Những thách thức kinh tế của năm 2022

Biến thể Omicron, tình trạng lạm phát gia tăng, Ngân hàng dự trữ liên bang Mỹ (FED) lần đầu tăng lãi suất, khủng hoảng bất động sản Evergrande ở Trung Quốc, vấn đề hai bên Eo biển Đài Loan, tình trạng rút tiền ồ ạt ở các thị trường mới nổi, Brexit "cứng", cuộc khủng hoảng đồng euro mới, giá thực phẩm ở Trung Đông leo thang... tất cả những nhân tố này đều có thể khiến tình hình diễn biến không như dự đoán.

Omicron và sự gia tăng phong tỏa

Hiện vẫn còn quá sớm để đưa ra kết luận về Omicron, biến thể mới của loại virus gây ra đại dịch COVID-19. Rõ ràng biến thể này có khả năng lây lan nhanh hơn các biến thể trước đó, nhưng tác động này của nó có thể không quá nghiêm trọng. Điều này sẽ giúp thế giới quay trở lại trạng thái bình thường trước khi dịch bệnh bùng phát, đồng nghĩa với việc sẽ có thêm nhiều nguồn lực tài chính được đầu tư vào lĩnh vực dịch vụ. Cùng với việc tái cân bằng chi tiêu, BER dự đoán tốc độ tăng trưởng kinh tế toàn cầu sẽ tăng 5,1%, cao hơn so với mức dự báo 4,7% trước đó.

Tuy nhiên, tình hình có thể sẽ không suôn sẻ như vậy. Một biến thể có khả năng lây lan cao hơn và gây nguy hiểm đến tính mạng con người sẽ ảnh hưởng đến nền kinh tế. Việc thực hiện các biện pháp phòng dịch nghiêm ngặt nhất dù chỉ trong 3 tháng của năm 2021 (điều mà nước Anh và nhiều nước khác đã làm) cũng có thể khiến tốc độ tăng trưởng kinh tế năm 2022 giảm xuống còn 4,2%. Trong bối cảnh đó, nhu cầu tiêu dùng sẽ giảm và các vấn đề về nguồn cung toàn cầu có thể sẽ tiếp diễn, bởi sẽ có thêm nhiều người bị loại khỏi thị trường việc làm và hoạt động

Nguy cơ lạm phát

Đầu năm 2021, nhiều người dự đoán tỷ lệ lạm phát ở Mỹ vào cuối năm sẽ là 2%. Và kết quả là... 7%. Do đó, phần lớn mọi người dự đoán tỷ lệ lạm phát trong năm 2022 sẽ ở mức tiệm cận mục tiêu cuối năm. Tuy nhiên, dự báo này vẫn có thể sai. Omicron chỉ là một trong những nguyên nhân tiềm ẩn. Nước Mỹ có thể sẽ phải tăng lương trong năm tới. Tình hình căng thẳng giữa Nga và NATO quanh biên giới Ukraine có thể khiến giá khí đốt tự nhiên leo thang. Cùng với sự xuất hiện ngày càng nhiều hiện tượng khí hậu cực đoan, giá thực phẩm có thể tiếp tục tăng.

Tất nhiên, không phải mọi rủi ro đều diễn ra theo cùng một hướng. Chẳng hạn, làn sóng dịch bệnh mới có thể tấn công ngành du lịch, làm ảnh hưởng đến giá dầu. Tuy nhiên, ngay cả khi mọi việc diễn ra đúng như vậy, thì ảnh hưởng chung vẫn là nền kinh tế chìm trong tình trạng lạm phát, trì trệ. Khi đó, FED và các ngân hàng trung ương khác cần phải đưa ra những lựa chọn khó khăn.

FED hướng tới chính sách thắt chặt và nhắm vào thị trường mới nổi

Chính sách thắt chặt của FED luôn gây ra những rắc rối cho thị trường - từ khủng hoảng chương trình thu hẹp quy mô thu mua tài sản năm 2013 cho đến tình trạng thị trường chứng khoán lao dốc trong năm 2018. Trước mắt, việc giá tài sản vốn duy trì ở mức cao làm gia tăng rủi ro. Chỉ số S&P 500 tiệm cận ngưỡng bong bóng. So với giá thuê, giá bán nhà ở Mỹ tăng mạnh.

Điều này chứng tỏ rủi ro trên thị trường bất động sản hiện lớn hơn bất cứ lúc nào kể từ khi xảy ra khủng hoảng cho vay thế chấp dưới chuẩn hồi năm 2007 cho đến nay. BER đã hình dung tình huống nếu FED tăng lãi suất 3 lần trong năm 2022, đồng thời dự báo lãi suất sẽ tiếp tục tăng trước khi đạt mức 2,5%, đẩy lợi tức trái phiếu kho bạc Mỹ và chênh lệch tính dụng lên cao. Và nếu thế, nền kinh tế Mỹ đầu năm 2023 có thể rơi vào suy thoái.

