Mỹ - Nga: Từng bước nhỏ tiến tới đại cục

• Chuyến thăm tạo tiền đề cải thiện quan hệ Mỹ - Nga của Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo
• Mỹ-Nga lại "đối đầu" tại Interpol

Phía Mỹ cũng có phát biểu tương tự về việc cải thiện quan hệ khi Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo lúc đang ở thăm Nga dẫn lời Tổng thống Mỹ Donald Trump rằng Mỹ cũng quyết tâm làm ấm lại quan hệ với Nga. Hai cường quốc đang tiến từng bước nhỏ cho một đại cục.

Tan băng

Kết quả thuận lợi của các cuộc gặp giữa Ngoại trưởng Mike Pompeo với Tổng thống Nga Vladimir Putin và người đồng cấp Nga S.Lavrov bất chấp trước đó mối quan hệ giữa Mỹ và Nga đang bị phủ bóng đen xung quanh nhiều vấn đề toàn cầu, trong đó có cuộc khủng hoảng ở Venezuela, tình hình tại Syria và Ukraine... đang có bước thay đổi nhanh chóng.

Thậm chí, Tổng thống Nga V.Putin, ngày 15-5 cho biết, ông có thể gặp người đồng cấp Mỹ Donald Trump bên lề hội nghị thượng đỉnh Nhóm các nền kinh tế phát triển và mới nổi hàng đầu thế giới (G20) vào tháng tới tại Nhật Bản.   

Những tín hiệu tích cực đang được hai người đứng đầu của cả Nga và Mỹ phát đi mang lại hy vọng làm ấm lại quan hệ giữa hai cường quốc, bất chấp việc hai bên còn nhiều khúc mắc liên quan tới vấn đề Iran, Syria... Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov cho biết, đã có một “cuộc trò chuyện thẳng thắn” với ông Pompeo về vấn đề Iran đồng thời hy vọng nhà ngoại giao hàng đầu của Mỹ gây áp lực để các nước châu Âu bác bỏ việc tăng cường trừng phạt nhằm vào Tehran từ Mỹ. Nga đã không ngừng chỉ trích Mỹ đã gây sức ép đối với Iran, cho rằng điều đó không làm cho Tehran trở nên tha thiết hợp tác hơn.

Tổng thống Nga Putin tiếp Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo tại Sochi, Nga. Ảnh: Ria Novosti.

Tổng thống Putin cũng nhiều lần nhấn mạnh, ông không hiểu nổi chính sách gây sức ép tối đa của Mỹ. Ông luôn cho rằng chính sách này khiến nước nào đó thực sự bị dồn vào chân tường và càng khiến tiến trình thương lượng, tiến trình giải quyết đi đến bế tắc và không làm cho bất cứ bên nào trở nên tha thiết hợp tác hơn.

Ngoài vấn đề Iran, cả Mỹ và Nga đều hy vọng sẽ đạt được một số tiến bộ về kiểm soát vũ khí, với việc Moscow tìm cách gia hạn Hiệp ước cắt giảm vũ khí chiến lược START mới (START II) vốn sẽ hết hạn vào năm 2021. Nhưng các cuộc đàm phán có thể khó khăn, với việc ông Trump kêu gọi mở rộng hiệp ước, cần bao gồm cả Trung Quốc.

Chính quyền của Tổng thống Donald Trump hồi đầu năm nay rút khỏi một thỏa thuận kiểm soát vũ khí quan trọng khác, Hiệp ước Các lực lượng hạt nhân tầm trung (INF). Mỹ cáo buộc Nga vi phạm hiệp ước, song Moscow luôn bác bỏ.

