Sức sống mới dưới chân Hoàng Liên Sơn

Từ nương rẫy đến những căn homestay đón khách

Ở độ cao khoảng 1.200m dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn, Lao Chải mang vẻ đẹp đặc trưng của một bản người Mông vùng cao. Những con đường đá uốn quanh sườn núi, nếp nhà truyền thống và nhịp sống gắn với nương rẫy tạo nên sức hút riêng cho vùng đất này.

Cách trung tâm tỉnh Lai Châu khoảng 18 km, Lao Chải bắt đầu phát triển du lịch cộng đồng từ năm 2018-2019. Từ cảnh quan thiên nhiên, phong tục, tập quán đến ẩm thực và sản vật địa phương, người dân dần biến những điều thân thuộc trong cuộc sống thành sản phẩm phục vụ du khách. Năm 2024, sản phẩm du lịch cộng đồng Lao Chải được công nhận OCOP 3 sao; năm 2026, điểm đến được vinh danh tại Giải thưởng Du lịch Việt Nam ở hạng mục “Điểm đến có sản phẩm du lịch nội hàm văn hóa sâu sắc”.

Gia đình anh Cứ A Sái là một trong những hộ sớm tham gia làm du lịch. Năm 2019, sau khi tìm hiểu mô hình ở các địa phương khác, anh quyết định trở về quê đầu tư làm homestay.

“Trước đây, tôi làm đủ thứ việc nhưng thu nhập không được bao nhiêu. Ban đầu phải vay 100 triệu đồng, rồi vừa làm vừa trả nợ. Sau này, gia đình có điều kiện đầu tư thêm chỗ nghỉ”, anh Sái kể.

Từ những ngày đầu thiếu kinh nghiệm, gia đình anh từng bước hoàn thiện cơ sở lưu trú, học cách chế biến món ăn và phục vụ khách. Homestay hiện có 5 phòng nghỉ, sức chứa khoảng 10 người, giá 200.000 đồng/phòng/đêm. Các thành viên cùng đảm nhận việc nấu nướng, đón tiếp; khi khách đông, gia đình còn nhờ các hộ trong bản hỗ trợ.

Bữa cơm với gà bản, rau rừng và sản vật địa phương trở thành một phần trải nghiệm của du khách. Theo anh Sái, từ khoảng tháng 11 đến Tết thường là mùa đông khách, có những dịp khách đến liên tục cả tuần. Không chỉ người lớn tuổi yêu thích cảnh quan, văn hóa bản địa, ngày càng nhiều khách trẻ tìm đến trải nghiệm cuộc sống vùng cao.

Làm du lịch nhưng gia đình anh không bỏ nương rẫy. Hơn 1 ha thảo quả vẫn được duy trì cùng ruộng lúa để bảo đảm lương thực và nguồn thực phẩm phục vụ khách. Có năm, thu nhập từ thảo quả đạt hơn 300 triệu đồng, trong khi homestay mang lại thêm hơn 50 triệu đồng.

Tại homestay A Lồng, hạt dẻ rừng, nhạc cụ, trang phục truyền thống được bài trí trong ngôi nhà gỗ của người Mông, tạo nét riêng. Cơ sở có 5 phòng riêng, 1 phòng cộng đồng, sức chứa hơn 20 khách, phục vụ ăn nghỉ, ngâm chân lá thuốc và giới thiệu văn hóa bản địa.

Gia đình ông Cứ A Lồng bắt đầu làm du lịch năm 2021, tận dụng khoảng đất trồng rau trước nhà. Vốn dành dụm chưa đến 100 triệu đồng, gia đình phải vay thêm để đầu tư. Những ngày đầu, việc đón khách còn nhiều bỡ ngỡ, anh Cứ A Ly, con trai ông Lồng, đã xuống Sa Pa học hỏi cách tổ chức lưu trú, hướng dẫn khách và chế biến món ăn. Từ khoản hỗ trợ ban đầu 50 triệu đồng, gia đình vay thêm vốn, nâng tổng đầu tư lên khoảng 1 tỷ đồng, hiện còn nợ 300 triệu đồng.

“Làm du lịch vất vả, vốn đầu tư lớn, nhưng nhờ đón khách, cuộc sống gia đình khá hơn, nhiều người biết đến bản hơn. Chúng tôi vẫn duy trì làm nương, trồng thảo quả để có thêm thu nhập”, anh Cứ A Ly chia sẻ.

Từ những hộ tiên phong, du lịch dần lan tỏa trong cộng đồng. Đến hết tháng 9/2026, Lao Chải có khoảng 7 hộ trực tiếp kinh doanh du lịch, sức chứa lưu trú hơn 400 khách mỗi đêm; khoảng 80 hộ tham gia các hoạt động hỗ trợ. Năm 2024, bản đón khoảng 19.300 lượt khách; đến hết tháng 9/2026, con số này đạt gần 31.300 lượt, trong đó có khoảng 2.200 lượt khách quốc tế.

