Quê ở làng Xuân Cầu, xứ Đông, từng đi vào ca dao “Ai về Đồng Tỉnh, Hoa Cầu/ Để thương, để nhớ, để sầu cho ai...”, anh đã mang về với những bè bạn ở Thăng Long tâm tính chân thành đến độ thẳng thắn, cởi mở đến độ hồn nhiên để cùng nhau giác ngộ cách mạng từ tuổi 15, gia nhập Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội năm 1927. Và từ đấy, lửa thử vàng, gian nan thử sức, người cộng sản Lê Văn Lương cho tới phút cuối cùng của cuộc đời mình vẫn giữ nguyên được nét tính cách quý hiếm của một người hiền chính trực, luôn nói thật và chỉ nói thật trong mọi tình huống. Bác Hồ, như hồi ức của thư ký Vũ Kỳ kể lại, đã nhận thấy trong đồng chí Lê Văn Lương “những đức tính chuẩn mực” ấy để tin cậy và trao đổi những điều tâm huyết nhất trước lúc vĩnh viễn đi xa.
Đồng chí Lê Văn Lương sinh ra trong một gia đình nhà nho hiếu học và nhiều tài năng. Chính từ dòng họ Nguyễn Công đã lớn lên những tên tuổi sáng chói trên nhiều lĩnh vực. Anh ruột đồng chí Lê Văn Lương là nhà văn Nguyễn Công Hoan. Đồng chí Nguyễn Tài, nguyên Thứ trưởng Bộ Công an, Anh hùng LLVTND, là cháu gọi đồng chí Lê Văn Lương là chú ruột (thân phụ đồng chí Nguyễn Tài là nhà văn Nguyễn Công Hoan)... Họ ngoại của đồng chí Lê Văn Lương là họ Tô với những nhà cách mạng tên tuổi như Tô Hiệu...
Như không ít bè bạn cùng thời ở Trường Bưởi, cậu học trò Nguyễn Công Miều đến với lý tưởng cách mạng cứu dân cứu nước như một lẽ tự nhiên. Và trong “cái thuở ban đầu lưu luyến ấy” dường như còn có một chút gì lãng mạn cổ kính kiểu tráng sĩ phương Đông, coi cái chết vị nghĩa nhẹ tựa lông hồng. Có lẽ chính vì thế nên chàng thư sinh Nguyễn Công Miều đã đi vào Nam “vô sản hóa”. Và khi phải vào Khám Lớn Sài Gòn ở tuổi 17-18 để chờ thi hành án tử hình vì “tội” làm cách mạng, người chiến sĩ trẻ Lê Văn Lương, cũng như các đồng chí của mình, mới có thể hành xử được như sau này, đồng chí kể lại:
“Vừa đến khu xà lim án chém, đã nghe có tiếng gọi quen quá:
“Lương, Lương, thôi có bạn rồi, vào ở đây cho vui!”.
Ngỡ ai, hóa ra là anh Hùng. Anh đang ngồi kề ngay cửa xà lim chơi. Lúc bấy giờ, các anh đã đòi phải mở cửa xà lim mỗi ngày vài bận cho sáng xà lim, và nhìn ra ngoài cho vui. Thanh và Rỗ cũng mời: “Các anh vào đây. Chật một tí không sao ạ!”. Thế là bảy mạng cả thảy trong một xà lim.
Anh Hùng nói đùa: “Để mai, bảo nó dọn bữa tiệc, ta nhậu nhẹt với nhau”. Trong này, mỗi chủ nhật muốn uống rượu, cứ gọi y tá đến bảo: “Ờ thầy này, bọn tôi “ho” quá, có gì uống nhỉ?”. Y tá hiểu ý, đem rượu ở nhà thuốc lên ngay.
Được vài hôm, tên gácđiêng sếp người Pháp đến. Nói bảo anh Hùng: “Y án chém các anh rồi. Nhưng gặp vụ án vừa qua phải đợi Paris xét thêm nên còn chờ. Thấy các anh không phải người sợ chết, tôi mới nói cho mà biết đấy. Tôi đã mua rom và xì gà. Mỗi người một ly rượu rom và một điếu xì gà”. Bọn Pháp cho tù tử hình uống rom và hút xì gà trước khi chém, nghe đâu để cho hăng.
Anh Hùng nói luôn: “Đâu, đem cho chúng tôi dùng ngay bây giờ. Lúc nào chém sẽ hay!”. Tên gácđiêng sếp đưa rượu rom và ba điếu xì gà đến. Anh Hùng vặn nó: “Chúng tôi bảy người, anh đưa có ba, không đủ”. Nó lại lấy thêm. Chúng tôi mỗi người phì phèo một điếu. Khói om xà lim...”. Đúng là “trông chết cười ngạo nghễ”! Trước đó, ở phiên tòa đại hình kết án chém đối với mình, đồng chí Lê Văn Lương cũng đã lớn tiếng công khai kết tội lại chế độ thực dân: “Các anh nói mình là dân chủ nhưng đó là thứ dân chủ kiểu gì vậy nếu như khi muốn lấy đầu người ta, các anh lại chỉ cho phép người ta nói độc câu “uẩy u nông” (có hay không)?!”.
Và cũng chính tinh thần mã thượng ấy đã giúp cho đồng chí Lê Văn Lương vượt qua được không chỉ án tử hình mà cả 11 năm đằng đẵng trong xà lim địa ngục trần gian Côn Đảo... Trở về đất liền ngày 23/9/1945 sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, đồng chí lại lao mình vào cuộc chiến đấu mới cùng cả dân tộc chống lại các loại giặc thời chiến và thời bình. Đồng chí đã trải qua nhiều cương vị lãnh đạo quan trọng, từng là Trưởng ban Tổ chức Trung ương, Ủy viên Bộ Chính trị phụ trách công tác tổ chức, Thứ trưởng Bộ Nội vụ trong Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Chánh văn phòng Trung ương Đảng, Bí thư Thành ủy Hà Nội...
