Ngày xuân đi lễ hội Chúa Then

Tục thờ Chúa Then là loại hình văn hóa phi vật thể hàm chứa tính nhân văn cao, mang âm hưởng của loại hình văn hóa tín ngưỡng dân gian gắn liền với bản sắc của các dân tộc Tày, Nùng và Thái.

Tục thờ cúng Chúa Then gắn liền với Lễ hội bà chúa Then tại đền Nam Thiên Tứ Thánh (Hương Sơn, Lạng Giang, Bắc Giang) vào dip Tết đến xuân về. Vào dịp này người dân muôn phương tụ về đền tổ chức các nghi lễ rước kiệu thánh, tế lễ, diễn xướng hầu đồng và trình diễn nghệ thuật hát Then.

Mới đây, Cục Di sản Văn hóa thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam thông báo Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam vừa được ghi danh vào danh sách Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện cho cộng đồng.

Chúng tôi đến thăm đền Nam Thiên Tứ Thánh thuộc xã Hương Sơn, huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang, nơi được coi là chốn tổ của Chúa Then trong Đạo Mẫu Việt Nam.

Không gian của Đền rộng rãi, linh thiêng, có rất nhiều người dân bản địa đến chuẩn bị cúng lễ Tân niên 2020 Canh Tý cùng bản Đền. Con nhang đệ tử thập phương cũng tề tựu cuối năm lễ tạ Chúa Then sau một năm mua may bán đắt. Tiếng nhạc hội vang lên trong không gian mênh mông của làng quê khiến trái tim rung cảm.

Với người thuộc ba dân tộc, tục thờ chúa Then không chỉ là cầu an lành, may mắn mà còn gắn liền với sinh hoạt tín ngưỡng hàng năm của dân làng bản địa.

Thủ nhang đồng đền ông Bùi Quang Lưu chia sẻ: Then có nghĩa là "Thiên", người Tày quan niệm chúa Then là đại diện cho thần tiên, là cầu nối tâm linh để thỉnh cầu, mong ước của con người thấu tới tai đất trời. Vì thế, mỗi dịp người Nùng, Tày và Thái cúng cầu an, giải hạn, cúng tổ tiên, hay mừng nhà mới, mừng thọ ông bà, cha mẹ… đều không thể vắng bóng những thầy Then.

Tục thờ Then là loại hình tâm linh tín ngưỡng trong văn hóa dân gian, tính lôi cuốn của tục thờ Then còn lôi cuốn bằng nghệ thuật biểu diễn của nghệ nhân, không gian, thời gian. Diễn xướng then là loại hình nghệ thuật biểu diễn tổng hợp của nhiều hình thức diễn xướng. Là tổng thể bao gồm nhiều yếu tố khác nhau như tín ngưỡng xã hội và văn hóa nghệ thuật, nhập đồng, nhảy múa, hóa vàng, dâng lễ.

Lễ hội bà Chúa Then tại xã Hương Sơn, Lạng Giang, Bắc Giang. Ảnh: Nhật Huy.
Lễ hội bà Chúa Then tại xã Hương Sơn, Lạng Giang, Bắc Giang. Ảnh: Nhật Huy.

Cụ đồng Vũ Thị Viêng năm nay đã 85 tuổi là người sống trên đất cổ của người Nùng có cụ tiền chủ là Vương Văn Bình và bà Trịnh Thị Núi, là những người đầu tiên đặt nền móng cho lễ hội chúa Then, cho biết: Thường ngày mùng 10 tháng Giêng là ngày rước Thánh ra đền làng thờ vua Nùng Trí Cao. Ngài là chúa tổ của dân tộc Nùng. Còn ngày 2-2 là ngày tiệc Chúa Then, còn gọi là chúa tổ Linh Quang.

Theo những gì cụ Viêng còn nhớ thì từ những năm đầu thế kỷ 20, việc thờ cúng bà Chúa Then hay còn gọi là "giàng", "pựt" của người Tày, Nùng và Thái giống như thầy mo của người Mường, hay cô đồng bà cốt của người Kinh đã diễn ra.

Những thầy mo là những người được nhân dân tin tưởng giao cho trọng trách linh thiêng là nốt kết giữa trời và đất. Để cho uy tín và "khả năng" siêu phàm của mình được tăng cao, các "then" còn cấp sắc được gọi là lẩu then. Số tua ở sau mũ là "chứng chỉ" khẳng định khả năng giao tiếp với thần linh của mỗi Then.

