- Phóng xạ tự nhiên trong môi trường liệu có nguy hiểm?
- Người dân Nga đi mua iot để tránh nhiễm phóng xạ
Chất phóng xạ thường được tìm thấy trên khắp nước Mỹ. Các bệnh viện, ngân hàng máu và trung tâm nghiên cứu y tế sử dụng nó trong các thiết bị gọi là máy chiếu xạ, giúp khử trùng máu và mô. Hàng trăm thiết bị được cấp phép sử dụng, bao gồm ít nhất 50 thiết bị ở Nam California.
Mỗi loại thường chứa khoảng gấp đôi lượng chất phóng xạ mà các nhà khoa học cảnh báo có thể gây nguy hại cho phần lớn các thành phố lớn nhất quốc gia.
Mối nguy hiểm từ thiết bị chiếu xạ trong y tế
Năm 2015, chính quyền bang Pennsylvania đã can thiệp sau khi một máy chiếu xạ được bảo vệ không đúng cách được tìm thấy bên trong một tòa nhà văn phòng trung tâm thành phố Philadelphia. Vào tháng 5-2019, việc vô tình rò rỉ một lượng nhỏ cesium từ máy chiếu xạ ở Seattle đã làm nhiễm xạ 13 người và khiến một tòa nhà nghiên cứu y tế 7 tầng phải đóng cửa vô thời hạn.
 |
| Lính cứu hỏa và những người phản ứng đầu tiên khác làm việc để khử trùng người sau khi một sự cố tràn một lượng nhỏ chất phóng xạ cesium tại một cơ sở nghiên cứu ở Seattle vào tháng 5-2019. Nhiều tháng sau, phần lớn tòa nhà vẫn không sử dụng được. |
Cesium được sử dụng cho máy chiếu xạ là một vật liệu khô, giống như Talc có nguồn gốc từ nhiên liệu nguyên tử còn sót lại từ sản xuất điện hạt nhân. Vật liệu này đặc biệt đáng sợ bởi mối đe dọa phóng xạ vì các hạt mịn của nó phân tán dễ dàng và có thể di chuyển qua các ống dẫn khí và liên kết chặt với các bề mặt xốp, bao gồm cả bê tông. Mối nguy hiểm tiềm tàng là lâu dài: cesium có thể tiếp tục phát ra bức xạ trong gần 300 năm.
Kỹ sư hạt nhân Leonard W. Connell đã đưa ra khuyến nghị năm 2008: "Lượng cesium trong thiết bị y tế như máy chiếu xạ đủ để gây ô nhiễm và tạo ra sự hoảng loạn lan rộng trên một khu vực cực kỳ rộng lớn nếu bị phát tán bởi một kẻ khủng bố ". Một quả bom bẩn chứa đầy cesium sẽ không giết được số lượng lớn người.
Thay vào đó, nó sẽ là vũ khí gây "hoảng loạn hàng loạt" - khiến nhiều khu vực không thể sinh sống được trong nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều thập niên và làm tăng nguy cơ ung thư lâu dài cho những người tiếp xúc với nó, theo các chuyên gia nguyên tử. Mặc dù một quả bom bẩn chưa được kích nổ thành công, những kẻ khủng bố đã lên tiếng quan tâm đến vũ khí này.
Ví dụ, vào năm 2011, một kẻ cực đoan tên là Anders Breivik kêu gọi những người ủng hộ giúp hắn có được cesium và các thành phần khác "để chế tạo và kích nổ bom phóng xạ".
Luật liên bang trao cho Ủy ban Điều tiết hạt nhân Mỹ (NRC) thẩm quyền rộng rãi để hạn chế việc sử dụng cesium và các chất phóng xạ khác nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, hoặc bảo vệ sức khỏe hoặc giảm thiểu nguy hiểm đến tính mạng hoặc tài sản. Tuy nhiên, cơ quan này đã từ chối hành động để hạn chế các thiết bị chiếu xạ, với lý do khả năng tử vong ngay lập tức hoặc các tác hại vật lý khác thấp.
Năm 2019, một lực lượng đặc nhiệm liên bang do chủ tịch NRC Kristine L. Svinicki đứng đầu kết luận rằng không có cơ sở nào tồn tại nhiều hơn những khuyến khích tự nguyện để khuyến khích người dùng thay thế máy chiếu xạ cesium.
Stephen G. Burns, cựu ủy viên NRC, cho biết cơ quan đã tìm cách cân bằng sự an toàn công cộng với lợi ích của các cơ sở sử dụng các thiết bị chiếu xạ. Tổng thống Donald Trump, trong báo cáo Chiến lược An ninh Quốc gia năm 2017 của riêng mình, đã cảnh báo rằng mối đe dọa của một quả bom bẩn đang tăng lên.
