Những “bàn tay sắt” ở Mỹ Latin

Sức hút mang tên Bukele

Tháng 2/2019, cuộc bầu cử tổng thống ở El Salvador có kết quả bất ngờ. Ông Nayib Bukele, khi đó mới 37 tuổi, đến từ đảng cải cách Nuevas Ideas mới được thành lập trước đó 2 năm đã giành chiến thắng áp đảo ngay trong cuộc bầu cử đầu tiên của mình. Với lời hứa “dẹp nạn băng đảng”, ông Bukele đã thu hút được cử tri ủng hộ từ khắp đất nước để trở thành tổng thống trẻ nhất lịch sử, chấm dứt nhiều thập kỷ cầm quyền của các đảng truyền thống tại quốc gia Trung Mỹ này. Ông chính là người đã khởi đầu trào lưu chính trị “bàn tay sắt” ở Mỹ Latin hiện nay.

Không thể phủ nhận dấu ấn của ông Bekele trong chương trình hành động sau đó. Vào năm 2019, khi ông Bukele nhậm chức, El Salvador là một trong những quốc gia nguy hiểm nhất thế giới với tỷ lệ giết người 51 vụ trên 100.000 dân. Đến năm 2024, khi ông Bekele kết thúc nhiệm kỳ đầu tiên, con số đó đã giảm xuống còn 1,9 (ngang với Canada). Điều này đã thúc đẩy đảng Nuevas Ideas giành chiến thắng trong cuộc bầu cử quốc hội năm 2021 để sửa đổi hiến pháp cho phép ông Bekele lên cầm quyền tiếp nhiệm kỳ thứ hai vào năm 2024 với số phiếu ủng hộ gần như tuyệt đối (85% cử tri ủng hộ).

Tuy nhiên, thành tựu này được xây dựng trên một chiến dịch trấn áp mạnh mẽ chưa từng có. Không chỉ tấn công tội phạm thông thường,  chính phủ đã ban bố tình trạng khẩn cấp để thực hiện chiến dịch truy quét băng đảng MS13 trên khắp đất nước khiến hơn 80.000 người bị bắt. Quyết liệt hơn, chính phủ còn đình chỉ các bảo đảm tư pháp với tội phạm băng đảng dựa trên nguyên tắc suy đoán vô tội và xây dựng nhà tù khổng lồ mang tên Centro de Confinamiento del Terrorismo (CECOT) để giam giữ 40.000 tù nhân, tương đương khoảng 2% dân số El Salvador.

Tại CECOT, tù nhân không được thăm nom, không được ra ngoài, không có chương trình giáo dục hay tái hòa nhập cộng đồng, chỉ có sự cô lập tuyệt đối. Một báo cáo nhân quyền cho biết ít nhất 480 người đã chết trong trại giam kể từ khi tình trạng khẩn cấp được ban bố. Việc ông Bekele vượt lên hiến pháp để tái đắc cử cũng bị chỉ trích. Tuy nhiên, bất chấp sự phản đối từ các tổ chức nhân quyền, ông Bekele vẫn nhận được sự ủng hộ gần như tuyệt đối của người dân nhờ dẹp được nạn băng đảng và bạo lực khỏi đời sống đất nước. Quan trọng hơn, ông đã tạo ra một khuôn mẫu mà các chính trị gia trên khắp Mỹ Latin đang nỗ lực sao chép.

Bà Angélica Durán-Martínez, giáo sư tại Đại học Massachusetts, người nghiên cứu về bạo lực và tội phạm có tổ chức ở Mỹ Latin, nhận xét: “Có thể nghe thấy người dân ở một vùng xa xôi của Ecuador hay Colombia nói rằng, có lẽ, mô hình Bukele sẽ hiệu quả với họ”.