Nếu dải tua mũ càng nhiều càng chứng tỏ khả năng xuất chúng của then càng lớn và vì thế mà ông, bà Then có nhiều dải càng được con nhang tôn kính và trọng vọng hơn rất nhiều.

Tổ Then có ba vị, Tổ Then của người Tày là chúa Đông Cuông thờ tại đền Đông Cuông (Yên Bái). Tổ Then của người Nùng là chúa Then thờ tại Linh Quang Từ (Bắc Giang) và Tổ then người Thái là chúa nàng Han thờ tại Phong Thổ (Lai Châu) và Quỳnh Nhai (Sơn La). Đền Linh Quang gắn liền với điển tích Tam vị Thánh Nương vốn là con gái Ngọc Hoàng giáng sinh xuống vùng Thạch Bàn, Cao Sơn, Bắc Lệ.

Chúa Then Linh Quang Bắc Giang được nhiều người biết đến và lấy ngài là tổ của việc thờ Then và tín ngưỡng cúng Then.

Ông Bùi Quang Lưu giải thích thêm rằng tín ngưỡng bản địa thờ thần trên rừng núi, đặc biệt đối với dân tộc Nùng thờ Chúa Then cũng giống tín ngưỡng thờ các vị chúa Sơn Trang.

Hằng năm vào ngày 15 tháng Chạp thì các cụ Tiên chỉ trong làng và Ban Hương trưởng xuống lễ Thánh tại đền chúa Then để đưa ra việc cụ thể về Hội làng năm tới. Sau đó, vào dịp khai xuân sẽ tổ chức lễ hội mừng Xuân rước Thánh từ Linh Quang Từ lên đền làng thờ vua Nùng Trí Cao, lễ hội tổ chức 3 ngày từ 10-12 tháng Giêng.

Thường sẽ do ông Trưởng thôn làm Trưởng ban, Đồng đền Chúa Then làm phó ban kiêm nghi lễ, cụ Tiên chỉ trong làm phó ban và nhân dân địa phương sẽ tổ chức lễ rước Thánh và trai gái trong làng được cử rước kiệu Thánh.

Thuở xưa Chúa Then giá ngự trên một tòa sơn trang, cảnh núi rừng xanh ngan ngát, nơi thượng ngàn tụ khí linh thiêng, chúa bà được coi là Tổ Then, trang phục chúa bà thường mặc áo đen chàm vạt ngắn, trang sức thường vận kiềng bạc đen khảm nạm ngọc lam, nơi chúa Then thường ngự trên thạch bàn, ngày ngày chúa tu luyện, uy linh, một đời làm phúc cứu dân, bao nhiêu nghiệp chướng xoay vần hóa không, hành nghề tạo phúc muôn đời nhớ tới công ơn của người.

Ông Nguyễn Văn Bách, Trưởng thôn Hương Sơn cho biết: Đến dịp lễ hội Bà Chúa thì khắp nơi trong các thôn xóm trên địa bàn xã và tất cả các nơi đều quy tụ về vùng đất địa linh này để chuẩn bị những lễ nghi truyền thống, để ghi nhớ công lao của Bà Chúa đã giúp đỡ nhân dân, đề đạt sở cầu, mong muốn cho mùa màng bội thu, nhân dân được sống bình an, no ấm. Nhân dân khắp trong Nam ngoài Bắc nhân dịp này cũng đã trở về đây, tạo nên không khí ấm áp của mùa xuân đất nước, làng quê.

Hàng năm, vào những dịp Tết đến Xuân về, song hành với những phong tục thờ cúng gia tiên, nhân dân đến bản Đền để cùng các Thầy đồng tổ chức cúng Chúa Then, cùng nhau nghe một điệu hát Then, cùng nghe những khúc ca điệu hát để cầu mong một năm mới an lành, thịnh vượng: "Có phen dạo sơn cùng bích thủy/ Ai có lòng tùy hỉ hữu duyên/ Có phen dạo cảnh non tiên/ Hai nàng thị nữ khăn miên theo hầu/ Khăn vấn đầu cổ đeo vòng bạc/ Lược trâm cài má hạc tóc mây/ Hây hây vành nguyệt vơi đầy/ Dáng thanh dáng lịch vẻ đầy khuôn trăng/ Dáng tiên chúa ả Hằng thua sắc/ Bước khoan thai nhẹ gót lên non/ Dù cho nước chảy đá mòn/ Thương đồng chẳng quản dù còn bao xa/ Chúa về đồng muôn nhà kính phục/ Nét phong tư vẻ thực tài hoa/ Chúa tiên linh ứng hay là/ Khúc đàn non nước cầm ca chiêu hồn/ Thành tâm khấn bái luyện mời/ Đan thành nhất dạ làm tôi chúa bà/ Làm tôi chúa đồng gia hưng thịnh/ Để cho đời nức tiếng thơm danh/ Ai ơi hữu tử hữu sinh/ Một niềm tưởng vọng tâm linh hữu thành/ Tiết ngày lành dâng văn bái thỉnh/ Nguyện phúc lai hưng thịnh đề đa/ Thỉnh tiên chúa giáng điện tòa/ Khuông phù đệ tử vinh hoa thọ trường"...

