Một lần say men rượu cần...

Cao nguyên lạnh, mùa chuyển nắng, Nam Tây Nguyên vỡ òa những ngày vui. Rượu cần đã ủ thơm men, tiếng chiêng đâu ngân lên... Đám con trai, con gái, người già, lũ trẻ đâu rồi! Vào đây ăn mừng, nhảy múa đi chứ!... Yàng ơi!...

Con nhím dạy cách làm rượu ngon

Cây tuk nák trong rừng già đã trút sạch lá, mùa lạnh giá đã về. Người dân buôn bản thèm cảm giác chếch choáng hơi men rượu cần. Tiếng chiêng trầm hùng, giục giã vang lên, hối thúc mọi người nắm tay nhau nhảy múa quanh đống lửa. Đó cũng là lúc bà Cil Ka Đời, tổ dân phố Măng Lin, phường 7, TP Đà Lạt (Lâm Đồng), thận trọng đem những chiếc ghè cổ ra đánh rửa sạch sẽ để chuẩn bị cho mùa rượu mới. Ghè quý là báu vật được dòng tộc Cil cất giữ cẩn thận, truyền qua nhiều đời.

Quan niệm bất biến của người K’ho ở Lâm Đồng rằng, muốn có rượu cần ngon phải được ủ trong chiếc ghè quý. Những chiếc ghè cổ, với người K’ho quý tới nỗi, thật khó định giá được bằng tiền bạc. Ngoài ý nghĩa về vật chất, ghè cổ còn mang nhiều giá trị về tinh thần, đời sống tâm linh. 

Trang 22: Một lần say men rượu cần... -0
Giã gạo làm rượu cần.

Cách đây hàng trăm năm, khi chưa xuất hiện tiền, mọi giao dịch được thực hiện bằng hình thức vật đổi vật. Giá trị nhận được tương xứng, các bên đều hài lòng. Khi đó, người Chăm ở xứ Nam Trung Bộ, vốn là bậc thầy của kỹ nghệ gốm sứ, gùi ghè kẽo kẹt, nặng chịch trên vai. Đoàn người vượt hàng trăm cây số leo đèo, ngược lên miền rừng núi phía Tây tìm nơi tiêu thụ. Để sở hữu những chiếc ghè quý, người K’ho cũng như các dân tộc khác ở Tây Nguyên dùng trâu, bò hoặc hiện vật tương ứng để đổi. Ghè càng đẹp, càng quý, vật đổi càng nhiều.

Người K’ho quan niệm rằng, những chiếc ghè cổ là nơi trú ngụ của Yàng Tơr Nơm (thần rượu cần). Vì thế, có chiếc ghè giá trị tương ứng tới vài con trâu. Để đánh giá gia cảnh, người ta chỉ cần nhìn vào gia đình đó có bao nhiêu chiếc ghè. Loại ghè đó dùng để thờ cúng hay ủ rượu. Loại ghè quý nhất được các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên dùng để thực hiện các nghi thức cúng vái, hiến tế thần linh trong các dịp lễ hội.

Khi dùng xong, ghè quý được gia chủ cất giữ ở nơi trang trọng nhất trong nhà. Nay còn sở hữu hai chiếc ghè cổ mà dòng tộc để lại, bà Cil K’Đời quý nó hơn báu vật. Bà thường kể với con cháu về nguồn gốc, ý nghĩa của chiếc ghè đối với dân tộc mình. Giới săn đón đồ cổ nhiều nơi từng tới gặn hỏi nhưng bà nói, con cháu bà còn thì ghè quý phải giữ. 

Uống rượu cần, phần lớn là cánh đàn ông. Làm rượu cần ngon, nhất định phải là phụ nữ. Người K’ho ở Lâm Đồng tin rằng, Yàng (chúa tể thần linh - ông trời) đã ban phát cho người phụ nữ đôi tay khéo léo. Bàn tay ấy dùng để lên men rượu cần. Muốn có được ghè rượu hoàn hảo, phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Những người lớn tuổi dưới chân núi Langbiang kể rằng, chính con nhím trong rừng già đã dạy người K’ho cách làm rượu cần ngon. Trước ngày ủ rượu cả tháng, người phụ nữ phải vào rừng sâu cất công đi tìm các loại cây rừng. Đó là bí kíp để làm men rượu cần.

