Những bóng hồng của Tình báo Mossad

Khác với những quan niệm thông thường, các nữ điệp viên mật không phải là những trường hợp thường gặp trong hoạt động của tình báo Israel. Đây là một đặc trưng tại khu vực Trung Đông, khi một người đàn ông Arab được coi là đáng kính sẽ không bao giờ bàn bạc công việc với đàn bà.

“Phụ nữ không thể và cũng không cần phải thu thập thông tin trong thế giới Arab” – đó từng là lời khẳng định từ giới lãnh đạo cơ quan tình báo Mossad của Israel. 

Mật vụ nước này có xu hướng không muốn các nữ nhân viên của mình gặp nguy hiểm, chỉ tung họ vào thực thi nhiệm vụ trong những trường hợp đặc biệt cần thiết. Tuy nhiên trong lịch sử của cơ quan tình báo Israel cũng có không ít những nữ điệp viên xuất sắc, có công đóng góp rất lớn cho những thành công của mình…

Lily quyến rũ

Lily Castel bắt đầu làm việc tại Mossad từ năm 1954 với những kinh nghiệm dày dạn có được từ trước khi thành lập nhà nước Israel. Bà là người biết rất nhiều thứ tiếng - có thể nói thành thạo tiếng Do thái, Anh, Pháp, Đức và Nga; cũng như nói được cả tiếng Italy và Arab. Nhà lãnh đạo cơ quan tình báo Israel Harel từng nhận xét bà là một điệp viên thông minh, tin cậy và nhiều sáng kiến. 

Tận dụng trí tuệ lẫn sắc đẹp của mình, Castel đã hoàn thành xuất sắc nhiều nhiệm vụ khác nhau tại các nước châu Âu, tầm quan trọng những sứ mạng này hiện vẫn coi là những bí mật quốc gia. Nói chung, Castel là một trong những huyền thoại sống của cơ quan tình báo Israel. Bà chính là nguyên mẫu của những nữ điệp viên xinh đẹp và thông minh của tình báo Israel xuất hiện trên nhiều phim ảnh.

Mata Hari của Israel

Một trong những nữ điệp viên xuất sắc nhất từng tham gia vào nhiều chiến dịch của Mossad là Yolande Harmer (tên thời con gái là Gabbai) và được mệnh danh là “Mata Hari của Israel”. 

Yolande Harmer - người được mệnh danh là “Mata Hari của Israel”.
Yolande Harmer - người được mệnh danh là “Mata Hari của Israel”.

Harmer bước chân vào hoạt động tình báo vào thời điểm Mossad cũng như cả nhà nước Israel vẫn chưa chính thức ra đời. Vào những ngày tháng của cuộc chiến tranh giành độc lập đó, Harmer khi đó đang sống tại Ai Cập. Dù có mẹ là người Do thái, nhưng phần lớn mọi người đều nghĩ bà là một người Ai Cập. 

Là một nhà báo khá có tiếng tăm, những bài viết của Harmer thường xuyên được đăng tải trên các tờ báo và tạp chí tại Paris và Cairo. Trong một bữa tiệc tại thủ đô nước Pháp, Harmer đã làm quen với Moshe Sharett, người ngay sau đó đã trở thành bộ trưởng ngoại giao Israel. Nhận ra khả năng của Harmer, ông này đã đề nghị bà hợp tác với nhà nước Do thái non trẻ. Nữ nhà báo đã không do dự nhận lời.

Thật khó có thể đánh giá hết lợi ích mà Harmer đã đem lại cho tình báo Israel. Bà có nhiều người quen đều là các nhân vật có ảnh hưởng tại Cairo – quân nhân, thương gia, chính trị gia và nhà ngoại giao. 

Harmer còn thân cận được với một vài bộ trưởng, đặc biệt là với Mahmud Maloof, cố vấn hàng đầu cho Tổng thư ký Liên đoàn các quốc gia Arab (AL). Do đó, thông tin được cung cấp từ Harmer thường rất quan trọng và đa dạng – đó thường là các quyết định của giới lãnh đạo Ai Cập, các kế hoạch, tình trạng phân bố, di chuyển và tái vũ trang quân đội…

Có lần Tổng thư ký AL phát hiện mất nhiều tài liệu mật trong văn phòng, nghi ngờ Harmer là điệp viên Israel nên liên hệ với cơ quan phản gián Ai Cập. Harmer bị bắt giữ nhưng không phát hiện bằng chứng rõ ràng để buộc tội bà.