Trần Hoàng Thiên Kim

Các tin khác

Lập hàng trăm công ty “ma” mua bán trái phép hóa đơn

Lập hàng trăm công ty “ma” mua bán trái phép hóa đơn

Nắm được phí phải trả khá cao khi mua hóa đơn giá trị gia tăng (VAT) để phù phép cho hoạt động kinh doanh vật tư trôi nổi nên Lê Văn Hiền, sinh năm 1984, ngụ phường Tân Sơn Nhì, TP Hồ Chí Minh đã biến mình thành kẻ đi bán hóa đơn để thu lợi. Với mối quan hệ từ nhiều năm lăn lộn ngoài thương trường, Hiền nhanh chóng móc nối với nhiều đối tượng nhờ đứng tên thành lập, thuê và mua nhiều công ty để xuất bán khống hàng trăm ngàn hóa đơn với tổng lượng tiền được ghi lên đến gần 20 ngàn tỷ đồng, thu lợi bất chính số tiền lớn. Mặc dù che đậy rất kỹ, nhưng tất cả hoạt động phạm tội của đối tượng đã bị cơ quan Công an phát hiện và xử lý trước pháp luật.

Bước ngoặt từ những cái lắc đầu

Bước ngoặt từ những cái lắc đầu

Phải đến sát thời điểm trái bóng lăn trong trận mở màn của đội tuyển Việt Nam vào ngày 26/9/2026, câu chuyện bản quyền truyền hình FIFA ASEAN Cup 2026 mới chính thức ngã ngũ sau những cuộc đấu trí nghẹt thở. Mức giá chào bán ban đầu lên tới 3 triệu USD đã vấp phải cái lắc đầu kiên quyết từ các nhà đài trong nước, buộc đối tác phân phối phải nhượng bộ hạ giá. Không còn cảnh mua bằng mọi giá hay nhờ cậy dòng tiền giải cứu, thị trường truyền hình Việt Nam đang xác lập một bước ngoặt tư duy: liên minh chia sẻ chi phí để hướng tới sự bền vững.

Phim ngắn AI bủa vây, cuốn người xem vào vòng xoáy không hồi kết

Phim ngắn AI bủa vây, cuốn người xem vào vòng xoáy không hồi kết

Một tập phim ngắn AI chỉ dài vài phút, nhưng tình tiết liên tục bị bỏ lửng có thể giữ người xem từ tối đến gần sáng. Từ đoạn xem miễn phí trên mạng xã hội, họ được dẫn sang ứng dụng và trả tiền để biết kết cục. Khi phim được sản xuất hàng loạt và xuất hiện dày đặc trên dòng đề xuất, trách nhiệm bảo vệ khán giả phải được đặt ra với cả người làm phim, đơn vị phát hành và nền tảng phân phối.

Bên trong du thuyền 5 sao thành… làng vận động viên

Bên trong du thuyền 5 sao thành… làng vận động viên

Tại cảng Nagoya những ngày trung tuần tháng 9/2026, Asiad 20 phô diễn diện mạo chưa từng có: không xây làng VĐV triệu đô, không để lại những khối bê tông bỏ hoang. Bằng tư duy tối ưu chi phí và tính toán thực dụng điển hình, người Nhật biến siêu du thuyền cùng tổ hợp nhà gỗ lắp ghép ven biển thành nơi lưu trú cho hàng ngàn VĐV châu Á.

Người trẻ muốn đánh thức mùa trăng

Người trẻ muốn đánh thức mùa trăng

Từ những chiếc đèn lồng, con giống ngựa, voi từng hiện diện trong ký ức nhiều thế hệ, những người trẻ hôm nay đang tìm cách phục dựng, làm mới và đưa đồ chơi Trung thu truyền thống trở lại đời sống. Họ không chỉ giữ lại một món đồ chơi, mà đang tìm cách nối lại một mạch văn hóa giữa quá khứ và hiện tại.