Cùng vượt qua "lằn ranh đỏ"

Khi Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo đến Sochi, cả Mỹ và Nga đều bày tỏ hy vọng cải thiện quan hệ song phương. Mỹ muốn tìm kiếm một sự khôi phục quan hệ với Nga, trong đó có cả sự hợp tác trong hàng loạt vấn đề nóng. Phát biểu với người đồng cấp Nga Sergei Lavrov ngay trước một cuộc họp kín tại thành phố nghỉ dưỡng Sochi, ông Pompeo nói: “Ngày hôm nay tôi có mặt ở đây bởi Tổng thống Trump rất muốn cải thiện mối quan hệ này”.

Theo AFP, ông Pompeo, cũng giống như hầu hết những nhân vật trong giới tinh hoa chính trị Mỹ, trừ ông Trump, là người vẫn luôn lớn tiếng chỉ trích Tổng thống Putin, giờ đây lại nói rằng hai nước đã tìm ra những lĩnh vực có thể hợp tác. Lãnh đạo Nga cũng nhấn mạnh hai bên nên “khôi phục hoàn toàn” các mối quan hệ.

Về phần mình, ông Lavrov cũng ngụ ý rằng mối quan hệ đang ấm lên và bày tỏ tin tưởng rằng bản cáo trạng của Mueller về việc Nga can thiệp bầu cử Mỹ đã chấm dứt. Theo các nhà phân tích, lý do quan trọng nhất của sự tan băng này có lẽ là cuộc điện đàm kéo dài 90 phút mới đây giữa ông Putin và Tổng thống Trump, cuộc nói chuyện lần đầu tiên trong nhiều tháng qua giữa hai nhà lãnh đạo, mà theo Lavrov thì hai tổng thống đã “tái khẳng định” mong muốn “kéo mối quan hệ Mỹ-Nga ra khỏi tình trạng ảm đạm hiện nay”.

Câu hỏi đặt ra là ông Trump và ông Putin sẽ làm thế nào để đạt được điều này? Hội nghị thượng đỉnh G20 vào tháng tới ở Nhật Bản có thể là một không gian mở khác để hai bên đối thoại. Tổng thống Trump đã nói ông sẽ gặp Tổng thống Putin bên lề cuộc họp này, còn ông Lavrov khi được hỏi về khả năng diễn ra cuộc gặp cho biết “nếu Nga chính thức đưa ra đề xuất này thì chúng tôi chắc chắn sẽ đáp ứng một cách tích cực”. Những tiếp xúc ngoại giao cấp cao giữa Mỹ và Nga đã khiến truyền thông nhà nước Nga đặt ra nhiều kỳ vọng về tiềm năng quan hệ song phương được thực sự điều chỉnh.

Có thể thấy rõ, quan hệ Nga - Mỹ đang rơi tự do vào vòng xoáy khủng hoảng thì bất ngờ xuất hiện những tín hiệu tích cực. Đáng chú ý hơn, những động thái này lại xuất phát từ phía Mỹ và khi Washington đánh tín hiệu tích cực, Nga ngay lập tức hưởng ứng. Tuy nhiên, liệu thái độ thiện chí của các nhà lãnh đạo có giúp khôi phục quan hệ hợp tác Nga - Mỹ hay không, sẽ cần những hành động cụ thể, trong đó các cuộc tiếp xúc ở cấp cao chỉ là điều kiện cần cho việc bình thường hóa quan hệ song phương.

Cuộc Marathon tiến tới bình thường hóa hoàn toàn

Tiến trình "bình thường hóa" được ghi nhận bắt đầu từ việc Tổng thống Donald Trump ngày 3/5 tiến hành điện đàm với người đồng cấp Nga Vladimir Putin. Cuộc điện đàm do phía Mỹ khởi xướng kéo dài hơn một giờ và được Tổng thống Donald Trump đánh giá “rất tích cực"...

Tiếp nối cuộc điện đàm giữa nguyên thủ hai nước, chỉ 3 ngày sau, Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo đã có cuộc hội đàm kéo dài gần một giờ với người đồng cấp Nga Sergei Lavrov bên lề cuộc họp Bộ trưởng Hội đồng Bắc cực ở thành phố Rovaniemi, Phần Lan. Trả lời báo chí sau buổi gặp, ông Lavrov cho biết cuộc hội đàm giữa ông và ông Pompeo “tích cực và mang tính xây dựng”.

