗ bây giờ cũng chuyển sang ăn đồ chay. Đợt rằm tháng 7 vừa rồi nhà tôi phải huy động thêm nhiều anh em họ hàng mới đủ đáp ứng các đơn người ta đặt. Đồ chay bây giờ cầu kỳ lắm, đồ mặn có gì thì đồ chay sẽ có đủ. Thế nên để bắt kịp nhu cầu “giả mặn” của nhiều người chúng tôi cũng phải thường xuyên tìm tòi và cập nhật để không bị lạc hậu. Vì chỉ cần không đáp ứng được yêu cầu của khách 1, 2 lần là người ta sẽ tìm đến mối khác ngay”.

Không thể phủ nhận có nhiều người đã tạo được thành công, uy tín riêng khi kinh doanh thực phẩm chay nhà làm. Tuy nhiên, nhiều sản phẩm được rao bán trên các trang mạng xã hội hiện không có nhãn mác, nguồn gốc xuất xứ và hạn sử dụng. Bên cạnh đó, một số người bán còn sử dụng lại hình ảnh sản phẩm của các cơ sở khác để quảng cáo. Điều này dẫn đến tình trạng một số loại sản phẩm không đạt chất lượng, tiềm ẩn các nguy cơ về mất an toàn thực phẩm.

Trên thực tế, bên cạnh những người bán hàng thực sự có tâm, lựa chọn những thực phẩm tươi ngon, sạch để chế biến thực phẩm bán cho người thân, bạn bè thì cũng có không ít những người đã lợi dụng thói quen tiêu dùng này để bán hàng không đảm bảo chất lượng. Cụ thể, họ sẽ đi gom hàng từ nhiều nguồn không bảo đảm chất lượng, thực phẩm chay chứa các chất phụ gia không được phép sử dụng hoặc vượt quá giới hạn cho phép rồi nói là sản phẩm nhà làm để đánh lừa người tiêu dùng.

Trong hội nhóm “Hội ăn chay và xỉ nguyên liệu đồ chay” với gần 10 nghìn thành viên tham gia, các bài viết quảng cáo bán thực phẩm chay được liên tục cập nhật. Tại đây, đồ mặn có gì thì đồ chay có tất, ngay cả “cá mặn” với “thịt heo quay” chay cũng được rao bán rộn ràng. Điều đáng nói có những sản phẩm bên ngoài viết chữ nước ngoài, không rõ nguồn gốc xuất xứ nhưng vẫn được rao bán tràn lan.

Cũng trong hội nhóm này, sản phẩm nhà làm được quảng cáo nhan nhản. Một tài khoản có nickname “Tâm an chay” đăng bài quảng cáo: “Bạn đã từng thử xúc xích chay chưa? Nếu chưa, thì nhất định phải thử một lần để cảm nhận vị ngon khó cưỡng - mềm dai, đậm đà, thơm lừng từng miếng. 100% nguyên liệu thực vật - an toàn cho sức khỏe. Thành phần 100% thực vật: đạm đậu nành, đạm lúa mì, củ quả xay nhuyễn, gia vị thuần chay. Nhà làm thủ công - không chất bảo quản, không hàn the… Đóng gói đông lạnh sạch sẽ - bảo quản dễ - dùng dần tiện lợi. An toàn - Sạch sẽ - Đảm bảo vệ sinh thực phẩm. Tuy nhiên, thứ khách hàng cần nhất là giấy chứng nhận vệ sinh an toàn thực phẩm thì tài khoản này lại không có. Điều này đồng nghĩa với việc, nếu khách hàng quyết định xuống tiền mua, phần lớn chỉ là tin vào những lời cam kết bằng miệng mà thôi.

Không kiểm soát được an toàn thực phẩm

Trên thực tế, các thực phẩm chay gắn mác nhà làm hầu hết không đăng ký kinh doanh, không có giấy tờ chứng minh chất lượng, nguồn gốc thực phẩm. Hầu hết các loại đồ ăn chế biến sẵn được rao bán trên mạng không có thông tin về hạn sử dụng, thành phần cũng như nguồn gốc nguyên liệu. Người bán đồ ăn chỉ cam kết chất lượng bằng miệng.

Trong khi đó, thực phẩm được gọi là an toàn phải có đầy đủ các thông tin về nguồn gốc xuất xứ; nhà sản xuất, địa chỉ nơi sản xuất; ngày sản xuất và hạn sử dụng. Ngoài ra, sản phẩm phải bảo đảm dinh dưỡng, không nhiễm hóa chất, không gây ngộ độc, được chế biến bảo đảm vệ sinh… Từ khâu chọn mua nguyên liệu, chế biến, đóng gói đến giao hàng phải được thực hiện bài bản, khoa học. Trong khi đó, hầu hết các cơ sở, hộ gia đình, cá nhân đều chế biến tự phát, quy mô nhỏ lẻ nên không chịu sự quản lý của cơ quan có thẩm quyền.

Theo tìm hiểu của phóng viên, phần lớn người bán thực phẩm chay trên mạng thường không đăng ký kinh doanh, các sản phẩm không dán tem mác, nơi sản xuất nên công tác kiểm tra, quản lý chất lượng sản phẩm gặp nhiều khó khăn. Về phía người tiêu dùng, không ít người chưa thấy được trách nhiệm và quyền lợi của mình, còn cả tin và dễ dãi trước những lời quảng cáo.