Khí đốt đắt đỏ, nhu cầu than toàn cầu có thể lập kỷ lục mới

Khí đốt đắt đỏ, nhu cầu than toàn cầu có thể lập kỷ lục mới

Gián đoạn vận chuyển LNG qua eo biển Hormuz đã đẩy giá khí đốt lên cao, khiến nhiều nền kinh tế chuyển một phần sản lượng điện từ khí sang than. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo nhu cầu than toàn cầu có thể tiếp tục tăng nếu nguồn cung khí chưa sớm phục hồi.

Từ “Hoàng hậu cuối cùng” đến bài toán quyền tài sản trí tuệ

Từ “Hoàng hậu cuối cùng” đến bài toán quyền tài sản trí tuệ

Tranh cãi quanh những tác phẩm khai thác chất liệu lịch sử đặt ra câu hỏi về chủ thể quyền đối với tài sản trí tuệ. Khi dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa lần đầu gọi tên tài sản trí tuệ gốc, việc xác định rõ các lớp quyền và chủ thể sở hữu càng trở nên cấp thiết.

Văn hóa truyền thống không chỉ là đạo cụ sân khấu

Văn hóa truyền thống không chỉ là đạo cụ sân khấu

Trong những năm qua, xu hướng dùng chất liệu truyền thống trong những sáng tạo đương đại đang trở nên phổ biến. Những vở ballet “Dó”, “Đông Hồ”, xiếc “Làng tôi” hay mới đây là “Những lớp phù sa” đang cho thấy nỗ lực của các nghệ sĩ tìm về những chất liệu văn hóa truyền thống để kể những câu chuyện hôm nay. Nhưng giữa việc “đưa văn hóa lên sân khấu” và sự “sáng tạo từ văn hóa” vẫn là một khoảng cách. Bởi nếu truyền thống chỉ dừng lại ở những chiếc nón, cái nơm, tấm chiếu, câu hát dân gian hay bộ trang phục đẹp mắt, văn hóa rất dễ trở thành một thứ đạo cụ trang trí.

Chuyển hóa địa bàn phức tạp về xuất, nhập cảnh trái phép ở Tây Ninh

Chuyển hóa địa bàn phức tạp về xuất, nhập cảnh trái phép ở Tây Ninh

Với mạng lưới giao thông thuận lợi di chuyển đến các trung tâm kinh tế lớn ở khu vực phía Nam, biên giới tỉnh Tây Ninh luôn là địa bàn mà các loại hình tội phạm thường nhắm đến để hoạt động, trong đó có vấn đề xuất, nhập cảnh trái phép. Nhằm đảm bảo an ninh trật tự trên toàn tuyến, đồng thời phát hiện, ngăn chặn sớm các đối tượng vi phạm, Phòng Quản lý xuất nhập cảnh đã phối hợp với các đơn vị nghiệp vụ, Công an các xã, Bộ đội Biên phòng, triển khai cao điểm phòng, chống tội phạm…

Tái diễn chiêu lừa “buôn thần bán lộc”

Tái diễn chiêu lừa “buôn thần bán lộc”

Các thầy bà tự xưng là “người bề trên”, có khả năng biết trước kết quả xổ số, lô đề, đánh vào niềm tin tâm linh, ham trúng số, muốn làm giàu của nhiều người. Bằng chiêu thức gửi “lộc” chỉ vài chục ngàn đến vài trăm ngàn, khi tâm lý người tham gia không muốn đòi lại hoặc không dám đòi nên các nhóm đối tượng này mặc sức hưởng lợi từ hàng ngàn nạn nhân…

Đoàn Thể thao Việt Nam dồn lực cho Asiad 20: Sẵn sàng xung trận

Đoàn Thể thao Việt Nam dồn lực cho Asiad 20: Sẵn sàng xung trận

Bước vào những ngày đầu tháng 9/2026, chiến dịch chuẩn bị cho Asiad 20 tại Aichi - Nagoya (Nhật Bản) của Đoàn Thể thao Việt Nam (TTVN) đã chính thức bước sang giai đoạn hoàn tất các khâu then chốt cuối cùng. Với quyết định thành lập quy tụ 498 thành viên tranh tài ở 29 môn thi đấu, thể thao nước nhà đang thể hiện quyết tâm cao độ nhằm hiện thực hóa mục tiêu đoạt từ 4 đến 6 HCV. Từ các chuyến tập huấn nước ngoài của những đội tuyển mũi nhọn, các gói thưởng kỷ lục được kích hoạt, cho đến công tác hậu cần và y tế, tất cả đã sẵn sàng trước giờ xuất trận.