Với sự can thiệp của một số nhân vật cao cấp khác, Harmer cuối cùng được trả tự do. Bà chuyển tới Paris, tiếp tục hoạt động tình báo cho Mossad, nhưng chỉ thực thi những nhiệm vụ nằm ngoài khu vực Trung Đông.

Sylvia huyền thoại

Một nữ điệp viên huyền thoại khác của Mossad là Sylvia Raphael từng sinh ra và lớn lên tại Nam Phi. Là một người con gái xuất thân trong gia đình có mẹ là một tín đồ Thiên chúa giáo, còn cha là người gốc Do thái, Sylvia luôn dành tình cảm đặc biệt cho quê hương của cha. 

Một cuốn sách về cuộc đời của điệp viên Sylvia Raphael.
Một cuốn sách về cuộc đời của điệp viên Sylvia Raphael.

Đến năm 1963 (khi đó mới 26 tuổi), Sylvia đã quyết định rời Nam Phi để về Israel. Ngoài việc nhanh chóng nói thành thạo được tiếng Do thái cũng như tiếng Anh và Pháp; Sylvia còn học thêm được 3 ngôn ngữ khác là Tây Ban Nha, Đức và Arab.

Một phụ nữ trẻ trung, thông minh, xinh đẹp đồng thời lại có thể thành thạo rất nhiều thứ tiếng như Sylvia tất nhiên không thể không được mật vụ Israel để mắt tới. Hoạt động hiệu quả sau này của Sylvia đã được khẳng định bằng một nhận định từ phía các quan chức tình báo Israel: Bà sinh ra là để hoạt động cho Mossad. Từ trần ở độ tuổi 68 sau một căn bệnh nặng, Sylvia đã được chôn cất với nghi lễ cao nhất của một quân nhân để ghi nhận những đóng góp lớn lao của bà vì an ninh của quốc gia Do thái.

Người đẹp mang mật danh Cindy

Câu chuyện dụ dỗ một “điệp viên nguyên tử” Mordechai Vanunu này từng là đề tài của một vài bộ phim, dù trong đó các nhân vật không có liên quan gì tới Israel. 

Cheryl Ben-Tov - người đã giúp Mossad bắt giữ được Vanunu.
Cheryl Ben-Tov - người đã giúp Mossad bắt giữ được Vanunu.

Trên thực tế, Vanunu từng là một chuyên gia hạt nhân Israel, người đã chạy trốn và tiết lộ bí mật về chương trình vũ khí hạt nhân của nước này cho báo chí Anh. Sau một loạt các nỗ lực tìm kiếm, tình báo Israel đã phát hiện Vanunu đang ẩn náu tại một khách sạn ở London dưới một cái tên khác.

Vì lo ngại bị trả thù, Vanunu hầu như không rời khỏi khách sạn, trừ những trường hợp thật đặc biệt. Vào ngày 24-9-1986, ông ta ra ngoài dạo chơi và tình cờ để ý tới một cô gái tóc vàng rất xinh đẹp. Không thể cưỡng được sự cám dỗ, Vanunu tiếp cận cô gái, chào hỏi làm quen và mời đi uống cafe. Cindy, theo như người phụ nữ đó xưng tên, tự nhận mình là một khách du lịch tới từ Mỹ. 

Sau gần một tuần hẹn hò, Cindy rủ Vanunu tới thăm chị gái của mình tại Roma. Tuy nhiên, người chờ sẵn Vanunu trong “ngôi nhà chị gái Cindy” tại Roma lại là các điệp viên Israel. Vanunu bị tiêm thuốc mê, bí mật đưa về Israel để xét xử. Còn Cindy trên thực tế là một nữ điệp viên Cheryl Ben-Tov của Mossad – một cô giáo người Mỹ gốc Do thái sẵn sàng phục vụ cho quê hương của mình.

Kỳ quan từ Mossad

“Viên ngọc của tình báo Israel” – đó là tước vị danh dự của nữ điệp viên Amina Al-Mufti. Thật khó có thể đánh giá hết công lao của Amina, do thông tin được cô cung cấp đã giúp ngăn chặn kịp thời hàng trăm vụ tấn công của các tay súng Palestine. Amina chắc chắn là điệp viên thành công nhất mà Mossad cài cắm được vào hàng ngũ các tay súng Palestine vào thập niên 1970.