Vào năm 2012, một báo cáo của Cơ quan giải trình trách nhiệm chính phủ Mỹ (GAO) mô tả việc tìm thấy một máy chiếu xạ cesium trên một pallet có bánh xe không bảo đảm gần một bến tàu tải của bệnh viện. Báo cáo gần đây nhất của GAO, được ban hành vào tháng 4-2019, yêu cầu NRC hành động mạnh mẽ hơn. David C. Trimble, nhà phân tích giám sát công việc GAO, nhớ lại rằng mỗi lần nhân viên của ông kiểm tra việc sử dụng cesium và các chất phóng xạ khác, "chúng tôi đều xác định được một lỗ hổng".
Bộ Năng lượng Mỹ (DOE) cũng đã chuyển hướng khỏi lập trường bắt tay NRC. Bộ đã làm việc với người dùng và nhà sản xuất để tăng cường chống trộm thiết bị chiếu xạ. Vào năm 2015, DOE bắt đầu khuyến khích chuyển đổi sang các công nghệ an toàn hơn, đề nghị trả 100% chi phí để loại bỏ bất kỳ máy chiếu xạ cesium nào, thường có giá lên tới 200.000 USD mỗi chiếc. DOE cho biết 108 thiết bị đã được thay thế. Mục tiêu được công bố của DOE là để loại bỏ vĩnh viễn các máy chiếu xạ cesium vào năm 2028.
Tuy nhiên, bất chấp những bước đi đó, số giấy phép mà NRC đã cấp để vận hành máy chiếu xạ cesium để khử trùng máu người thực sự đã tăng lên: Con số 370 trên toàn quốc, tăng 4% kể từ năm 2011. Margaret Cervera, chuyên gia y tế tại NRC cho biết: "Chúng tôi rất ngạc nhiên. Chúng tôi dự đoán con số thiết bị sẽ giảm xuống". Vào tháng 5-2019, DOE báo cáo trước Quốc hội rằng có thêm 315 máy chiếu xạ đang được "sử dụng chủ yếu cho chiếu xạ nghiên cứu".
Vật liệu phát sáng kỳ lạ
Bằng chứng thiệt hại do cesium gây ra hết sức bi thảm được ghi nhận vào năm 1987 ở thành phố Goiania của Brazil. Vào tháng 9 năm đó, hai người đàn ông đi vào một địa điểm bỏ hoang có một phòng khám xạ trị sử dụng cesium. Sau khi tháo rời một thiết bị kim loại với hy vọng bán được… phế liệu.
 |
| Kristine L. Svinicki, người đứng đầu NRC. |
Tối hôm đó, cả hai người bắt đầu nôn mửa. Đến hai tuần sau - sau khi thiết bị và vật liệu phát sáng kỳ lạ bên trong nó đã chuyển đến hai bãi phế liệu và trở thành nguồn mê hoặc cho người lớn và trẻ em - một nhà vật lý địa phương đã thuyết phục chính quyền hành động.
Một trạm giám sát được thiết lập tại sân vận động địa phương sàng lọc hơn 112.000 người về khả năng ô nhiễm cesium. Bốn mươi chín ngôi nhà đã bị phá hủy hoặc khử nhiễm và khoảng 4.500 tấn đất nhiễm xạ được bốc đi - theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Cuối cùng, 4 người chết và hàng trăm người phải được khử nhiễm. Ngay sau đó, sự tan rã của Liên Xô đã làm tăng sự sẵn có của các chất phóng xạ tại các cơ sở quân sự bị bỏ xó.
Là một kỹ sư hạt nhân và cựu nhân viên tình báo Cục Tình báo trung ương Mỹ (CIA), Warren Stern đã tới các nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ, tìm cách bảo vệ các vật liệu phóng xạ có thể rơi vào tay những kẻ khủng bố.
Đến ngày 11-9-2001, Stern cảnh báo chính phủ Mỹ về tiềm năng của một quả bom bẩn. Sau cuộc tấn công vào Trung tâm Thương mại Thế giới (WTC) và Lầu Năm Góc, Stern và một đồng nghiệp bắt đầu soạn báo cáo với ông chủ của họ là Ngoại trưởng Colin Powell, mô tả mối đe dọa khủng bố mới này.
Năm 2002, Stern gia nhập đội ngũ nhân viên của Thượng nghị sĩ Mỹ lúc đó là bà Hillary Clinton. Với tư cách là cố vấn hạt nhân, Stern thuyết phục Hillary Clinton cố gắng buộc NRC loại bỏ cesium ra khỏi lưu thông và tìm kiếm sự kiểm soát chặt chẽ hơn đối với các vật liệu phóng xạ khác. Nỗ lực nhanh chóng gặp sự phản đối của các thượng nghị sĩ khác.
Cuối cùng, cũng trong năm 2002, bà Clinton đề xuất một dự luật kêu gọi Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ (NAS) nghiên cứu xem liệu bất kỳ việc sử dụng vật liệu phóng xạ nào - bao gồm cả cesium - có thể được thay thế bằng các biện pháp thay thế hiệu quả và an toàn hơn.