Tổng thống Putin thảo luận cùng quan chức Nga-Mỹ. Ảnh: Sputnik.

Trên tinh thần “xây dựng” đó, ngày 14-5, Ngoại trưởng Mỹ Pompeo lại có chuyến thăm Nga và gặp lại ông Lavrov cũng như có cuộc hội kiến với Tổng thống V.Putin. Ông Pompeo đã quyết định đến thăm Nga lần đầu tiên trên cương vị Ngoại trưởng Mỹ vì “Tổng thống Mỹ quan tâm đến việc cải thiện quan hệ với Nga” và vì “có rất nhiều vấn đề mà lợi ích của hai nước trùng hợp”.

Có lẽ đối với Tổng thống Trump, điều kiện thuận lợi để cải thiện quan hệ với Nga đã đến khi Công tố viên đặc biệt Robert Muller đưa ra kết luận điều tra “không có sự thông đồng giữa ban vận động tranh cử của ông Trump với giới chức Nga”. Kết luận điều tra được coi như giải thoát cho ông Trump khỏi tình trạng bị “trói chân, trói tay”, không thể có những hành động cải thiện quan hệ với Nga vì có thể rơi vào tình huống “tình ngay lý gian”.

Phía Nga từ lâu đã cho rằng những cáo buộc vô căn cứ từ phía Mỹ là nguyên nhân chính khiến quan hệ Nga - Mỹ “xuống dốc không phanh”. Do đó, kết luận điều tra có thể được Tổng thống Putin xem là một trong những điều kiện thuận lợi để bắt đầu tìm kiếm sự đối thoại tin cậy giữa hai nước.

Theo Tổng thống Nga, tình hình hiện nay đang thay đổi, Moscow và Washington có lợi ích chung "trong lĩnh vực duy trì sự ổn định chiến lược, không phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, giải quyết các cuộc khủng hoảng khu vực, chống tội phạm có tổ chức, đấu tranh giải quyết vấn đề môi trường và nghèo đói trên thế giới". Thậm chí, trong vấn đề mang tính cạnh tranh cao như việc sản xuất, khai thác dầu khí, nhà lãnh đạo Nga cũng cho rằng hai nước có thể hợp tác với nhau để ổn định thị trường năng lượng thế giới.

Về phần mình, ông Pompeo nêu ra những vấn đề mà Nga và Mỹ có thể hợp tác như việc giải quyết vấn đề hạt nhân trên Bán đảo Triều Tiên, vấn đề Afghanistan và thiết lập đối thoại chiến lược.

Tuy nhiên, đối với cặp quan hệ chứa đầy rẫy những mâu thuẫn, bất đồng như cặp Nga - Mỹ, cho dù hai bên đã tỏ ra thiện chí, song trước mắt chỉ có thể hy vọng vào khả năng hai nước sẽ ngừng việc tiếp tục làm xấu đi quan hệ song phương, bắt đầu tiến trình xây dựng lòng tin và khôi phục hợp tác trên một số lĩnh vực “có chọn lọc” chứ chưa thể lạc quan về một triển vọng sớm bình thường hóa hoàn toàn quan hệ giữa hai cường quốc thế giới. Nói như trợ lý của Tổng thống Nga, ông Yuri Ushakov, “một cuộc trò chuyện thực chất đã diễn ra, sự sẵn sàng để bắt đầu quan hệ thẳng thắn giữa hai quốc gia đã được xác nhận”.