Amina Al-Mufti sinh năm 1935 tại Jordan, trong gia đình thuộc sắc tộc Cherkess (một dân tộc ở Bắc Kavkaz). Bà từng có thời gian sống lâu dài tại Áo và tốt nghiệp trường y tại đây. Năm 1972, Amina tự nguyện liên hệ với Mossad, tuyên bố sẵn sàng tham gia giúp họ trong cuộc chiến chống lại các nhóm cực đoan người Palestine. 

Quá trình tìm hiểu sau đó đã khiến Mossad nhận ra đây có thể là một điệp viên lý tưởng. Amina có thể nói thành thạo một loạt các thứ tiếng như Do thái, Arab, Anh, Pháp, Đức, Thổ Nhĩ Kỳ. Các chuyên gia Mossad cũng đánh giá bà là người có tâm lý rất vững vàng, hiểu biết nhiều và dễ dàng thâm nhập vào cộng đồng người Palestine.

Amina sau đó đã được bí mật đưa tới Israel để tham gia một khóa đào tạo đặc biệt của Mossad. Trở về Áo sau khi tốt nghiệp, bà tới Beirut một thời gian sau đó, dùng tiền của Mossad để mở một phòng khám tư nhân. 

Năm 1970, trụ sở của các lực lượng Palestine chuyển tới Liban, trở thành địa điểm chuẩn bị cho những đòn tấn công vào lãnh thổ Israel. Amina vì lý do đó đã trở thành một trong những điệp viên tin cậy, có tầm quan trọng sống còn đối với an ninh của nhà nước Do thái. Nhiệm vụ hàng đầu của bà là phải tìm cách tiếp cận với giới lãnh đạo cao cấp trong phong trào kháng chiến Palestine, đồng thời thiết lập kênh hợp thức hóa vai trò cho các điệp viên khác của Mossad.

Chỉ một thời gian ngắn sau, Amina đã trở thành bạn thân của những chỉ huy hàng đầu của Palestine như Wadie Haddad và George Habash, trở thành vị khách thường xuyên trong ngôi nhà của thủ lĩnh Arafat.

Trong giai đoạn hoạt động đỉnh cao của Amina, Mossad không chỉ biết được tường tận những gì đang diễn ra trong giới lãnh đạo cao cấp nhất của Tổ chức giải phóng Palestine (PLO), mà cả về những hoạt động của tình báo Xôviết và Đông Đức tại Trung Đông. Amina đóng một vai trò hết sức quan trọng trong thành công của chiến dịch “Spring of Youth”, tiêu diệt những phần tử đã gây ra vụ khủng bố tại Thế vận hội Munich. 

Bà đã cung cấp thông tin chính xác và tọa độ cụ thể là nơi ẩn náu của những phần tử này, cũng như trụ sở của Fatah (một tổ chức chi nhánh của PLO) cùng hai nhà máy sản xuất vũ khí. Tất cả những đối tượng trên đều được ngụy trang bí mật dưới dạng nhà ở, bố trí tại những khu vực đông dân ở Beirut. 

Nhờ đó, chiến dịch “Spring of Youth” được triển khai vào tháng 4-1973 đã giúp tiêu diệt 15 phần tử khủng bố tham gia vào thảm kịch Munich, phá hủy trụ sở của Fatah và hai nhà máy sản xuất vũ khí tại Beirut.

Thông tin của Amina cung cấp cũng có những lúc dẫn tới các phi vụ thất bại. Chẳng hạn như đầu tháng 8-1973, bà thông báo nhà lãnh đạo George Habash của Palestine sẽ có chuyến bay từ Beirut tới Baghdad vào ngày 10-8. Sau khi các tiêm kích xuất phát ngăn chặn và ép chiếc máy bay của Liban hạ cánh xuống một sân bay quân sự tại Israel, thủ lĩnh của Palestine đã không được tìm thấy. Habash vì một lý do nào đó đã hủy bỏ chuyến đi đã lên kế hoạch của mình.