Thu nhập bình quân của người dân tăng từ khoảng 7,5 triệu đồng/người/tháng năm 2024 lên 10 triệu đồng. Du lịch tạo thêm việc làm, mở rộng sinh kế, nhưng nương rẫy, thảo quả và cây dược liệu vẫn là nguồn thu quan trọng, giúp bà con chủ động khi vắng khách.

Bà Hoàng Thị Ngoan, cán bộ Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Khun Há cho biết, từ chỗ lúng túng khi đón khách, người dân Lao Chải dần biết khai thác thế mạnh ẩm thực, nghề thủ công, nông sản. Theo bà, du lịch cần phát triển từng bước, dựa trên sự chân thành, vừa tạo sinh kế, giữ chân lao động trẻ, vừa gìn giữ cảnh quan và bản sắc văn hóa.

Giữ sinh kế, giữ bản và giữ bình yên

Trên con đường vào bản Lao Chải, tôi gặp anh Cứ A Phủng, người đã gắn bó với mảnh đất này qua nhiều mùa nương rẫy. Nhắc đến những đổi thay của quê hương, anh vui vẻ chia sẻ: “Được Đảng, Nhà nước quan tâm, cuộc sống bà con giờ khá hơn trước. Đường sá thuận lợi, người dân có thêm điều kiện làm du lịch, phát triển kinh tế, không còn vất vả như trước”.

Dứt câu chuyện, anh Phủng nổ máy chiếc Minsk, đưa tôi lên thăm khu trồng sâm của bản. Chiếc xe men theo con đường nhỏ quanh co bên sườn núi. Dọc đường, anh kể chuyện bà con góp sức làm đường, thay đổi cách làm ăn, tìm hướng tăng thu nhập.

Với người dân vùng cao, đường sá thuận lợi không chỉ giúp đi lại dễ dàng mà còn tạo điều kiện đón khách, vận chuyển nông sản và dược liệu. Ở Lai Châu, nơi địa hình đồi núi chia cắt, để xây dựng hạ tầng nông thôn, bên cạnh nguồn lực đầu tư của Nhà nước còn có sự chung tay của người dân.

Trong xây dựng nông thôn mới, người dân toàn tỉnh đã đóng góp gần 8.000 ngày công, hiến 76.947 m2 đất để xây dựng, sửa chữa trường học, đường giao thông, nhà văn hóa và chỉnh trang cảnh quan.

Đến Lao Chải hôm nay, những nếp nhà người Mông, con đường được cải thiện, khu vườn chăm chút và các homestay đón khách cho thấy nhịp sống đang đổi thay. Nhưng, bên cạnh du lịch, người dân vẫn tìm cách phát triển sản vật bản địa để có thêm nguồn thu lâu dài.

Từ năm 2018, mô hình trồng sâm theo nhóm hộ được hình thành. Các hộ nhận khoảnh trồng, cùng chăm sóc và bảo vệ cây dược liệu. Nhóm của anh Ma A Tùng, Tổ trưởng Tổ bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở bản Lao Chải, phụ trách địa bàn có 53 hộ; luân phiên cắt cử 2 hộ trực trong 2 ngày 2 đêm nhằm bảo vệ vườn, hạn chế mất trộm. Cách làm này giúp các gia đình cùng chia sẻ trách nhiệm, giữ gìn thành quả lao động qua nhiều năm.

Trong vườn sâm của anh Cứ A Chô, những cây xanh tốt, có cây đã hơn 10 năm tuổi. Anh cho biết, ban đầu gia đình lấy giống từ rừng về trồng, sau đó chăm sóc và nhân giống ngay tại vườn. Giá trị khu vườn hiện được anh ước tính hơn 1 tỷ đồng.

“Cây sâm ra quả rồi lại mọc cây con, mình tiếp tục chăm sóc để giữ giống. Đây là loại cây đặc trưng của vùng đất Lai Châu nên phải bảo tồn, phát triển lâu dài”, anh Chô chia sẻ.

Với cây trồng cần nhiều năm sinh trưởng, giá trị khu vườn không chỉ nằm ở số tiền ước tính mà còn ở công sức, kinh nghiệm và sự kiên trì của người trồng. Giữ giống, bảo vệ vườn và tìm đầu ra là những việc cần làm để dược liệu trở thành nguồn sinh kế bền vững.

Bên cạnh sâm, một số hộ trồng nhất chi hoa, phát triển dịch vụ ngâm chân, tắm lá thuốc, giới thiệu các bài thuốc dân gian của đồng bào vùng cao. Những vườn địa lan cũng được chăm sóc, nhân giống để bán dịp Tết. Các sản phẩm này vừa tạo thêm thu nhập, vừa góp phần làm phong phú trải nghiệm của du khách.

