Những điều chưa biết về Cục Chống tham nhũng của Ukraine

Một trong ba trụ cột chống tham nhũng

Sau khi cơ quan tiền thân là Ủy ban Chống tham nhũng quốc gia bị giải tán theo yêu cầu của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) và Ủy ban châu Âu (EC), NABU chính thức hoạt động với 70 điều tra viên đầu tiên. Con số này khi đó chỉ bằng 1/10 so với chỉ tiêu tuyển dụng mà chính phủ Ukraine đề ra đối với NABU. Theo tin từ tờ Kyiv News, nguồn quỹ hoạt động cho NABU được ủy quyền theo chương trình viện trợ của Mỹ cùng Liên minh châu Âu (EU) và cơ quan này có thỏa thuận chia sẻ bằng chứng với Cục Điều tra liên bang Mỹ (FBI).

Một điểm đáng chú ý nữa là khi Quốc hội Ukraine thông qua cơ cấu tổ chức của NABU, lần đầu tiên trong lịch sử Ukraine hiện đại, một cuộc thi tuyển dụng công khai cho vị trí giám đốc một cơ quan nhà nước đã được công bố. 186 ứng viên nộp đơn xin ứng tuyển vào vị trí Cục trưởng và người giành chiến thắng là Artem Sytnyk. Ngày 16/4/2015, Tổng thống Ukraine khi đó là Petro Poroshenko đã ký hai sắc lệnh: thành lập NABU và bổ nhiệm Artem Sytnyk làm Cục trưởng. Sau đó, các điều tra viên được tuyển dụng vào NABU đã phải trải qua các khóa đào tạo do FBI và EU tổ chức, tài trợ. Tháng 12/2015, các điều tra viên của NABU đã công khai ba vụ án hình sự đầu tiên liên quan đến việc biển thủ tiền trị giá 1,2 tỷ USD của các công ty nhà nước vào Sổ đăng ký thống nhất về các cuộc điều tra trước khi xét xử.

Theo thông báo chính thức của chính phủ Ukraine, NABU là một trong 3 tổ chức trụ cột chống tham nhũng ở nước này với mục tiêu thể hiện thiện chí để châu Âu nới lỏng các lệnh trừng phạt. Cơ quan quốc gia về chống tham nhũng (NACP) là đơn vị đầu tiên trong nhóm 3 tổ chức này với nhiệm vụ “hình thành và thực hiện chính sách chống tham nhũng trong khi tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc phòng chống tham nhũng”. Cơ quan này cũng chịu trách nhiệm xác minh tính chính xác của các bản kê khai tài sản và thu nhập của lãnh đạo, công viên chức nhà nước. Còn NABU tập trung vào việc thực thi pháp luật. Đơn vị còn lại là Văn phòng công tố viên chuyên trách chống tham nhũng (SAPO) có trách nhiệm hỗ trợ và giám sát các cuộc điều tra hình sự do NABU khởi xướng bằng cách lập cáo trạng và đưa ra tòa án.

Tờ Political cho hay, quyền kiểm soát trực tiếp đối với NABU được thực hiện bởi Ủy ban Quốc hội về chống tội phạm có tổ chức và tham nhũng. Cục trưởng NABU có trách nhiệm phải thông báo cho Tổng thống, Quốc hội và nội các chính phủ về các vấn đề chính trong hoạt động của cục cũng như việc thực hiện các nhiệm vụ được giao, việc tuân thủ luật pháp và quyền tự do của cá nhân. Vào tháng 2 và tháng 8 hàng năm, NABU phải nộp báo cáo bằng văn bản lên Tổng thống, Quốc hội và nội các chính phủ. Chưa hết, một cơ quan khác là Ủy ban Kiểm soát bên ngoài gồm 3 thành viên sẽ đưa ra đánh giá độc lập về hoạt động của NABU theo từng năm. Và báo cáo của cơ quan này phải được Hội đồng Kiểm soát dân sự (gồm 15 thành viên được bầu trong một cuộc bỏ phiếu điện tử công khai) thẩm định.

Những cuộc điều tra không bị tác động

Theo giới phân tích, sau 10 năm hoạt động, NABU vẫn là một trong những cơ quan chống tội phạm đáng tin cậy nhất ở Ukraine, được các nhà hoạt động chống tham nhũng ca ngợi là một cơ quan độc lập và hiệu quả hơn so với các cơ quan khác. Trong bài trả lời phỏng vấn tờ Kyiv Independent, Cục trưởng NABU Semen Kryvonos, người kế nhiệm của Artem Sytnyk từ tháng 2/2023 cho hay, NABU không bao giờ bị các quan chức cấp cao tác động và họ được tự do điều tra bất kỳ ai. Trả lời bằng văn bản của Semen Kryvonos gửi đến tờ Kyiv Independent có đoạn viết: "Trong các hoạt động của mình, NABU hoàn toàn phi chính trị và không được sử dụng vì lợi ích của bất kỳ đảng phái, nhóm hay cá nhân nào".

