Ngày xuân đi lễ hội Chúa Then

Tục thờ Chúa Then là loại hình văn hóa phi vật thể hàm chứa tính nhân văn cao, mang âm hưởng của loại hình văn hóa tín ngưỡng dân gian gắn liền với bản sắc của các dân tộc Tày, Nùng và Thái.

Tục thờ cúng Chúa Then gắn liền với Lễ hội bà chúa Then tại đền Nam Thiên Tứ Thánh (Hương Sơn, Lạng Giang, Bắc Giang) vào dip Tết đến xuân về. Vào dịp này người dân muôn phương tụ về đền tổ chức các nghi lễ rước kiệu thánh, tế lễ, diễn xướng hầu đồng và trình diễn nghệ thuật hát Then.

Mới đây, Cục Di sản Văn hóa thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam thông báo Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam vừa được ghi danh vào danh sách Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện cho cộng đồng.

Chúng tôi đến thăm đền Nam Thiên Tứ Thánh thuộc xã Hương Sơn, huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang, nơi được coi là chốn tổ của Chúa Then trong Đạo Mẫu Việt Nam.

Không gian của Đền rộng rãi, linh thiêng, có rất nhiều người dân bản địa đến chuẩn bị cúng lễ Tân niên 2020 Canh Tý cùng bản Đền. Con nhang đệ tử thập phương cũng tề tựu cuối năm lễ tạ Chúa Then sau một năm mua may bán đắt. Tiếng nhạc hội vang lên trong không gian mênh mông của làng quê khiến trái tim rung cảm.

Với người thuộc ba dân tộc, tục thờ chúa Then không chỉ là cầu an lành, may mắn mà còn gắn liền với sinh hoạt tín ngưỡng hàng năm của dân làng bản địa.

Thủ nhang đồng đền ông Bùi Quang Lưu chia sẻ: Then có nghĩa là "Thiên", người Tày quan niệm chúa Then là đại diện cho thần tiên, là cầu nối tâm linh để thỉnh cầu, mong ước của con người thấu tới tai đất trời. Vì thế, mỗi dịp người Nùng, Tày và Thái cúng cầu an, giải hạn, cúng tổ tiên, hay mừng nhà mới, mừng thọ ông bà, cha mẹ… đều không thể vắng bóng những thầy Then.

Tục thờ Then là loại hình tâm linh tín ngưỡng trong văn hóa dân gian, tính lôi cuốn của tục thờ Then còn lôi cuốn bằng nghệ thuật biểu diễn của nghệ nhân, không gian, thời gian. Diễn xướng then là loại hình nghệ thuật biểu diễn tổng hợp của nhiều hình thức diễn xướng. Là tổng thể bao gồm nhiều yếu tố khác nhau như tín ngưỡng xã hội và văn hóa nghệ thuật, nhập đồng, nhảy múa, hóa vàng, dâng lễ.

Lễ hội bà Chúa Then tại xã Hương Sơn, Lạng Giang, Bắc Giang. Ảnh: Nhật Huy.
Lễ hội bà Chúa Then tại xã Hương Sơn, Lạng Giang, Bắc Giang. Ảnh: Nhật Huy.

Cụ đồng Vũ Thị Viêng năm nay đã 85 tuổi là người sống trên đất cổ của người Nùng có cụ tiền chủ là Vương Văn Bình và bà Trịnh Thị Núi, là những người đầu tiên đặt nền móng cho lễ hội chúa Then, cho biết: Thường ngày mùng 10 tháng Giêng là ngày rước Thánh ra đền làng thờ vua Nùng Trí Cao. Ngài là chúa tổ của dân tộc Nùng. Còn ngày 2-2 là ngày tiệc Chúa Then, còn gọi là chúa tổ Linh Quang.

Theo những gì cụ Viêng còn nhớ thì từ những năm đầu thế kỷ 20, việc thờ cúng bà Chúa Then hay còn gọi là "giàng", "pựt" của người Tày, Nùng và Thái giống như thầy mo của người Mường, hay cô đồng bà cốt của người Kinh đã diễn ra.