Làn sóng “bàn tay sắt” lan rộng

Tháng 10/2025, Thống đốc bang Rio de Janeiro của Brazil, ông Cláudio Castro đã phát động chiến dịch Operation Containment nhằm triệt phá tổ chức ma túy lớn Comando Vermelho, một trong các băng đảng kiểm soát nhiều khu ổ chuột ở Rio. Chiến dịch huy động hơn 2.500 cảnh sát và quân đội tham gia, gồm cả lực lượng đặc nhiệm có xe bọc thép, trực thăng hộ tống tấn công vào 2 khu ổ chuột lớn, thực hiện hàng trăm vụ bắt giữ.

Có những cuộc đấu súng đã diễn ra hàng giờ đồng hồ dẫn đến hơn 120 người thiệt mạng (trong đó có 5 cảnh sát). Những bức ảnh về việc thu gom xác nạn nhân sau chiến dịch đã làm thế giới rúng động. Liên hợp quốc sau đó kêu gọi điều tra lại vụ việc và cải cách chính sách an ninh để tránh những hành động tương tự của chính quyền.

Tuy nhiên, người dân địa phương lại nghĩ khác. Một cuộc thăm dò cho thấy 55% cư dân Rio de Janeiro ủng hộ chiến dịch này và tỷ lệ ủng hộ lên tới 81% ở chính các khu ổ chuột - nơi gánh chịu hậu quả nặng nề nhất. Điều đó phản ánh một thực tế đang định hình lại toàn bộ khu vực Mỹ Latin: bạo lực gia tăng đang đẩy cử tri vào vòng tay của các chính trị gia theo đuổi chính sách “bàn tay sắt” bất chấp những cảnh báo về nhân quyền và dân chủ.

Mỹ Latin đang thực sự thiếu sự an toàn khi được khẳng định là khu vực bạo lực nhất thế giới. Thống kê từ chính Liên hợp quốc cho thấy hơn 120.000 người bị giết mỗi năm ở Mỹ Latin và Caribe, trong đó Brazil dẫn đầu với hơn 34.000 người bị giết năm 2025. Một số nước có tỷ lệ giết người lên tới 40-60/100.000 dân, cao gấp từ 8-10 lần toàn cầu. Tình hình hiện nay được đánh giá còn tồi tệ hơn 10 năm trước, khi vấn nạn băng đảng và cartel ma túy ngày càng lan rộng. Khắp nơi một câu hỏi duy nhất đang ám ảnh cử tri: “Làm thế nào để tôi được an toàn?” và họ đã tự tìm câu trả lời.

Cuộc bầu cử tổng thống ở Costa Rica ngày 1/2/2026 vừa qua là minh chứng rõ nét nhất cho xu hướng này. Ứng cử viên bảo thủ Laura Fernández của đảng Pueblo Soberano đã giành chiến thắng ngay vòng đầu tiên với hơn 40% số phiếu, một chiến thắng áp đảo trên 6 trong số 7 tỉnh của đất nước.

Chiến dịch tranh cử của bà tập trung vào an ninh công cộng và cam kết “bàn tay sắt” để đối phó với bạo lực gia tăng ở mức kỷ lục, chủ yếu liên quan đến buôn bán ma túy. Điều đáng chú ý là bà Fernández công khai liên kết với Tổng thống sắp mãn nhiệm Rodrigo Chaves và tuyên bố sẽ bổ nhiệm ông làm bộ trưởng đặc biệt sau khi nhậm chức, một động thái phá vỡ truyền thống chính trị Costa Rica và làm dấy lên lo ngại về sự tập trung quyền lực.

Costa Rica không phải trường hợp cá biệt. Ecuador và Chile đã bầu các tổng thống bảo thủ theo đường lối cứng rắn với tội phạm từ năm ngoái. Tổng thống đắc cử Chile José Antonio Kast, người sẽ nhậm chức ngày 11/3 tới đã đến thăm CECOT tại El Salvador để “học hỏi” về hệ thống nhà tù của nước này.