Những thông tin liên tục được chuyển tới từ Amina giúp cho tình báo Israel đánh giá chính xác những xu hướng diễn biến tình hình tại Liban, cụ thể là cuộc nội chiến bùng nổ tại đây vào năm 1975. Mossad đã suy tính đủ mọi cách để bảo vệ “viên ngọc quí giá” của mình. Amina không bao giờ gặp gỡ với các điệp viên của Mossad tại Beirut mà chuyển các thông tin qua điện đài. 

Do việc sử dụng thường xuyên điện đài cũng có thể bị phát hiện, nên bà thường chuyển thông tin quan trọng qua các hộp thư bí mật. Force 17 – tên gọi của Cơ quan phản gián Palestine – đã tình cờ phát hiện ra một hộp thư như vậy, phục kích bắt giữ một điệp viên liên lạc để qua đó lần ra Amina.

Quá trình lục soát phòng khám và căn hộ của Amina còn phát hiện ra điện đài cùng một số chứng cứ khác. Mọi nỗ lực nhằm tìm hiểu về số phận của bà sau đó đều không có kết quả. 

Mãi sau này người ta mới biết được, Amina bị giam giữ tại một hang động bí mật và tối tăm ở ngoại ô thành số cảng Sidon (Liban) trong suốt 5 năm liền. Năm 1980, Amina được đưa tới Síp, trao đổi với hai tay súng Palestine bị kết án chung thân nhờ sự trung gian của Hội Chữ thập đỏ quốc tế. Sau khi nhận được giấy tờ cá nhân mới, bà tiếp tục hành nghề bác sĩ tại miền bắc Israel. 

Theo báo chí Israel, Mossad hiện nay có không dưới 20% nhân viên là phái đẹp. Nhưng giữ cương vị cao nhất trong cơ quan này là Aliza Magen với vị trí phó giám đốc – tức là nhân vật số hai của một trong những cơ quan tình báo hùng mạnh nhất thế giới.

Hồng Sơn (tổng hợp)

Các tin khác

Đằng sau việc Mỹ quyết định tham chiến tại Triều Tiên

Đằng sau việc Mỹ quyết định tham chiến tại Triều Tiên

Mùa hè năm 1950, tại vĩ tuyến 38, đường phân giới giữa hai miền Triều Tiên được thiết lập sau Thế chiến II bất ngờ bùng phát cuộc khủng hoảng chiến lược. Những rạn nứt của trật tự hậu chiến tại Đông Bắc Á hiện rõ, buộc nước Mỹ phải đối diện với thách thức quyền lực của thời Chiến tranh lạnh.

Nguyên nhân bất đồng Ba Lan - Ukraine và triển vọng hòa giải

Nguyên nhân bất đồng Ba Lan - Ukraine và triển vọng hòa giải

Ngày 19/6, Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki đã ký quyết định tước Huân chương Đại bàng Trắng trao tặng Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky năm 2023. Đáp lại, ông Zelensky cùng nhiều cựu tổng thống và thành viên chính phủ Ukraine đã gửi trả các huân chương do Ba Lan trao tặng. Xin trân trọng giới thiệu bài trả lời phỏng vấn của Giáo sư Lukasz Tomasz Sroka, chuyên gia về lịch sử Trung và Đông Âu, trên tờ DW, về nguyên nhân căng thẳng giữa Ba Lan - Ukraine.

Những cuốn sổ tay chứa “bí mật quốc gia”

Những cuốn sổ tay chứa “bí mật quốc gia”

Không còn bó hẹp trong hệ thống hồ sơ chính thức, thông tin mật ngày nay có thể hiện diện ngay trong những ghi chép cá nhân tưởng như riêng tư. Vụ việc gần đây cho thấy, khi các “nhật ký công vụ” chứa nội dung nhạy cảm, việc lưu giữ, chia sẻ hoặc bảo quản không đúng quy định đều có thể trở thành nguồn phát sinh rủi ro rò rỉ thông tin.