Những thầy mo là những người được nhân dân tin tưởng giao cho trọng trách linh thiêng là nốt kết giữa trời và đất. Để cho uy tín và "khả năng" siêu phàm của mình được tăng cao, các "then" còn cấp sắc được gọi là lẩu then. Số tua ở sau mũ là "chứng chỉ" khẳng định khả năng giao tiếp với thần linh của mỗi Then.

Nếu dải tua mũ càng nhiều càng chứng tỏ khả năng xuất chúng của then càng lớn và vì thế mà ông, bà Then có nhiều dải càng được con nhang tôn kính và trọng vọng hơn rất nhiều.

Tổ Then có ba vị, Tổ Then của người Tày là chúa Đông Cuông thờ tại đền Đông Cuông (Yên Bái). Tổ Then của người Nùng là chúa Then thờ tại Linh Quang Từ (Bắc Giang) và Tổ then người Thái là chúa nàng Han thờ tại Phong Thổ (Lai Châu) và Quỳnh Nhai (Sơn La). Đền Linh Quang gắn liền với điển tích Tam vị Thánh Nương vốn là con gái Ngọc Hoàng giáng sinh xuống vùng Thạch Bàn, Cao Sơn, Bắc Lệ.

Chúa Then Linh Quang Bắc Giang được nhiều người biết đến và lấy ngài là tổ của việc thờ Then và tín ngưỡng cúng Then.

Ông Bùi Quang Lưu giải thích thêm rằng tín ngưỡng bản địa thờ thần trên rừng núi, đặc biệt đối với dân tộc Nùng thờ Chúa Then cũng giống tín ngưỡng thờ các vị chúa Sơn Trang.

Hằng năm vào ngày 15 tháng Chạp thì các cụ Tiên chỉ trong làng và Ban Hương trưởng xuống lễ Thánh tại đền chúa Then để đưa ra việc cụ thể về Hội làng năm tới. Sau đó, vào dịp khai xuân sẽ tổ chức lễ hội mừng Xuân rước Thánh từ Linh Quang Từ lên đền làng thờ vua Nùng Trí Cao, lễ hội tổ chức 3 ngày từ 10-12 tháng Giêng.

Thường sẽ do ông Trưởng thôn làm Trưởng ban, Đồng đền Chúa Then làm phó ban kiêm nghi lễ, cụ Tiên chỉ trong làm phó ban và nhân dân địa phương sẽ tổ chức lễ rước Thánh và trai gái trong làng được cử rước kiệu Thánh.

Thuở xưa Chúa Then giá ngự trên một tòa sơn trang, cảnh núi rừng xanh ngan ngát, nơi thượng ngàn tụ khí linh thiêng, chúa bà được coi là Tổ Then, trang phục chúa bà thường mặc áo đen chàm vạt ngắn, trang sức thường vận kiềng bạc đen khảm nạm ngọc lam, nơi chúa Then thường ngự trên thạch bàn, ngày ngày chúa tu luyện, uy linh, một đời làm phúc cứu dân, bao nhiêu nghiệp chướng xoay vần hóa không, hành nghề tạo phúc muôn đời nhớ tới công ơn của người.

Ông Nguyễn Văn Bách, Trưởng thôn Hương Sơn cho biết: Đến dịp lễ hội Bà Chúa thì khắp nơi trong các thôn xóm trên địa bàn xã và tất cả các nơi đều quy tụ về vùng đất địa linh này để chuẩn bị những lễ nghi truyền thống, để ghi nhớ công lao của Bà Chúa đã giúp đỡ nhân dân, đề đạt sở cầu, mong muốn cho mùa màng bội thu, nhân dân được sống bình an, no ấm. Nhân dân khắp trong Nam ngoài Bắc nhân dịp này cũng đã trở về đây, tạo nên không khí ấm áp của mùa xuân đất nước, làng quê.