Năm 2005, lời kêu gọi nghiên cứu đã trở thành luật, và năm 2008, các chuyên gia được chỉ định của NAS gửi báo cáo của họ tới NRC và Quốc hội. Họ xếp hạng cesium là mối quan tâm hàng đầu của họ. Các máy chiếu xạ cesium "nên được thay thế" và nhấn mạnh máy chiếu xạ tia X hiệu quả và an toàn hơn đã có sẵn trên thị trường như là sản phẩm thay thế - theo báo cáo 219 trang. Các chuyên gia cũng gửi một thông điệp bổ sung tới NRC, nói rằng cơ quan nên ngừng tất cả việc cấp phép và nhập khẩu mới các nguồn và thiết bị [cesium] này.
Nhiều người phản đối, trích dẫn mối quan tâm về chi phí chuyển đổi và đặt câu hỏi liệu công nghệ X-quang có hiệu quả như vậy không. Trong số những người lên tiếng có Thomas M. Priselac, chủ tịch và giám đốc điều hành Trung tâm y tế Cedars-Sinai ở Los Angeles. Priselac cho biết trong lá thư đề ngày 14-10-2008 gửi đến NRC tuyên bố nếu không có máy chiếu xạ cesium, Cedars có thể không thể chiếu xạ chính xác một lượng máu lớn và có thể ảnh hưởng đến sự an toàn của bệnh nhân.
 |
| 13 người đã bị nhiễm cesium với mức độ không nguy hiểm đến tính mạng sau sự cố rò rỉ tình cờ từ một máy chiếu xạ ở Seattle vào ngày 2-5-2019. |
Hiện nay, người phát ngôn Duke Helfand của Cedars tuyên bố: "Những gì tôi có thể nói là Cedars-Sinai có các chính sách và quy trình nghiêm ngặt nhằm quản lý việc sử dụng và quản lý công nghệ chiếu xạ. Sự giám sát này đã được xem xét và phê duyệt thường xuyên bởi các cơ quan quản lý nhà nước và liên bang". Về phần mình, NRC đã hoãn các khuyến nghị của NAS và kêu gọi nghiên cứu thêm.
Máy chiếu xạ cesium thường chứa vật liệu phóng xạ lên tới khoảng 2.000 curie - một đơn vị đo phóng xạ. Đánh giá được thực hiện bởi Phòng thí nghiệm quốc gia Sandia (SNL) cho thấy một quả bom với 1.000 curie, khoảng 4 muỗng cà phê cesium, có thể làm ô nhiễm lên đến hàng chục km vuông của Manhattan nếu phát tán cùng một lúc.
Báo cáo của NAS cũng trích dẫn một nghiên cứu năm 2005 về các vụ đánh bom bẩn trên lý thuyết ở các cảng Los Angeles và Long Beach. Nghiên cứu, được Bộ An ninh Nội địa Mỹ (DHS) chi trả, ước tính chi phí dọn dẹp và thiệt hại kinh doanh lên tới hơn 100 tỷ USD.
Nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng
Từ mạng lưới văn phòng của mình ở trung tâm thành phố Philadelphia, Avax Technologies, Inc. đã nhắm đến việc phát triển các phương pháp điều trị ung thư sử dụng máy chiếu xạ cesium. Nhưng Avax rơi vào tình trạng khó khăn tài chính và kể từ năm 2014 về cơ bản đã ngừng hoạt động - Terry J. Derstine, người quản lý chương trình bức xạ của Cục Bảo vệ Môi trường Pennsylvania (DEP) cho biết. Đến tháng 5-2015, công ty đã ngừng trả tiền thuê nhà, theo hồ sơ của chính phủ tiểu bang.
 |
| Nỗ lực dọn dẹp tại cơ sở nghiên cứu ở Seattle kéo dài, mất nhiều công sức và tốn kém. |
Vào chiều ngày 27-5-2015, các đồng nghiệp của Derstine kiểm tra địa điểm này sau khi biết chủ nhà đã ngưng cấp điện cho các văn phòng của Avax - những nơi đã tắt chuông báo động phục vụ bảo vệ an ninh 24 giờ cho máy chiếu xạ được giữ trong phòng riêng.
Máy chiếu xạ "không còn được bảo trì một cách an toàn và có thể bị đánh cắp, loại bỏ hoặc sử dụng không đúng cách, do đó có nguy cơ đối với sức khỏe và an toàn công cộng thông qua phơi nhiễm phóng xạ" - theo báo cáo chính thức được ký bởi giám đốc về các vấn đề chiếu xạ của Avax và Derstine cùng với một quan chức nhà nước khác.
Đến tháng 8-2015, giới chức địa phương đồng ý cho phép Avax giữ lại thiết bị chiếu xạ với điều kiện công ty cam kết số tiền 200.000 USD để trang trải chi phí nếu có rắc rối phát sinh. Derstine và các đồng nghiệp của ông cũng đã cảnh báo cảnh sát thành phố và văn phòng Cục Điều tra liên bang Mỹ (FBI) ở Philadelphia. Đầu năm 2019, Derstine nói với các ủy viên NRC rằng nếu một kẻ khủng bố phát tán cesium thì "có rất nhiều người dễ dàng bị phơi nhiễm".