Ngoài ra, việc FED tăng lãi suất có thể đồng nghĩa với việc các thị trường mới nổi sẽ lao dốc. Việc Mỹ tăng lãi suất thông thường sẽ giúp hồi sinh đồng USD, nhưng cũng có thể khiến dòng vốn chảy ra khỏi các nền kinh tế đang phát triển và đôi khi còn có thể kích hoạt khủng hoảng tiền tệ. Theo một loạt chỉ số do BER tổng hợp, ba nước Argentina, Nam Phi và Thổ Nhĩ Kỳ sẽ cùng với Ai Cập và Brazil là 5 nền kinh tế rủi ro nhất trong năm 2022. Trong khi đó, Saudi Arabia, Nga và Đài Loan (Trung Quốc) có mức nợ thấp và thặng dư tài khoản vãng lai dồi dào, nên nguy cơ dòng vốn chảy ra khỏi những nước này dường như thấp hơn cả so với các thị trường mới nổi khác.

Tác động từ nền kinh tế Trung Quốc

Trong quý 3/2021, kinh tế Trung Quốc bị đình trệ. Khủng hoảng nợ bất động sản Evergrande, việc áp dụng liên tục các biện pháp phong tỏa để phòng dịch và tình trạng thiếu hụt năng lượng khiến tốc độ tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc giảm 0,8%, xuống mức thấp hơn nhiều so với tốc độ tăng trưởng 6% vốn đã quen thuộc với Ngân hàng Thế giới (WB). Mặc dù khủng hoảng năng lượng sẽ được xoa dịu trong năm 2022, nhưng chính sách "không COVID" có thể đồng nghĩa với việc sẽ có thêm nhiều thành phố của Trung Quốc bị phong tỏa vì Omicron. Trong bối cảnh nhu cầu suy giảm và huy động vốn bị hạn chế, ngành bất động sản và xây dựng, vốn chiếm khoảng 25% tỷ trọng nền kinh tế Trung Quốc, có thể sẽ tiếp tục lao dốc.

Dự đoán cơ bản của BER là kinh tế Trung Quốc sẽ tăng trưởng 5,7% trong năm 2022. Nếu tốc độ tăng trưởng giảm xuống 3% thì điều này sẽ gây nên phản ứng dây chuyền toàn cầu, khiến các nước xuất khẩu hàng hóa chiến lược thiếu đi bên mua chủ yếu, đồng thời có thể phá hủy kế hoạch thắt chặt của FED, giống như những gì diễn ra sau sự sụp đổ của thị trường chứng khoán Trung Quốc năm 2015.

Chính trị châu Âu đầy biến động

Việc các nhà lãnh đạo châu Âu nhất trí ủng hộ các dự án của lục địa và Ngân hàng Trung ương châu Âu kiểm soát tốt chi phí vay vốn của chính phủ giúp châu Âu vượt qua đại dịch COVID-19. Tuy nhiên, trong một năm tới, chính trường châu Âu có thể rơi vào tình trạng hỗn loạn bởi hai sự kiện sau: Một là cuộc bầu cử tổng thống Italy vào tháng 1-2022 có thể thay đổi liên minh cầm quyền mong manh; hai là bầu cử Pháp và Tổng thống Emmanuel Macron sẽ đối diện với thách thức từ phe cánh hữu. Nếu các nhân vật theo chủ nghĩa hoài nghi châu Âu ở các nền kinh tế chủ chốt trong Khu vực đồng euro lên cầm quyền, thì sự bình yên của thị trường trái phiếu châu Âu có thể sẽ bị phá vỡ và sự hỗ trợ chính trị cần thiết của Ngân hàng Trung ương châu Âu có thể sẽ không còn.

Theo mô hình của BER, nếu chênh lệc lợi tức trái phiếu chính phủ tăng thêm 300 điểm phần trăm, thì giống như cuộc khủng hoảng nợ 10 năm trước, tổng giá trị sản phẩm quốc nội (GDP) của Khu vực đồng euro đến cuối năm 2022 có thể giảm hơn 4%, khiến khu vực này rơi vào tình trạng suy thoái. Đồng thời điều này cũng sẽ làm dấy lên nỗi lo về khả năng tồn tại của Khu vực đồng euro.

Tương lai của chính sách tài khóa

Trước hết phải nói đến Brexit. Đàm phán giữa Anh và EU về Nghị định thư Bắc Ireland chắc chắn sẽ kéo dài đến năm 2022 và sẽ khó đi đến đồng thuận. Bất trắc này sẽ tác động đến hoạt động đầu tư kinh doanh và kéo đồng bảng Anh đi xuống, từ đó đẩy lạm phát lên cao và làm giảm thu nhập thực tế. Nếu chiến tranh thương mại bùng phát giữa Anh và EU, thì những khó khăn về thuế quan và logistics có thể sẽ đẩy giá lên cao.