Hàng năm, vào những dịp Tết đến Xuân về, song hành với những phong tục thờ cúng gia tiên, nhân dân đến bản Đền để cùng các Thầy đồng tổ chức cúng Chúa Then, cùng nhau nghe một điệu hát Then, cùng nghe những khúc ca điệu hát để cầu mong một năm mới an lành, thịnh vượng: "Có phen dạo sơn cùng bích thủy/ Ai có lòng tùy hỉ hữu duyên/ Có phen dạo cảnh non tiên/ Hai nàng thị nữ khăn miên theo hầu/ Khăn vấn đầu cổ đeo vòng bạc/ Lược trâm cài má hạc tóc mây/ Hây hây vành nguyệt vơi đầy/ Dáng thanh dáng lịch vẻ đầy khuôn trăng/ Dáng tiên chúa ả Hằng thua sắc/ Bước khoan thai nhẹ gót lên non/ Dù cho nước chảy đá mòn/ Thương đồng chẳng quản dù còn bao xa/ Chúa về đồng muôn nhà kính phục/ Nét phong tư vẻ thực tài hoa/ Chúa tiên linh ứng hay là/ Khúc đàn non nước cầm ca chiêu hồn/ Thành tâm khấn bái luyện mời/ Đan thành nhất dạ làm tôi chúa bà/ Làm tôi chúa đồng gia hưng thịnh/ Để cho đời nức tiếng thơm danh/ Ai ơi hữu tử hữu sinh/ Một niềm tưởng vọng tâm linh hữu thành/ Tiết ngày lành dâng văn bái thỉnh/ Nguyện phúc lai hưng thịnh đề đa/ Thỉnh tiên chúa giáng điện tòa/ Khuông phù đệ tử vinh hoa thọ trường"...

Trần Hoàng Thiên Kim

Các tin khác

Cử tạ Việt Nam sẽ lại huy hoàng như xưa?

Cử tạ Việt Nam sẽ lại huy hoàng như xưa?

Từng mang về những dấu son lịch sử cho thể thao nước nhà với 2 tấm huy chương Olympic của Hoàng Anh Tuấn và Trần Lê Quốc Toàn, cử tạ Việt Nam nhiều năm qua luôn được xem là môn thể thao thế mạnh.

Đừng để chiêu trò lấn át nghệ thuật

Đừng để chiêu trò lấn át nghệ thuật

Giữa dòng chảy sôi động của thị trường âm nhạc hiện nay, vẫn còn không ít những sản phẩm gây chú ý bằng yếu tố phản cảm, dung tục, thậm chí lệch chuẩn về nội dung và hình ảnh. Khi ranh giới giữa sáng tạo nghệ thuật và chiêu trò câu view bị xóa nhòa thì câu hỏi đặt ra không chỉ cho ý thức của người làm nghề, trách nhiệm của cơ quan quản lý, mà còn là sự tỉnh táo của công chúng trong việc tiếp nhận và chọn lọc giá trị văn hóa…

Bắn súng Việt Nam và những tín hiệu vui trước thềm ASIAD 20

Bắn súng Việt Nam và những tín hiệu vui trước thềm ASIAD 20

Trong hành trình hướng đến ASIAD 20, bắn súng Việt Nam đang dần phát đi những tín hiệu tích cực cả về lực lượng lẫn thành tích. Từ sân chơi quốc nội đến đấu trường châu lục, các xạ thủ không chỉ duy trì phong độ mà còn tạo ra những điểm nhấn đáng chú ý. Đặc biệt, sự xuất hiện của những nhân tố trẻ cùng sự ổn định của các gương mặt chủ lực đang mở ra hy vọng cho một tương lai xán lạn của bắn súng Việt Nam.

Tìm kiếm lượt xem bất chấp, đánh đổi an toàn để nhận quà tặng

Tìm kiếm lượt xem bất chấp, đánh đổi an toàn để nhận quà tặng

Phát trực tiếp (livestream) đang bị một bộ phận người dùng lợi dụng để tìm kiếm lượt xem (câu view), nhận tiền ủng hộ, tặng (donate) bằng những nội dung nguy hiểm, phản cảm, thậm chí, vi phạm pháp luật. Từ các trò hù dọa người đi đường, trẻ em đến việc tụ tập, sử dụng hung khí theo “thử thách” của người xem, cho thấy xu hướng lệch chuẩn này đang lan rộng và tiềm ẩn nhiều hệ lụy.