“Cái gai trong mắt” nước Mỹ

“Cái gai trong mắt” nước Mỹ

Cuối thập niên 1950, khi Fidel Castro lên nắm quyền ở Cuba, Liên Xô vẫn thận trọng trong việc đánh giá chế độ mới vì hiểu biết còn hạn chế về ban lãnh đạo Cuba và lo ngại ảnh hưởng đến quan hệ với Mỹ. Tuy nhiên, sau Khủng hoảng Caribe đưa thế giới đến bờ vực chiến tranh hạt nhân, Liên Xô nhận ra những hạn chế trong hoạt động tình báo đối với Mỹ. Từ đó, GRU chuyển hướng tăng cường triển khai các lực lượng và phương tiện tình báo vô tuyến điện tử ở Cuba.

Thất bại của những “khung trời hẹp”

Thất bại của những “khung trời hẹp”

9 năm tiêu tốn khoảng 4 tỷ euro mà không một nguyên mẫu nào được chế tạo. Đó là tổng kết của chương trình máy bay chiến đấu thế hệ mới FCAS - dự án quốc phòng tham vọng nhất trong lịch sử châu Âu - khi Pháp và Đức chính thức tuyên bố khai tử nó ngày 8/6/2026. Vì sao siêu dự án này đổ vỡ?

Đằng sau vụ rò rỉ dữ liệu từ nội bộ Twitter

Đằng sau vụ rò rỉ dữ liệu từ nội bộ Twitter

Bản án đối với Ahmad Abouammo được điều chỉnh một phần về mặt pháp lý. Tuy nhiên, các cáo buộc cốt lõi liên quan đến việc thu thập và chuyển giao dữ liệu người dùng vẫn tiếp tục được duy trì.

Thiết bị nghe lén gây chấn động tình báo Mỹ thời hậu chiến

Thiết bị nghe lén gây chấn động tình báo Mỹ thời hậu chiến

Năm 1946, một nhóm học sinh Liên Xô đã tặng Đại sứ Mỹ tại Liên Xô William Harriman bức phù điêu quốc huy Hoa Kỳ bằng gỗ, biểu tượng của tình hữu nghị giữa hai nước trong Thế chiến II. Được treo trong phòng làm việc của Đại sứ tại Moscow suốt 7 năm, món quà tưởng như vô hại này sau đó được phát hiện là “con ngựa thành Troy”, bên trong chứa một thiết bị nghe lén tinh vi do Liên Xô chế tạo.

Kế hoạch an ninh chưa từng có cho World Cup 2026 của người Mỹ

Kế hoạch an ninh chưa từng có cho World Cup 2026 của người Mỹ

Khi trái bóng Trionda chính thức lăn trên sân vào ngày 11/6/2026, World Cup lớn nhất trong lịch sử, trải dài trên 16 thành phố thuộc 3 quốc gia Bắc Mỹ, với 48 đội tuyển và 104 trận đấu đã chính thức khai mạc. Với tư cách là quốc gia chủ nhà chính đăng cai tới 78 trận đấu, nước Mỹ đã chuẩn bị một kế hoạch an ninh lớn chưa từng có để bảo vệ an toàn cho sự kiện lần này.

“Con mắt ma” của CIA trên bầu trời Liên Xô

“Con mắt ma” của CIA trên bầu trời Liên Xô

Trong Chiến tranh lạnh, có những vũ khí không cần khai hỏa vẫn làm rung chuyển thế giới. U-2 là một trường hợp như vậy. Nó không mang bom, không tên lửa, không được thiết kế để giao chiến trên không. Thứ nguy hiểm nhất là máy ảnh, cảm biến và độ cao tưởng như ngoài tầm với của phòng không Liên Xô.

Đại tá tình báo trong vai giám đốc hãng phim

Đại tá tình báo trong vai giám đốc hãng phim

Với tiêu đề Lights, Camera, Covert Action (Ánh sáng, máy quay và hoạt động bí mật) đăng trên tạp chí Lưu trữ lịch sử tình báo (EHA) trực tuyến Nga, tác giả, Đại tá KGB Stanislav Lekarev đã kể về những năm tháng hoạt động bí mật của ông tại Vương quốc Anh dưới vai giám đốc điều hành hãng phim SovExportFilm những thập niên 70 thế kỷ trước.