Semen Kryvonos cũng cho biết thêm rằng, khi vừa nhậm chức, ông đã xung đột công khai với Phó chánh văn phòng Tổng thống Andriy Smyrnov, rồi sau đó NABU mở cuộc điều tra việc làm giàu bất hợp pháp nhằm vào ông này. Vụ án được đưa ra xét xử vào tháng 3/2023. Nhưng vụ án mang tính bước ngoặt của cơ quan này lại là cuộc điều tra tham nhũng đối với cựu Chánh án Tòa án tối cao Vsevolod Knyazev. Tháng 5/2023, NABU đã buộc tội ông Vsevolod Knyazev nhận hối lộ 2,7 triệu USD. Thời điểm này, NABU cũng chứng minh rằng một số thẩm phán khác của Tòa án tối cao đã nhận hối lộ. Số lượng và số sê-ri của những tờ tiền mà các thẩm phán này sở hữu trùng khớp với số tiền mà Vsevolod Knyaziev nhận được dưới dạng hối lộ.

Vụ án của Vsevolod Knyazev liên quan đến một hoạt động gây tranh cãi là thỏa thuận nhận tội theo các điều khoản khoan hồng. Vào tháng 10/2023, một tòa án đã chấp thuận thỏa thuận nhận tội mà NABU và các công tố viên chống tham nhũng ký kết với Oleh Horetsky, một người trung gian trong vụ án nhận hối lộ của Vsevolod Knyazev. Oleh Horetsky đã nhận bản án treo 5 năm để đổi lấy việc làm chứng, đưa ra lời khai có giá trị về Vsevolod Knyazev và quyên góp 770.000 USD cho lực lượng vũ trang.

Trước đó, một thỏa thuận nhận tội khác - với cựu Bộ trưởng Bộ Sinh thái và Tài nguyên thiên nhiên Mykola Zlochevsky cũng đã được thực hiện. Đó là vào năm 2020, khi Myloka Zlochevsky bị buộc tội hối lộ sau khi cố gắng đưa cho giới chức NABU khoản tiền 6 triệu USD để đổi lấy việc khép lại một vụ án tham nhũng chống lại ông ta. Cuối cùng, vào tháng 7/2023, Myloka Zlochevsky đã ký một thỏa thuận nhận tội với các công tố viên chống tham nhũng về việc nộp khoản tiền phạt cùng 18 triệu USD quyên góp cho lực lượng vũ trang.

Chi tiết của thỏa thuận nhận tội ban đầu được giữ bí mật nhưng sau đó đã bị rò rỉ bởi Ukrainska Pravda vào tháng 10/2023. Một số đồng phạm của Myloka Zlochevsky cũng ký kết các thỏa thuận nhận tội, trả tiền để được hưởng án treo.

Một thành tựu khác của NABU dưới thời Giám đốc Semen Kryvonos là các cáo buộc chống lại một trong những nhà tài phiệt có ảnh hưởng nhất ở Ukraine - Ihor Kolomoisky. Công ty của Tổng thống Volodymyr Zelensky từng sản xuất các chương trình cho Tập đoàn truyền thông của Ihor Kolomoisky trong nhiều năm. Kênh truyền hình của nhà tài phiệt này - một trong những kênh truyền hình lớn nhất Ukraine năm 2019 cũng đã giúp chiến dịch tranh cử Tổng thống của ông Volodymyr Zelensky. Tuy nhiên, sau đó cả hai đã bất hòa và ông Ihor Kolomoisky bị tước quốc tịch Ukraine năm 2022.

Tháng 9/2023, Ihor Kolomoisky và những người đồng phạm bị cáo buộc đã biển thủ 250 triệu USD từ PrivatBank, ngân hàng lớn nhất Ukraine, thuộc sở hữu của nhà tài phiệt trước năm 2016. Nhưng đến tháng 11/2023, Tòa phúc thẩm của Tòa án chống tham nhũng cấp cao đã ra phán quyết rằng NABU bỏ lỡ thời hạn hoàn tất cuộc điều tra trong vụ án của Ihor Kolomoisky. Tòa án cũng bác bỏ các động thái đóng băng tài sản và áp dụng lệnh hạn chế tại ngoại và đi lại đối với nhà tài phiệt này. Theo tờ Kyiv Independent, tuy Ihor Kolomoisky đang trong tù chờ xét xử nhưng vụ án có thể sớm được khép lại…

Và trở ngại không đáng có

Tuy nhiên, cũng có những vụ việc mà NABU cứ để điều tra kéo dài không kết thúc được, nhất là những bê bối liên quan đến Bộ Quốc phòng. Tờ Kyiv Independent cho biết, từ tháng 1/2023, NABU đã bắt đầu điều tra khả năng tham nhũng trong Bộ Quốc phòng trước khi các nhà báo tiết lộ vụ gian lận quy mô lớn trong hoạt động mua thực phẩm của bộ này. Kết quả điều tra của hãng tin ZN cho thấy, Bộ Quốc phòng này đã mua thực phẩm với giá cao gấp hai đến ba lần so với giá mua cùng loại sản phẩm tại các cửa hàng tạp hóa ở Kyiv.