Quyết liệt truy quét lò mổ lậu

Quyết liệt truy quét lò mổ lậu

Dưới ánh đèn lờ mờ của những khu dân cư ven đô, khi thành phố còn chưa tỉnh giấc, những "vòi bạch tuộc" của thực phẩm bẩn đang âm thầm vươn ra. Từ những lò mổ không phép nhếch nhác, thịt gia súc, gia cầm không qua kiểm dịch được tuồn thẳng vào chợ đầu mối, bếp ăn tập thể, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe hàng triệu người dân.

Bắn cung Việt Nam giành huy chương ASIAD có khả thi?

Bắn cung Việt Nam giành huy chương ASIAD có khả thi?

Bắn cung Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuẩn bị quan trọng cho ASIAD 20, với nhiều kỳ vọng nhưng cũng không ít lo âu. Sau những tín hiệu tích cực ở đấu trường châu lục, đội tuyển được kỳ vọng có thể tạo nên bất ngờ. Tuy nhiên, trong bối cảnh lực lượng biến động và sự cạnh tranh khốc liệt từ các cường quốc châu Á, câu hỏi lớn được đặt ra: liệu bắn cung Việt Nam có đủ khả năng giành huy chương?

Cần quét sạch những "ngôi sao chổi" mạng

Cần quét sạch những "ngôi sao chổi" mạng

Mạng xã hội đang xuất hiện ngày càng nhiều nội dung gây sốc, phản cảm chỉ để thu hút lượt xem. Từ vụ TikToker ở Lào Cai bị xử phạt vì đăng video xấu độc, không phù hợp thuần phong mỹ tục đến những hiện tượng “giang hồ mạng” như L.9N, có thể thấy một thực tế rõ ràng: càng gây tranh cãi, càng dễ lan truyền, và hệ quả là trong môi trường số, những nội dung phản cảm như có đất dụng võ: Chỉ cần bạn sẵn sàng xem, tôi sẵn sàng làm nội dung.

Phim kinh dị: Khai thác văn hóa giữa lằn ranh sáng tạo và trách nhiệm

Phim kinh dị: Khai thác văn hóa giữa lằn ranh sáng tạo và trách nhiệm

Sau những bộ phim kinh dị chỉ để lại sức hút bề nổi, thể loại này tại Việt Nam đang dần mang sắc thái bản địa, khơi dậy trầm tích tín ngưỡng và văn hóa dân gian. Đây là bước đi đầy tham vọng, dẫu còn nhiều thách thức, của một nền điện ảnh đang tìm kiếm tiếng nói riêng giữa bối cảnh cạnh tranh của thị trường tiêu thụ văn hóa toàn cầu.

Kịch bản của IMF cảnh báo nguy cơ suy thoái

Kịch bản của IMF cảnh báo nguy cơ suy thoái

IMF cảnh báo kinh tế toàn cầu đối mặt nguy cơ suy thoái khi xung đột Trung Đông kéo dài, đồng thời hạ triển vọng tăng trưởng và đưa ra 3 kịch bản với các mức độ rủi ro khác nhau tùy theo diễn biến giá dầu và thị trường tài chính.

EU tìm nguồn nhiên liệu bay thay thế

EU tìm nguồn nhiên liệu bay thay thế

Nguồn cung nhiên liệu hàng không đối mặt rủi ro gián đoạn, EU đang chuẩn bị kịch bản nhập khẩu từ Mỹ và tăng dự trữ nhằm hạn chế tác động tới ngành hàng không.

Điền kinh Việt Nam và thử thách cực đại ở ASIAD 20

Điền kinh Việt Nam và thử thách cực đại ở ASIAD 20

Điền kinh Việt Nam đang đứng trước một bài toán nan giải tại ASIAD 20 (diễn ra tại Nhật Bản vào tháng 9 tới) khi đặt mục tiêu giành 1 HCV, 1 HCB và 1 HCĐ trong bối cảnh sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Nếu như đấu trường Đông Nam Á vẫn là “sân nhà” quen thuộc, thì bước ra châu lục, mọi thứ trở nên khắc nghiệt hơn gấp nhiều lần.

