Nỗ lực tái định hình trật tự khu vực

Chuyến đi không chỉ nhằm khẳng định sự hiện diện chiến lược của Mỹ mà còn tìm cách chuyển các liên minh truyền thống thành những khối hợp tác kiên cố, đối trọng với ảnh hưởng ngày càng tăng của Bắc Kinh.

Những dấu ấn mạnh mẽ tại Đông Nam Á

Điểm dừng chân đầu tiên của Tổng thống Donald Trump trong chuyến đi lần này là tại Malaysia, nơi ông tham dự các hoạt động của Hội nghị thượng đỉnh ASEAN lần thứ 47. Thông qua diễn đàn lớn nhất của khu vực, ông Trump gửi đi một thông điệp rõ ràng: Washington không “bỏ quên” Đông Nam Á,  khu vực chiến lược ngay bên cạnh Trung Quốc. Tại thủ đô Kuala Lumpur, Tổng thống Trump đã công bố gói đầu tư "Quỹ Hạ tầng Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương" trị giá 50 tỷ USD, tập trung vào các dự án cảng biển, mạng lưới lưới điện và hạ tầng kỹ thuật số.

Phát biểu trước các nhà lãnh đạo ASEAN, ông nhấn mạnh: "Mỹ cam kết mạnh mẽ với một khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở. Chúng tôi ở đây không phải để thống trị, mà để hợp tác, xây dựng dựa trên sự tôn trọng chủ quyền và luật pháp quốc tế”. Những thỏa thuận điều chỉnh giảm thuế quan với một số quốc gia khu vực đã đem theo rất nhiều thiện chí trong bối cảnh đây đang là vấn đề nhức nhối giữa các bên.

Về an ninh, nước Mỹ đã ký kết "Tuyên bố chung về Hợp tác an ninh hàng hải" với các nước ASEAN, trong đó Mỹ cam kết tăng cường 35% số lượt tàu hải quân tuần tra tại các điểm nóng an ninh trong khu vực và cung cấp thêm 300 triệu USD viện trợ quân sự cho các quốc gia ASEAN để nâng cao năng lực giám sát trên biển. Theo thông báo từ Bộ Ngoại giao Mỹ, tổng cộng 15 thỏa thuận hợp tác kinh tế và 8 thỏa thuận an ninh đã được ký kết trong khuôn khổ chuyến thăm Đông Nam Á lần này. Bà Sarah Teo, chuyên gia về Đông Nam Á của Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế (CSIS), nhận định: "Các cam kết này có tính thực chất cao hơn so với nhiều tuyên bố ngoại giao trước đây”.

Với việc có mặt tại Đông Nam Á đúng dịp ASEAN kết nạp thành viên thứ 11 là Đông Timor (đánh dấu tổ chức này hoàn thành việc kết nạp tất cả các nước trong khu vực) cũng như tham gia chứng kiến lễ ký Tuyên bố chung hòa bình giữa Thái Lan và Campuchia, ông Trump đã tạo dấu ấn hiện diện mạnh mẽ trong một giai đoạn quan trọng của khu vực. Đó là những hành động mang tính biểu tượng của ông trong việc khẳng định cam kết của Mỹ tại Đông Nam Á. Từ những cuộc gặp, ông Trump còn cho biết sẽ sớm trở lại khu vực trong một chuyến thăm tới đây mà điểm đến sẽ là Việt Nam, đối tác mà nước Mỹ đang muốn xích lại gần hơn nữa.

Củng cố trụ cột đồng minh tại Đông Bắc Á

Rời Đông Nam Á, Tổng thống Trump đã có những cuộc đàm phán cấp cao tại Tokyo và Seoul, nơi các đồng minh truyền thống này đóng vai trò là trụ cột chiến lược không thể thiếu trong cấu trúc an ninh của Mỹ ở châu Á. Tại Nhật Bản, hai nhà lãnh đạo đã công bố kế hoạch hiện đại hóa Hiệp ước An ninh song phương, lần đầu tiên sau hơn 2 thập kỷ, với các điều khoản mở rộng hợp tác trong lĩnh vực an ninh mạng và phòng thủ tên lửa.

Một thỏa thuận hợp tác công nghệ quan trọng đã được ký kết, tập trung vào việc phát triển chuỗi cung ứng chất bán dẫn an toàn, giảm sự phụ thuộc vào các nguồn cung từ các khu vực địa chính trị nhạy cảm. Theo đó, Tập đoàn Toyota và một số công ty Mỹ sẽ cùng đầu tư 7 tỷ USD để xây dựng nhà máy sản xuất chip tại bang Arizona.

Tại Hàn Quốc, chuyến thăm diễn ra trong bối cảnh những căng thẳng trên Bán đảo Triều Tiên lại bùng phát. Tổng thống Trump và người đồng cấp Hàn Quốc đã ra Tuyên bố chung Seoul, trong đó Washington cam kết tăng cường "vỏ bọc tên lửa" cho Hàn Quốc thông qua việc triển khai thêm một hệ thống phòng thủ tên lửa tầm cao (THAAD). Bên cạnh đó, một thỏa thuận lịch sử về hợp tác đóng tàu ngầm hạt nhân đã được thông qua, cho phép Hàn Quốc tiếp cận công nghệ nhạy cảm của Mỹ - động thái được giới phân tích xem như nỗ lực của Washington nhằm biến Seoul thành một "cường quốc hải quân" đủ sức đương đầu với các lực lượng đáng gờm trong khu vực. Giáo sư Ken Jimbo từ Đại học Keio, Nhật Bản, nhận xét: "Chuyến thăm này cho thấy chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương của Mỹ đang chuyển từ tuyên bố sang hành động cụ thể. Việc cho phép Hàn Quốc đóng tàu ngầm hạt nhân là một bước ngoặt, phá vỡ nhiều rào cản công nghệ trước đây”.