Mất tiền oan với ứng dụng “dùng thử miễn phí”

Mất tiền oan với ứng dụng “dùng thử miễn phí”

Giữa hàng loạt ứng dụng mời trải nghiệm miễn phí, người dùng có thể kích hoạt một ứng dụng chỉ sau vài thao tác. Tuy nhiên, khi thời hạn dùng thử kết thúc, hệ thống tự động chuyển sang trả phí, thậm chí thu tiền cả năm nếu khách hàng không kịp hủy.

Khi người trẻ kể chuyện văn hóa, lịch sử trên không gian mạng

Khi người trẻ kể chuyện văn hóa, lịch sử trên không gian mạng

Văn hóa, lịch sử không còn chỉ nằm trong sách giáo khoa, những trang tư liệu hay không gian bảo tàng. Trên TikTok, Facebook, Instagram, YouTube... người trẻ đang kể câu chuyện của cha ông bằng video ngắn, tranh vẽ, thời trang, âm nhạc và công nghệ số. Cách kể mới đang giúp di sản đến gần hơn với công chúng trẻ. Nhưng khi một video có thể lan truyền tới hàng trăm nghìn người chỉ trong thời gian ngắn, câu hỏi đặt ra là: làm thế nào để sáng tạo mà không làm sai lệch những giá trị văn hóa đã được trao truyền qua nhiều thế hệ?

Căng thẳng thuế quan Mỹ - Canada

Căng thẳng thuế quan Mỹ - Canada

Dù ông Trump tuyên bố Mỹ "không cần Canada", thực tế Washington đang mua phần lớn dầu thô, khí đốt, điện cùng nhiều nguyên liệu công nghiệp sống còn từ quốc gia láng giềng.

Giá xăng, dầu đang hình thành một “bình thường mới”

Giá xăng, dầu đang hình thành một “bình thường mới”

Sau 6 tháng xung đột Trung Đông, giá dầu và xăng vẫn neo cao nhưng thị trường đang dần hình thành một "bình thường mới". Dù Mỹ nỗ lực mở rộng nguồn cung qua thỏa thuận với Venezuela, giá nhiên liệu vẫn khó hạ nhiệt trong ngắn hạn.

Golden Oldies - Lễ hội tái hiện ký ức

Golden Oldies - Lễ hội tái hiện ký ức

Ra đời từ năm 1989 từ ý tưởng của cộng đồng địa phương nhằm đưa du khách trở về với bầu không khí "vàng" của các thập niên từ 1950 - 1980, lễ hội Golden Oldies được tổ chức vào ngày cuối tuần cuối cùng của tháng 7 hàng năm tại làng Krofdorf-Gleiberg, thị trấn Wettenberg, tiểu bang Hessen - Đức. Kết hợp giữa âm nhạc, xe cơ giới và thời trang vintage, Golden Oldies đã trở thành một trong những lễ hội văn hóa hoài niệm lớn nhất nước Đức, thu hút mỗi năm khoảng 60.000 - 70.000 lượt du khách.

Asiad 20 và “Chiến dịch săn vàng” của đoàn Việt Nam

Asiad 20 và “Chiến dịch săn vàng” của đoàn Việt Nam

Chỉ còn ít tuần nữa, Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20 (Asiad 20) sẽ chính thức khởi tranh tại Aichi - Nagoya (Nhật Bản). Thời điểm này, không khí tập luyện tại các trung tâm huấn luyện thể thao quốc gia đang bước vào giai đoạn "nước rút" khốc liệt nhất. Với mục tiêu phấn đấu giành từ 4 - 6 HCV, Đoàn Thể thao Việt Nam (TTVN) đang dồn toàn lực, kích hoạt chế độ "cắm trại săn vàng" cho các đội tuyển trọng điểm.

Một thoáng Milan

Một thoáng Milan

Được coi là trung tâm quan trọng của thời trang châu Âu, cái nôi của Opera và đô thị kinh tế của nước Ý, Milan trên thực tế còn là một trong những thành phố đẹp nhất nước Ý. Ẩm thực đa dạng và cuộc sống nhộn nhịp, Milan là sự hòa quyện giữa cuộc sống hiện đại phồn thịnh với vô vàn di tích lịch sử tráng lệ. Sự tiên phong nghệ thuật độc đáo và bảo tồn truyền thống cổ điển đã đem đến cho Milan một vẻ quyến rũ mê hoặc.