Điểm lại những vấn đề được đưa ra thảo luận trong các cuộc hội đàm trực tiếp lần này, có thể thấy hai bên bước đầu chỉ đạt được sự đồng thuận “mang tính định hướng” trong 3 vấn đề là Triều Tiên, Syria và kiểm soát vũ khí, trong khi những vấn đề luôn gây căng thẳng trong quan hệ Nga - Mỹ thời gian gần đây như Iran hay Venezuela, các cuộc gặp trong khuôn khổ chuyến thăm Nga lần này của người đứng đầu ngành ngoại giao Mỹ chỉ là nơi các bên trình bày quan điểm, chứ chưa thể đưa ra những giải pháp hay biện pháp nào khả thi.

Ngoại trưởng Nga S.Lavrov và Ngoại trưởng Mỹ Pompeo. Ảnh: ABC News.

Về CHDCND Triều Tiên, hai bên “đã thống nhất về mục tiêu phi hạt nhân hóa Bán đảo Triều Tiên” và sẽ tiếp tục thảo luận vấn đề này. Phía Nga bày tỏ sẵn sàng ủng hộ đối thoại giữa Washington và Bình Nhưỡng. Tuy nhiên, hai bên chưa thể thống nhất về phạm vi, nội hàm của “phi hạt nhân hóa”, nguyên tắc đàm phán cũng như cách thức để đạt được mục tiêu trên.

Trong vấn đề Syria, ông Pompeo cho biết hai bên đã nhất trí về một tiến trình chính trị gắn liền với Nghị quyết 2254 của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc, trước mắt là việc thành lập một ủy ban soạn thảo hiến pháp thời kỳ hậu xung đột cho Syria. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi trong cuộc khủng hoảng tại Syria là “số phận của tổng thống hợp pháp Bashar al-Assad” lại không được bàn tới.

Sự khác biệt tương tự cũng diễn ra trong vấn đề Venezuela, khi Mỹ kêu gọi Nga chấm dứt ủng hộ chính quyền của Tổng thống Nicolas Maduro, còn Nga lại đề nghị Washington đối thoại với chính quyền đương nhiệm hợp pháp tại Caracas.

Đối với vấn đề hạt nhân Iran hay việc giải quyết cuộc xung đột ở Afghanistan, hai bên chưa tìm ra được những điểm tương đồng cần thiết để có thể sớm nối lại hợp tác. Một điểm cộng trong quá trình khôi phục sự phối hợp hành động Nga - Mỹ là khả năng tổ chức các cuộc đàm phán về kiểm soát vũ khí, các vấn đề an ninh - chiến lược “trong những tuần tới”.

Trên thực tế, những vấn đề quốc tế mà hai bên thảo luận trong cuộc gặp này có thể nói đều mang tính lợi ích chiến lược đối với cả hai và phần nào đó là địa bàn cạnh tranh ảnh hưởng giữa Nga và Mỹ. Điều đó khiến việc tháo gỡ những khác biệt và căng thẳng giữa hai nước luôn hết sức khó khăn.

Cho dù đã không có đột phá thực sự nào trong các vấn đề đàm phán, song chính thái độ thiện chí sẵn sàng “ngồi lại với nhau” đã là một tín hiệu tích cực, ít nhất cũng giúp ngăn chặn đà suy giảm quan hệ song phương. Trong khi các bên đều quyết tâm bảo vệ quan điểm và những lợi ích quốc gia của mình mà không phải lúc nào cũng trùng hợp, việc tạo ra những “diễn đàn”, những cơ hội tiếp xúc cấp cao như thế này là vô cùng cần thiết để các bên chia sẻ quan điểm, tìm kiếm điểm tương đồng, tiến tới cùng phối hợp hành động trong các vấn đề quốc tế then chốt...

Ít nhất thì khi hai cường quốc như Mỹ và Nga có thể thỏa hiệp để tìm kiếm một giải pháp phối hợp, thế giới sẽ có cơ hội được chứng kiến những "bàn thắng ngoạn mục" trong các vấn đề vốn là thách thức toàn cầu, như chống chủ nghĩa khủng bố hay cấm phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Loạt sự kiện mới đây trong quan hệ Nga và Mỹ là những chuyển động theo hướng tích cực như vậy.