Trong khi đó, chính phủ các nước đã đầu tư nhiều nguồn lực tài chính để hỗ trợ người lao động và doanh nghiệp trong bối cảnh dịch bệnh. Hiện nay, nhiều nước muốn thắt chặt ngân sách. Theo ước tính của ngân hàng UBS (Thụy Sĩ), mức sụt giảm chi tiêu công trong năm 2022 sẽ chiếm 2,55 GDP toàn cầu, gấp hơn 5 lần mức sụt giảm do áp đặt các biện pháp thắt chặt tài khóa khiến nền kinh tế chậm phục hồi sau khủng hoảng tài chính 2008. Năm 2022, xu thế này sẽ tiếp diễn, mặc dù các kế hoạch đầu tư vào lĩnh vực chăm sóc trẻ em và năng lượng sạch của ông Joe Biden sẽ phát huy tác dụng kiềm chế nhất định nếu được Quốc hội Mỹ thông qua.

Biến động giá cả thực phẩm

Trong lịch sử, nạn đói luôn là một trong những nguyên nhân dẫn đến biến động xã hội. Đại dịch COVID-19 và thời tiết khắc nghiệt đã đẩy giá thực phẩm toàn cầu lên mức cao kỷ lục và tình trạng này có thể tiếp diễn trong năm tới. Cú sốc lần trước xảy ra vào năm 2011 - giá thực phẩm leo thang dẫn đến làn sóng phản đối của người dân, đặc biệt là ở khu vực Trung Đông. Nguy cơ này hiện vẫn thường trực ở nhiều quốc gia Trung Đông.

Sudan, Yemen và Liban cũng đang chịu sức ép, và tình trạng này có thể còn tồi tệ hơn so với năm 2011. Tình hình ở Ai Cập chỉ được cải thiện đôi chút. Cuộc nổi dậy của người dân là sự kiện cục bộ hiếm thấy, nhưng nguy cơ biến động khu vực ở phạm vi lớn hơn là có thật.

Tác động địa chính trị

Mọi động thái khiến căng thẳng giữa hai bờ eo biển Đài Loan (Trung Quốc) leo thang cũng có thể kéo các cường quốc khác vào cuộc. Chiến tranh siêu cường là kịch bản tồi tệ nhất. Các kịch bản giả định khác bao gồm việc áp dụng các lệnh trừng phạt (đóng băng quan hệ Mỹ - Trung) hay sự sụp đổ của ngành công nghiệp bán dẫn cũng thêm vào nguy cơ. Ngành công nghiệp chip bán dẫn của Đài Loan (Trung Quốc) có ảnh hưởng đặc biệt đối với nhiều ngành nghề trên thế giới, từ ngành sản xuất điện thoại thông minh đến ngành chế tạo ôtô.

Ngoài ra, Brazil sẽ tổ chức bầu cử vào tháng 10 - 2022, khi nước này có thể vẫn đang trong thời kỳ biến động vì dịch bệnh và suy thoái kinh tế. Rất nhiều vấn đề có thể xảy ra. Tuy nhiên, nếu một ứng viên cam kết thắt chặt kiểm soát chi tiêu công sau khi lên nắm quyền, thì ứng cử viên đó có thể sẽ giúp đồng real hồi sinh phần nào. Còn ở Thổ Nhĩ Kỳ, phe đối lập đang thúc đẩy bầu cử sớm 1 năm, từ năm 2023 chuyển sang năm 2022. Tỷ giá hối đoái Thổ Nhĩ Kỳ được cho là giảm mạnh do chính sách kinh tế bất thường của Tổng thống Erdogan.

Những điểm sáng trong năm 2022

Thế nhưng, không phải mọi dự báo đều xấu. Chẳng hạn, chính sách tài khóa của Mỹ có thể được mở rộng hơn so với hiện tại, giúp nền kinh tế tránh xa khủng hoảng tài khóa và thúc đẩy tăng trưởng. Trên phạm vi toàn cầu, nhờ các biện pháp kích thích trong thời kỳ dịch bệnh và chính sách tiết kiệm chi tiêu trong thời kỳ phong tỏa, mức tiết kiệm của các gia đình có thể lên đến hàng nghìn tỉ USD. Nếu tốc độ chi tiêu của họ nhanh hơn kỳ vọng, thì kinh tế sẽ tăng tốc.

Với Trung Quốc, việc đưa mục tiêu phát triển năng lượng xanh và đảm bảo giá nhà ở hợp lý vào Quy hoạch 5 năm lần thứ 14 có thể thúc đẩy hoạt động đầu tư. Trong khi đó, Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) của châu Á cũng có thể giúp hồi sinh hoạt động xuất khẩu.