Nga ngăn chặn chiến dịch nghe lén điện thoại lớn nhất của tình báo Phương Tây

Nga ngăn chặn chiến dịch nghe lén điện thoại lớn nhất của tình báo Phương Tây

Trong thế kỷ XXI, những bí mật của chúng ta liên tục bị săn lùng bằng các phương tiện điện tử. Vì vậy, yêu cầu thận trọng trong phát ngôn và chia sẻ thông tin ngày càng trở nên cấp thiết. Trao đổi với phóng viên Báo “Luận chứng tuần”, Đại tá Sergey Matveev, chuyên gia an ninh mạng từng công tác tại Cơ quan An ninh Liên bang Nga, đã chia sẻ một số ý kiến về những nguy cơ mà thời đại kỹ thuật số đang đặt ra. Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

Lỗ hổng của nước Anh

Lỗ hổng của nước Anh

Hai lá đơn từ chức được gửi đi gần như đồng thời của hai bộ trưởng đứng đầu lực lượng quân đội Anh hôm 11/6/2026 vừa qua không chỉ bộc lộ những bất đồng trong chính phủ. Nghiêm trọng hơn, nó đã phơi bày một lỗ hổng an ninh nghiêm trọng đe dọa vị thế của Anh trên bản đồ thế giới.

Số phận người phụ nữ ám sát hụt Tổng thống Gerald Ford

Số phận người phụ nữ ám sát hụt Tổng thống Gerald Ford

Ngày 15/1/1976, bồi thẩm đoàn tại Tòa án Liên bang khu vực Bắc California đã kết án tù chung thân đối với Sara Moore. Bản án có thể được xem là quá nghiêm khắc, bởi vì Moore không giết ai, mà chỉ thực hiện một vụ ám sát bất thành. Tuy nhiên, mục tiêu của bà ta là Tổng thống Hoa Kỳ Gerald Ford.

Bí mật về tàu ngầm Mỹ đắt giá nhất Thế chiến II

Bí mật về tàu ngầm Mỹ đắt giá nhất Thế chiến II

Ngày 10/2/1942, tàu ngầm Mỹ US Trout (SS-202) đã đánh chìm hai tàu vận tải của Nhật Bản. Thoạt nhìn, điều này dường như chẳng có gì đặc biệt, bởi trong suốt cuộc chiến ở Thái Bình Dương, có hàng trăm cuộc tấn công tương tự. Tuy nhiên, cuộc tấn công lần này được thực hiện bởi một tàu ngầm đang chở trên khoang một kho báu trị giá hàng triệu USD.

60 con thuyền trong bóng tối và sai số chết người của tình báo Ottoman

60 con thuyền trong bóng tối và sai số chết người của tình báo Ottoman

Từ Công đồng Trent đến vùng biển Lepanto, tình báo Ottoman thế kỷ XVI từng len qua những lối mà châu Âu ít nghi ngờ nhất: áo giáo sĩ, thương nhân, hải tặc, người cải đạo, tù binh được thả. Nhưng một đế chế có thể thu được rất nhiều tin tức mà vẫn thua, nếu thông tin khi về đến trung tâm quyền lực bị che khuất bởi nỗi sợ nói thật.

Đằng sau vụ bắt giữ nhân sự quốc phòng tại Ba Lan

Đằng sau vụ bắt giữ nhân sự quốc phòng tại Ba Lan

Vụ bắt giữ một nhân sự trong lĩnh vực quốc phòng tại Ba Lan công bố hôm 30/5/2026 đang đặt ra những câu hỏi về mức độ an toàn của thông tin chiến lược, nhất là trong bối cảnh chuỗi cung ứng quân sự ngày càng trở nên nhạy cảm.

“Trạm rửa tiền” của Mafia trong vỏ bọc cửa hàng kem

“Trạm rửa tiền” của Mafia trong vỏ bọc cửa hàng kem

Giữa miền Tây nước Đức, một cửa hàng kem Ý trở thành tâm điểm của chiến dịch truy quét mafia lớn nhất châu Âu. Không phải vì những tiếng súng hay một vụ giết người công khai, mà vì một thứ tinh vi hơn nhiều: dòng tiền mua bán ma túy từ Nam Mỹ được hợp thức hóa qua những doanh nghiệp bề ngoài rất bình thường.

AI và cuộc chiến quyền kiểm soát

AI và cuộc chiến quyền kiểm soát

Một cuộc kiểm thử đối với chatbot AI đã làm dấy lên những lo ngại mới về nguy cơ công nghệ này có thể bị lợi dụng để tiếp cận và phổ biến các tri thức liên quan đến vũ khí sinh học.