8 tháng sau, khi một câu chuyện tương tự thứ 2 - cáo buộc tham nhũng trong một thỏa thuận mua sắm khác bị phanh phui, Bộ trưởng Quốc phòng Oleksiy Reznikov đã buộc phải từ chức. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có cáo buộc nào được đưa ra. Yury Nikolov - nhà báo điều tra đứng sau cả hai câu chuyện tiết lộ tình trạng gian lận, tham nhũng trong Bộ Quốc phòng đã nói với tờ Kyiv Independent rằng, ông không mong đợi cuộc điều tra sẽ tiến triển nhanh chóng vì đây là “một vụ án phức tạp về tội phạm kinh tế”.

Một điểm đáng chú ý, NABU tuy là “thanh bảo kiếm” của chính phủ trong việc chống tham nhũng nhưng cơ quan này vẫn đang phải đối mặt với nhiều vấn đề nội bộ. Đầu tiên là trong 2 năm qua, liên tục có những bê bối về rò rỉ thông tin điều tra. Cuối tháng 5/2024, người ta đã phát hiện ra rằng các nhân viên cấp cao của NABU đã tiết lộ thông tin cho những nghi phạm trong một cuộc điều tra tham nhũng cấp cao và cảnh báo họ về các cuộc khám xét sắp tới.

Vụ rò rỉ thông tin được phát hiện sau khi các nhà điều tra tịch thu một chiếc điện thoại thuộc sở hữu của doanh nhân Yury Holyk, người đang bị điều tra trong một vụ án tham nhũng cấp cao. Chiếc điện thoại này chứa các bản sao tin nhắn mà Yury Holyk lấy được từ một người trung gian được cho là đã nói chuyện với các nhân viên NABU trong khoảng thời gian từ 2021-2023. Nhân vật trung tâm của các cáo buộc là Phó giám đốc thứ nhất của NABU, Gizo Uglava, người đứng ở vị trí thứ hai của cơ quan này trong hơn 9 năm.

Một thách thức khác đối với NABU là nhiều nhân viên đã nghỉ việc kể từ khi Giám đốc Semen Kryvonos được bổ nhiệm. Tờ Kyiv Independent thông tin, 65 nhân viên của NABU, bao gồm 23 thám tử, đã từ chức hoặc bị sa thải từ tháng 5 đến tháng 12/2023 với các lý do: nghỉ hưu và vi phạm kỷ luật. Một nguồn tin thực thi pháp luật nói với tờ Kyiv Independent rằng, số lượng các nhân viên NABU rời đi trong nhiệm kỳ của Giám đốc Semen Kryvonos là lớn nhất trong lịch sử của cơ quan và lý do chính khiến họ ra đi là do thiếu động lực làm việc.

Nguồn tin này cũng khẳng định, từ năm 2023 đến nay, bầu không khí làm việc tại NABU rất tệ do lo ngại về ban lãnh đạo mới của cơ quan và các cuộc điều tra nội bộ đối với một số nhân viên. Dù cuộc điều tra đã hoàn tất và Semen Kryvonos không trừng phạt bất kỳ nhân viên nào nhưng bầu không khí ảm đạm đó vẫn chưa được cải thiện nhiều. Hiện NABU có 700 nhân viên nhưng vẫn đang thiếu hụt hơn 300 người theo như phê duyệt nhân sự 1.000 người mà Chính phủ Ukraine đưa ra từ năm 2023.

Thậm chí giờ đây NABU còn đang phải đối mặt với lời kêu gọi cần phải thanh kiểm tra toàn diện. Dẫn lời luật sư Oleh Shram, tờ DefenseNews cho biết, những phát hiện mới nhất về tham nhũng, thất thoát tài sản công trong chi tiêu, mua sắm trang thiết bị ở Bộ Quốc phòng là nhờ vào cuộc điều tra không mệt mỏi của SAPO và NABU chỉ mang vai trò phối hợp vì cơ quan này đang bị kiểm tra. Hồi tháng 9/2024, chính phủ Ukraine đã chỉ định một ủy ban gồm các chuyên gia nước ngoài tiến hành đánh giá độc lập bên ngoài đối với hoạt động của NABU. Nhưng mãi đến ngày 18/11/2024, ủy ban này mới tiến hành cuộc họp đầu tiên và quyết định giới hạn cuộc kiểm tra trong khoảng thời gian từ khi bổ nhiệm Giám đốc hiện tại (ngày 6/3/2023) đến ngày 18/11/2024.

Theo đánh giá sơ bộ của ủy ban này, NABU chưa làm hết vai trò và có vẻ như đã cố tránh việc phải thừa nhận hay đưa ra kết luận về các vụ nghi vấn tham nhũng, biển thủ công quỹ liên quan đến quan chức cấp cao làm việc trong Văn phòng Tổng thống. Ban lãnh đạo của NABU cũng bị chỉ trích là hoạt động kém hiệu quả và có những hành động bất hợp pháp.