Con nhím dạy rằng, các loại cây, lá, rễ kết hợp, đem về rửa sạch, phơi khô. Chọn ngày nắng đẹp, những phụ nữ K’ho đem ra ngâm nước, giã nhuyễn với gạo nương thành thứ hỗn hợp sền sệt. Họ nắm thành từng viên gọi là men, đem phơi khô, treo lên bên bếp lửa nóng hanh hao để dùng dần. Trước ngày làm rượu, những chiếc ghè quý được đem ra rửa sạch, phơi khô ngoài trời nắng gắt.

Người K’ho có cách phân biệt rượu ngon, rượu quý rất rõ ràng. Quý nhất là loại rượu được ủ trong ghè sơn tộ. Kế đó là ghè sơn lung, cuối cùng là yang prô tồr. Mức độ quý hiếm của ghè rượu cần cũng được sử dụng để tương ứng với quy mô từng lễ hội, sự kiện. Loại gạo dùng để ủ rượu cần là gạo được sản xuất tại địa phương. 

Trước ngày diễn ra lễ hội vài tháng, bên mé rừng già, bếp lửa đêm bập bùng, cháy nổ tí tách, các chị, các mẹ thay nhau giã gạo. Gạo ủ rượu cần nhất định phải giữ được lớp lụa, hạt gạo còn nguyên vẹn. Điều này đòi hỏi kinh nghiệm và bàn tay khéo léo của người phụ nữ. Chày giã đều đặn, không quá nhanh, cũng đừng chậm. Sức tì lên hạt lúa vừa đủ bung lớp vỏ trấu là được. Cơm nấu chín, độ mềm vừa phải, không được nhão cùng không được khô. Khi cơm nguội, lấy những miếng men lá treo trên gác bếp xuống làm sạch lớp khói bụi, giã nhuyễn, trộn đều.

Người K’ho ở Lâm Đồng còn tương truyền, để rượu cần thơm ngon đặc biệt, con nhím đã tự rút dạ dày của mình ra, giã nhỏ và trộn kín với bột để lên men. Con nhím còn dạy người K’ho tỉ lệ trộn men với cơm để cho ra ghè rượu cần thơm lừng, như ý. Nó dạy cách đặt than nóng dưới đáy nghè. Đặt thêm một lớp tro ấm trên miệng ghè để ủ sau khi đã bọc kín bằng lá cây rừng. Làm như thế để chống lại với nhiệt độ lạnh giá cuối năm trên cao nguyên. Nhiệt độ xuống quá thấp, nếu không được ủ kín, làm ấm, ghè rượu cần rất khó lên men. Chuyện rượu bị hỏng không phải là hiếm đối với những người thiếu kinh nghiệm.

Cô gái đẹp khui ghè rượu quý

Rượu ủ sau một tháng thì lên men thơm lừng, đứng cách xa vẫn dậy mùi cuốn hút. Hương rượu cần lên men bằng lá cây rừng kích thích khứu giác của cánh đàn ông trong buôn. Chỉ chờ ngày hội buôn hay đình đám tiệc tùng, họ liền tụ tập, rủ nhau bê ra sử dụng. Rượu cần cho chất lượng thơm ngon nhất trong khoảng thời gian từ hai đến ba tháng sau khi ủ. Để quá lâu, hạt cơm lên men mạnh, rượu dễ bị chua, không còn giữ được hương vị thơm ngon đáng có.

Trang 22: Một lần say men rượu cần... -0
Rượu cần là thức uống không thể thiếu trong các nghi lễ, sự kiện của đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên.