Một trong số “nạn nhân” của thực phẩm chay nhà làm không đảm bảo là cô Phan Thị Bích Ngọc (Kiến Hưng, Hà Nội). Cô Ngọc cho biết: “Các sản phẩm bán online không phải lúc nào cũng như quảng cáo. Đợt Vu lan vừa rồi tôi đặt thử một cân giò lụa chay và 2 cân thịt heo quay chay của một tài khoản quảng cáo rất hấp dẫn. Tuy nhiên, khi về ăn thì thấy chất lượng không như lời quảng cáo, gia vị và các chất phụ gia quá nhiều, ăn xong con gái tôi bị đau bụng. Tôi cũng chỉ thử một lần cho biết thôi, còn lần sau nếu muốn ăn vẫn phải ra mua ở các siêu thị lớn mới mong đảm bảo chất lượng”.

Nói về vấn đề này, Phó giáo sư Nguyễn Duy Thịnh, nguyên giảng viên Viện Công nghệ thực phẩm, trường Đại học Bách Khoa, Hà Nội cho rằng, hiện nay, đa số đồ chay sản xuất tự phát, đóng gói sơ sài, không được thẩm định độ an toàn. Một số loại đồ chay giả mặn có thể sử dụng nhiều chất tạo màu, tạo mùi, chất định hình để giống đồ thật. Tuy nhiên, hàm lượng các chất này như thế nào chưa được quản lý.

Điều đó có thể dẫn tới nguy cơ nhiễm hóa chất độc hại, vi khuẩn gây bệnh phát sinh. Người ăn có thể bị ngộ độc cấp như rối loạn tiêu hóa, đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy. Trường hợp khác, người ăn cũng có thể bị nhiễm độc   kéo dài các hóa chất bảo quản, chất phụ gia âm thầm gây ra các bệnh mạn tính. Cũng theo ông Thịnh, nếu chọn ăn chay, tốt nhất người tiêu dùng nên sử dụng các sản phẩm thông thường làm từ thực vật tươi ngon như rau, đậu, củ, quả, các loại nấm. Hạn chế mua đồ chay nấu sẵn, đồ chay giả mặn.

Cho dù hiện nay thực phẩm chay giả mặn đang ngày càng đa dạng và được nhiều nhà lựa chọn để đổi món trong thực đơn của gia đình. Tuy nhiên nếu ăn những thực phẩm chay đã chế biến sẵn trong 1 thời gian dài và liên tục thì không những không thanh lọc cơ thể mà người tiêu dùng còn tự đầu độc cơ thể mình bởi những thành phần không rõ nguồn gốc trong thực phẩm.

Gần đây, vào cuối tháng 5, Chi cục Quản lý thị trường (QLTT) tỉnh Phú Yên (cũ) đã tiến hành tiêu hủy 1.000kg thực phẩm là chả chay đã đóng gói thành cây, không rõ nguồn gốc, xuất xứ. Cụ thể, vào ngày 18/5, từ nguồn tin báo của người dân kết hợp công tác nắm tình hình thị trường, Đội QLTT số 1 thuộc Chi cục QLTT tỉnh Phú Yên phối hợp Phòng CSGT Công an tỉnh Phú Yên tiến hành kiểm tra hành chính xe ôtô tải BKS 36H-042.11 do ông V.Đ.T, trú tại xã Bình Xuyên, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương (cũ) điều khiển trên Quốc lộ 1A qua địa phận xã An Mỹ, huyện Tuy An (Phú Yên). Sau cuộc kiểm tra, lực lượng phối hợp phát hiện trên xe ôtô tải này đang vận chuyển 1.000kg thực phẩm là chả chay đã đóng gói thành cây, xếp trong 25 thùng xốp với trọng lượng mỗi thùng 40kg.

Tại thời điểm kiểm tra, tài xế xe tải và cũng là người trực tiếp quản lý lô hàng thực phẩm nêu trên không xuất trình được hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc hàng hóa hợp pháp theo quy định của pháp luật, nên Đội QLTT số 1 đã lập biên bản vi phạm hành chính và ban hành quyết định xử phạt 17 triệu đồng đối với ông V.Đ.T, đồng thời buộc tiêu hủy toàn bộ tang vật vi phạm.

Thực phẩm chay vốn được nhiều người lựa chọn vì tin tưởng vào độ lành mạnh, ít dầu mỡ và tốt cho tim mạch. Tuy nhiên, khi nguồn gốc sản phẩm không rõ ràng và quy trình chế biến không đảm bảo vệ sinh, lợi ích sức khỏe của món chay gần như bị xóa bỏ.

Đối với các món chay giả mặn bán tràn lan trên mạng thường được làm sẵn, vận chuyển xa, bảo quản tạm bợ. Vi khuẩn Salmonella, E.coli dễ phát triển trong điều kiện nhiệt độ phòng, gây tiêu chảy, đau bụng, thậm chí ngộ độc cấp tính.

Bên cạnh đó việc dùng hương liệu tổng hợp, phẩm màu công nghiệp hoặc chất bảo quản rẻ tiền nếu sử dụng quá liều cho phép có thể tích tụ lâu dài trong gan, thận. Một số nghiên cứu cho thấy các hóa chất này liên quan đến rối loạn nội tiết và nguy cơ ung thư khi dùng trong thời gian dài.

Ngoài ra, một số người có cơ địa nhạy cảm có thể gặp phản ứng dị ứng, nổi mẩn, khó thở khi ăn phải thực phẩm có phụ gia hoặc nguyên liệu tái chế từ nguồn không an toàn. Do đó, để đảm bảo an toàn, các chuyên gia dinh dưỡng khuyến cáo khi chọn thực phẩm chay khô hoặc đã chế biến sẵn ăn liền, người tiêu dùng nên tìm những thương hiệu có uy tín, có giấy chứng nhận đạt vệ sinh an toàn thực phẩm, sản phẩm có nhãn mác, nguồn gốc rõ ràng.