Nghệ sĩ vẫn chật giữ nghề…

Nghệ sĩ vẫn chật giữ nghề…

“Cơm áo không đùa với khách thơ”, khi thu nhập từ sân khấu không đủ sống, nhiều nghệ sĩ biểu diễn phải xoay xở đủ nghề như làm MC, hát thuê, buôn bán… Dẫu vậy, không ít người vẫn chọn ở lại với nghề, giữ lửa đam mê và chờ đợi một cơ hội đổi thay.

Vụ sữa giả với hơn 400 chủng loại: Làm rõ vì sao “con voi chui lọt lỗ kim”

Vụ sữa giả với hơn 400 chủng loại: Làm rõ vì sao “con voi chui lọt lỗ kim”

Cuối năm 2024, qua công tác nắm tình hình, Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường, Bộ Công an phát hiện trên thị trường có rất nhiều loại sữa không đảm bảo chất lượng, đặc biệt là các loại sữa dành cho các đối tượng đặc biệt như người già, trẻ em, phụ nữ có thai, người gầy yếu... và các loại sữa có ghi bổ sung vitamin, canxi, khoáng chất, thậm chí cả đông trùng hạ thảo, tổ yến... nên đã báo cáo lãnh đạo Bộ chỉ đạo xác minh, làm rõ, xác định 2 công ty sản xuất các loại sữa trên với số lượng đặc biệt lớn là Công ty Rance Pharma và Công ty Hacofood.

Đọc sách khoa học giữa thời bùng nổ thông tin

Đọc sách khoa học giữa thời bùng nổ thông tin

Thị trường xuất bản Việt Nam đang tăng trưởng mạnh mẽ, trong khi nền tảng số mở ra vô vàn cơ hội tiếp cận tri thức. Thế nhưng, chính sự phong phú ấy lại khiến người đọc dễ rơi vào tình trạng bối rối và mất phương hướng khi chọn sách khoa học, dòng sách thiết yếu để xây dựng nền tảng tri thức cho mọi lứa tuổi.

Karate Việt Nam sẵn sàng hướng đến ASIAD 20

Karate Việt Nam sẵn sàng hướng đến ASIAD 20

Ở 3 kỳ SEA Games liên tiếp, đội tuyển karate Việt Nam không chỉ đóng góp nhiều HCV cho Đoàn thể thao Việt Nam mà còn duy trì được vị thế số một Đông Nam Á. Đây là nền tảng quan trọng để các võ sĩ của chúng ta hướng đến mục tiêu chinh phục huy chương tại ASIAD.

Bình yên trên quê hương cố Tổng Bí thư Hà Huy Tập

Bình yên trên quê hương cố Tổng Bí thư Hà Huy Tập

Với những người chiến sĩ CAND khoác lên mình sắc xanh lá mạ, vinh dự, tự hào nhưng trách nhiệm cũng rất nặng nề, Công an xã Cẩm Hưng đã và đang ngày đêm giữ cho thế trận an ninh nhân dân vững chắc, đảm bảo an ninh, trật tự để mang lại bình yên trên quê hương cố Tổng Bí thư Hà Huy Tập.

Nghệ thuật số tiếp cận di sản văn hóa

Nghệ thuật số tiếp cận di sản văn hóa

Nghệ thuật số đang thay đổi cách người Việt tiếp cận di sản và văn hóa. Từ những bộ sưu tập tĩnh trong tủ kính, công chúng dần bước vào trải nghiệm sống động qua trình chiếu mapping và trí tuệ nhân tạo. Bên cạnh việc hỗ trợ hoạt động bảo tồn, công nghệ còn làm sống dậy các lớp giá trị văn hóa, đồng thời mở ra động lực cho kinh tế trải nghiệm theo hướng bền vững.