Giữa tuyên bố và thực tế

Chuyến đi 5 ngày tới châu Á lần này là chuyến công du dài nhất của ông Trump trên cương vị Tổng thống Mỹ từ trước tới nay. Chỉ riêng quãng thời gian đó đã đủ để nói lên những ưu tiên của Chính phủ Mỹ dành cho khu vực này. Ngoài những cuộc gặp với các đối tác, đáng chú ý, ông Trump còn có cuộc tiếp xúc trực tiếp đầu tiên với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình trong ngày cuối cùng ở Hàn Quốc. Trước đó, cuộc tiếp xúc giữa phái đoàn hai nước đã đem đến tín hiệu hạ nhiệt cho cuộc “thương chiến” đầy căng thẳng từ đầu năm. Đây được coi là màn kết hoàn hảo cho mục tiêu chiến lược của chuyến công du lần này.

Tổng kết chuyến công du với rất nhiều cuộc gặp, nhiều thỏa thuận và nhiều tuyên bố nhưng để đánh giá mức độ thành công của chuyến đi vẫn không dễ dàng. Về mặt củng cố liên minh, chuyến công du đã đạt được những kết quả ấn tượng. Các cam kết an ninh và kinh tế cụ thể, được định lượng rõ ràng, đã phần nào xoa dịu mối lo ngại của đồng minh về sự "nhất quán chiến lược" của Mỹ. Theo số liệu từ Văn phòng Đại diện thương mại Mỹ, tổng giá trị các thỏa thuận thương mại và đầu tư được ký kết trong chuyến đi lên tới 150 tỷ USD là một con số ấn tượng. Tuy nhiên, trong cuộc gặp cuối cùng và có lẽ là quan trọng nhất, những tín hiệu “tốt đẹp” dường như chưa nhất quán với tuyên bố.

Phản ứng “lạnh lùng” của Chủ tịch Tập Cận Bình trong cái bắt tay với Tổng thống Trump cùng những tuyên bố cứng rắn sau đó khiến cho người ta nghi ngờ về sự “hạ nhiệt” trong cuộc đối đầu giữa hai nước. Một bài xã luận trên Nhân dân Nhật báo, cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Trung Quốc sau đó đã cảnh báo rằng các động thái của Mỹ tại châu Á đang "chia rẽ khu vực và tạo ra các khối đối đầu kiểu Chiến tranh Lạnh". Giới quan sát nhận định Bắc Kinh sẽ có những biện pháp đáp trả sau khi Mỹ “nâng cấp” quan hệ quân sự với các đồng mình khu vực.

Tiến sĩ Maria Repnikova, chuyên gia về quan hệ Mỹ - Trung tại Đại học Georgia, Mỹ, nhận định: "Thành công thực sự của chuyến đi sẽ không được đo lường bằng số lượng thỏa thuận ký kết, mà bằng khả năng Mỹ duy trì sự chú ý và nguồn lực cho khu vực trong dài hạn, vượt qua những biến động chính trị nội bộ. Liệu các cam kết này có được Quốc hội Mỹ thông qua và được triển khai một cách hiệu quả hay không mới là câu hỏi then chốt”. Về những thỏa thuận tại Đông Nam Á, giáo sư Sarah Teo cũng bày tỏ: “Thách thức nằm ở chỗ liệu Washington có duy trì được sự kiên định hay không, khi các nước ASEAN vẫn hoài nghi về tính bền vững trong cam kết của Mỹ với khu vực”.

Chuyến công du châu Á của Tổng thống Trump đã khép lại, nhưng những hệ quả địa chính trị của nó chỉ mới bắt đầu. Với một loạt các cam kết an ninh và kinh tế cụ thể, Washington đã gửi đi thông điệp mạnh mẽ về quyết tâm tái khẳng định vai trò trung tâm trong trật tự khu vực. Các thỏa thuận về công nghệ và quốc phòng với Nhật Bản và Hàn Quốc cho thấy một cách tiếp cận thực dụng hơn, sẵn sàng chia sẻ công nghệ nhạy cảm để xây dựng các liên minh vững chắc hơn.

Tuy nhiên, chuyến đi cũng làm sâu sắc thêm sự phân chia chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc. Các nước nhỏ trong khu vực giờ đây phải đối mặt với một sự lựa chọn chiến lược ngày càng khó khăn trong bối cảnh hai siêu cường gia tăng sức ép. Trong thời gian tới, thế giới sẽ phải theo dõi liệu các cam kết của Mỹ có được hiện thực hóa hay sẽ bị lu mờ bởi những biến động chính trị tiếp theo ở Washington hay không. Chuyến đi của Tổng thống Trump đã đặt những viên gạch đầu tiên cho một kiến trúc khu vực mới, nhưng độ bền vững của kiến trúc ấy vẫn còn là một ẩn số.