“Chile cần nhập khẩu những ý tưởng và đề xuất tốt để chống lại tội phạm có tổ chức, buôn bán ma túy và khủng bố”, ông Kast đưa ra tuyên bố sau chuyến đi. Chính quyền Honduras đã thông báo sẽ xây dựng nhà tù cho các băng đảng trên một hòn đảo xa xôi phỏng theo CECOT. 14 chính trị gia Brazil cũng đã đến thăm CECOT kể từ năm 2023. Có lẽ không xa, những CECOT mới sẽ được mở khắp Mỹ Latin.

Ranh giới mong manh

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng việc sao chép mô hình “bàn tay sắt” không đơn giản và có thể gây ra những hậu quả khôn lường. “Bàn tay sắt có thể mang lại hiệu quả trước mắt, đôi khi làm giảm bạo lực rõ rệt trong ngắn hạn”, TS. Robert Muggah, chuyên gia về các vấn đề an ninh, thừa nhận. Ông cũng cảnh báo, “chính sách này thường thất bại trong việc giải quyết nguyên nhân gốc rễ của tội phạm có tổ chức”.

“Các băng đảng cũng đang sử dụng các công ty hợp pháp một cách tinh vi hơn nhiều để không chỉ rửa tiền mà còn tạo ra lợi nhuận trong nền kinh tế hợp pháp”, GS. Will Freeman, chuyên gia về Mỹ Latin tại Hội đồng Quan hệ đối ngoại Mỹ, cho biết. Ông khẳng định “đối phó với những thách thức này đòi hỏi các chính phủ phải đi theo dòng tiền và xây dựng năng lực thực thi pháp luật một cách bền vững”. Nhưng, những chính sách dài hạn như vậy thường bị bỏ qua khi các “bàn tay sắt” đang hành động. Khi đó, các chính phủ ưu tiên sử dụng các vụ bắt giữ quy mô lớn và hoạt động cảnh sát phô trương để giữ quyền lực và “cho thấy tội phạm không được dung thứ”.

Hiệu quả thực sự của các chiến dịch hoành tráng cũng luôn bị nghi ngờ. Tại khu ổ chuột Penha ở Rio de Janeiro, nơi diễn ra chiến dịch truy quét đẫm máu tháng 10/2025, các tay buôn ma túy đã trở lại hoạt động bình thường chỉ trong vòng vài ngày. Chiến dịch không bắt được thủ lĩnh băng đảng, nhưng đã khiến cả thành phố tê liệt trong một ngày và cướp đi sinh mạng của hơn 120 người, nhiều người trong số họ có dấu hiệu bị xử tử.

Tác hại đi kèm của những chiến dịch sắt như vậy làm tổn hại thể chế. Tổng thống Bekele lẫn Thống đốc Castro đều đã vượt quá quyền hạn ban đầu của mình. Tháng 8/2025, Quốc hội El Salvador đã thông qua luật mới cho phép tái tranh cử tổng thống vô thời hạn, điều có thể giúp ông Bukele nắm quyền lâu dài. Đó là khi ranh giới đã bị phá vỡ.

Mỹ Latin đang đứng trước một ngã rẽ lịch sử. Bạo lực và tội phạm có tổ chức đã trở thành mối quan tâm hàng đầu của cử tri, vượt qua cả các vấn đề kinh tế truyền thống. Sự tuyệt vọng về an ninh đang đẩy người dân vào vòng tay của các chính trị gia “dân túy” cùng những lời hứa hẹn giải pháp nhanh chóng và mạnh mẽ, ngay cả khi những giải pháp đó đe dọa xói mòn các thể chế dân chủ. Nhưng, khi làn sóng “bàn tay sắt” đã lan rộng khắp châu lục, câu hỏi lớn nhất lúc này lại là: Liệu các nền dân chủ Mỹ Latin có thể tồn tại khi người dân sẵn sàng đánh đổi tự do để lấy an ninh?