Và phải nói rằng, trong mọi công việc, ở mọi hoàn cảnh, đồng chí Lê Văn Lương đã nhất quán giữ vững phẩm chất cộng sản đích thực của mình, luôn nhìn thẳng vào sự thật, dù bi thiết đến mấy và luôn trung thực với đời, với đồng chí đồng đội.
Đại tướng Võ Nguyên Giáp nhớ lại những ấn tượng còn lưu giữ được qua những lần làm việc với đồng chí Lê Văn Lương: “Trong các cuộc họp, anh thường ít phát biểu, nhưng những lời phát biểu của anh đều được cân nhắc, đắn đo; cái đúng, cái sai rõ ràng. Trong đánh giá cán bộ, anh hết sức công tâm; coi trọng ưu điểm, khoan dung với những khuyết điểm của cán bộ và thường tin tưởng ở khả năng tiến về phía trước ở con người...”. Trong những thời điểm khúc ngoặt của cách mạng ở giữa thế kỷ trước, chính đồng chí Lê Văn Lương đã là một trong những nhà lãnh đạo dũng cảm đi vào thực tế để nhận ra những sai lầm đã phạm phải để sửa sai và không hề chối bỏ phần trách nhiệm của mình trong những quyết định chưa chuẩn mực đã gây ra cho dân, cho nước. Cách làm việc tận tâm và tận tình, dựa vào thực tế và sự thật chứ không bị chi phối bởi những động cơ nào khác của đồng chí Lê Văn Lương đã cứu giúp được không ít người khỏi cảnh bị hàm oan.
Đồng chí Lê Huy Bảo, nguyên Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tổ chức Trung ương, nhận xét: “Anh Lương là một cán bộ lãnh đạo trung thực, một lòng vì Đảng, vì dân. Thấy sai ở đâu thì sửa ở đó, thấy sai ở mức nào thì sửa ở mức đó. Và khi anh thấy rõ tính phổ biến và nguyên nhân sâu xa của sai lầm đã dũng cảm tự phê bình, tự giác nhận những sai lầm của mình trong những sai lầm dẫn đến tổn thất nghiêm trọng của Đảng và nhân dân, không vin vào khách quan để giảm nhẹ khuyết điểm”.
Đối với lực lượng CAND, đồng chí Lê Văn Lương luôn có nhiều duyên nợ, không chỉ trong thời gian đồng chí làm Thứ trưởng Bộ Nội vụ mà cả ở những cương vị trọng trách hơn. Đồng chí Trần Đông, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bí thư Thành ủy Hải phòng, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ, nhớ lại: “Với cương vị là Ủy viên Bộ Chính trị, trong những cuộc họp Bộ Chính trị về công tác tổ chức Công an, anh Lương ủng hộ mạnh mẽ chủ trương của lãnh đạo Bộ Nội vụ (Công an) và đóng góp những ý kiến quan trọng với Bộ Chính trị, với lãnh đạo Bộ Nội vụ (Công an) về xây dựng lực lượng Công an nhân dân thật sự trong sạch, vững mạnh, chủ trương, biện pháp xây dựng đội ngũ cán bộ Công an mạnh về chất lượng, đủ về số lượng, đáp ứng tốt các yêu cầu nhiệm vụ cách mạng trong mọi tình hình...”. Đồng chí Trần Đông còn kể lại một câu chuyện rất ấn tượng về đồng chí Lê Văn Lương: “Việc lãnh đạo Bộ Nội vụ (Công an) phát hiện, kiểm tra, kết luận, đề nghị và được Bộ Chính trị, Ban Bí thư Trung ương Đảng ra văn bản minh oan cho một cán bộ cao cấp của Bộ Công an, do sơ suất - sai lầm về kỹ thuật nghiệp vụ của một vài cán bộ Công an gây ra. Anh Lê Văn Lương đã trao đổi trực tiếp với chúng tôi: Các anh làm việc như vậy là tốt. Cả tập thể lãnh đạo đương nhiệm và các đồng chí lãnh đạo cũ của Bộ đều tự giác thấy sai và nghiêm túc nhận thiếu sót, sửa chữa sai lầm. Anh tâm sự: Chúng tôi ở Bộ Chính trị, nhưng không thể có điều kiện xem xét công việc cụ thể về mọi kỹ thuật nghiệp vụ của Công an!... Từ việc này, các anh đã rút được kinh nghiệm cả về kỹ thuật nghiệp vụ cụ thể và trách nhiệm chính trị, phương pháp lãnh đạo của Công an đối với công việc, con người...”.
Cái tâm, cái tình, cái chí của một người “cộng sản tới tận chân tơ kẽ tóc” như đồng chí Lê Văn Lương đã tạo nên uy tín cao của đồng chí trong tâm thức xã hội. Và không ngẫu nhiên mà đồng chí Lê Văn Lương đã là một cán bộ mà Bác Hồ đặc biệt tin cậy, trao đổi cả những điều sâu kín nhất. Đồng chí cũng đã từng ở gần gụi với Bác Hồ trong những thời điểm không đơn giản. Những ngày cuối cùng của Bác, đồng chí Lê Văn Lương và các đồng chí Nguyễn Lương Bằng, Trần Quốc Hoàn đã được Bộ Chính trị ủy nhiệm trông nom Bác. Khi Bác mất, đồng chí Lê Văn Lương vừa về đến nhà đã òa khóc to và lên giường nằm, bỏ bữa ăn trưa... Tình cảm ấy như tình cảm ruột thịt, thậm chí hơn cả tình cảm ruột thịt!