Dẫu vậy, cuộc sống người dân vẫn phụ thuộc nhiều vào thời tiết và mùa vụ. Thảo quả tiếp tục là nguồn thu quan trọng của nhiều gia đình, nhưng năm nay mất mùa khiến thu nhập giảm. Theo ông Sùng A Dơ, thảo quả khô hiện có giá 120-140 nghìn đồng/kg, tùy thời điểm.

Anh Cứ A Phủng cho biết, những năm được mùa, gia đình có thể thu hơn 100 triệu đồng từ thảo quả, nhưng năm nay dự kiến chỉ đạt 60-80 triệu đồng. Hết vụ, bà con lại trở về với nương ngô, nương lúa hoặc làm thuê để có thêm thu nhập.

Ngoài thảo quả, sâm cũng mang lại nguồn thu cho các hộ trồng. Người dân chia thành từng nhóm để cùng chăm sóc, bảo vệ khu vực trồng và giữ rừng. “Sâm có thể bán quanh năm, tùy sức mua của khách. Hầu hết các hộ trong bản đều có đất trồng nên nguồn cung khá ổn định”, anh Phủng nói.

Từ nương rẫy đến vườn dược liệu, từ những căn nhà đón khách đến việc giữ gìn rừng, người dân Lao Chải đang từng bước đa dạng hóa sinh kế. Con đường thoát nghèo, vì thế, không chỉ dựa vào một mùa vụ hay một loại cây trồng, mà được vun đắp từ việc tận dụng lợi thế bản địa, học cách làm du lịch và kiên trì phát triển những nguồn thu phù hợp với điều kiện của bản làng.

Cùng với phát triển kinh tế, giữ gìn an ninh, trật tự cũng là điều kiện quan trọng để Lao Chải xây dựng điểm đến an toàn, thân thiện. Anh Ma A Sử, thành viên Tổ bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở bản Lao Chải cho biết, tổ có 5 thành viên, phối hợp với Công an xã Khun Há nắm tình hình, tuyên truyền, vận động người dân chấp hành pháp luật, giữ gìn an ninh, trật tự trên địa bàn.

Khun Há là xã miền núi có địa hình phức tạp, nhiều khu vực rừng sâu giáp ranh, gồm 12 bản với đông đồng bào dân tộc Mông sinh sống. Để giữ vững an ninh, trật tự, Công an xã tăng cường bám địa bàn, tổ chức đối thoại, tuyên truyền pháp luật bằng cách diễn đạt gần gũi, dễ hiểu, phù hợp với người dân.

Từ đầu năm đến nay, lực lượng đã tổ chức 12 buổi đối thoại tại 12/12 bản, phối hợp với già làng, trưởng bản hòa giải mâu thuẫn, vận động người dân giao nộp 50 khẩu súng tự chế và duy trì 12 tổ an ninh tự quản. Thượng úy Giàng Phong Tiến, cán bộ Công an xã Khun Há, cho biết lực lượng thường xuyên phối hợp với tổ an ninh, trật tự ở cơ sở tuần tra, tuyên truyền, vận động người dân chủ động phòng ngừa vi phạm, bảo vệ tài sản, giữ bình yên bản làng.

Cùng với đó, Công an xã chú trọng tuyên truyền, phổ biến pháp luật bằng tiếng dân tộc, ngắn gọn, dễ hiểu. Trung úy Vàng Văn Sơn phát huy khả năng nghe, hiểu tiếng Mông để giải thích các quy định bằng cách nói gần gũi, giúp bà con dễ tiếp thu, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật; vận động 100% hộ gia đình trên địa bàn ký cam kết không vi phạm pháp luật, không tiếp tay cho các hành vi vi phạm.

Nội dung tuyên truyền tập trung vào phòng, chống ma túy, bảo đảm an toàn giao thông, cảnh giác với thủ đoạn lừa đảo, không tàng trữ, sử dụng vũ khí trái phép và phòng cháy, chữa cháy, nhất là tại các hộ kinh doanh homestay. Từ những việc làm thiết thực, ý thức chấp hành pháp luật và tinh thần chủ động giữ gìn an ninh, trật tự trong cộng đồng từng bước được nâng lên, góp phần xây dựng môi trường an toàn cho người dân và du khách.

Ở Lao Chải, những đổi thay được vun đắp từ sự cần cù của người dân, những sinh kế mới và sự đồng hành của lực lượng Công an trong giữ gìn an ninh, trật tự. Khi bản sắc được gìn giữ, đời sống từng bước khởi sắc và bản làng bình yên, sức hút của du lịch cộng đồng dưới chân Hoàng Liên Sơn sẽ tiếp tục được bồi đắp.