Rượu cần và cồng chiêng là hai thứ không thể tách rời trong đời sống của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên. Cồng chiêng mang giá trị về tinh thần, điểm tựa tâm linh. Rượu cần nghiêng về giá trị vật chất, hưởng thụ cuộc sống. Hơi men rượu cần làm cho con người thăng hoa, là sợi dây vô hình đưa người với người, cộng đồng với cộng đồng xích lại gần nhau, là sự kết nối giữa vật chất và tinh thần. 

Truyện cổ của người K’ho lưu lại một điều khá thú vị. Khi các nghi thức cúng vái thần linh kết thúc, tới lúc thưởng thức rượu cần, người khui ghè rượu, tiếp nước phải là một cô gái trẻ người, đẹp nết. Truyện Nàng Ka Yơng có chi tiết, khi con gái khỏi bệnh, gia đình K’Giou muốn cúng tạ ơn Yàng. Nhà không có phụ nữ để giã gạo, mở ghè rượu cần và rót nước mời khách. Bố mẹ liền sai hai người con trai đi mời những cô gái xinh đẹp khéo tay từ những buôn xa về giúp việc trong ngày làm lễ...

Khắc Lịch

Các tin khác

Khơi thông nguồn lực từ dữ liệu văn hóa

Khơi thông nguồn lực từ dữ liệu văn hóa

Việt Nam đã tạo lập ngày càng nhiều dữ liệu số về di sản, nhưng phần lớn vẫn phân tán, thiếu liên thông và chưa được khai thác như một nguồn lực. Chuyển từ những bản sao số rời rạc sang hạ tầng tri thức dùng chung vì thế là điều kiện để di sản tiếp tục tạo ra giá trị cho nghiên cứu, giáo dục, sáng tạo và cộng đồng.

Vì sao Mỹ ra tay cứu đồng yen Nhật Bản?

Vì sao Mỹ ra tay cứu đồng yen Nhật Bản?

Trước đà lao dốc của đồng yen, Mỹ đã ra tay hỗ trợ Nhật Bản sau gần 3 thập kỷ, đánh dấu động thái phối hợp hiếm hoi giữa lúc những tác động từ tỷ giá ngày càng lan rộng.

Các nghệ sĩ trẻ với tư duy mới mẻ mang đến sức sống mới cho làng nghề.

Tái sinh di sản làng nghề

Hà Nội sở hữu hơn 1.300 làng nghề. Thế nhưng, nhiều làng nghề đang đứng trước nguy cơ mai một vì thiếu thị trường, thiếu người kế nghiệp và thiếu không gian để kể câu chuyện của mình. Trước thềm Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, những người trẻ đã chọn làng nghề làm chất liệu sáng tạo, mở ra một cách tiếp cận mới, tái sinh di sản làng nghề…

Khi cổ vật thành “mồi” của kẻ gian

Khi cổ vật thành “mồi” của kẻ gian

Những pho tượng, sắc phong trong đình chùa đến những cấu kiện nguyên gốc của các công trình cổ, nhiều di sản đang trở thành mục tiêu của nạn trộm cắp ngày càng tinh vi, táo tợn. Mỗi cổ vật bị thất lạc không chỉ là mất đi một tài sản quý giá, mà còn là sự đứt gãy một phần ký ức lịch sử, văn hóa của dân tộc.

Từ nâng tầm quản trị đến khát vọng chuyên nghiệp hóa

Từ nâng tầm quản trị đến khát vọng chuyên nghiệp hóa

Trước đòi hỏi của kỷ nguyên phát triển mới, thể thao Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt chiến lược: chuyển đổi mạnh mẽ từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại và thương mại hóa chuyên nghiệp. Nâng cao năng lực tổ chức sự kiện không chỉ là thước đo điều hành, mà còn là chìa khóa mở ra không gian kinh tế thể thao đầy tiềm năng.

Tuân thủ nguyên tác hay dũng cảm bước qua?

Tuân thủ nguyên tác hay dũng cảm bước qua?

Khi “The Odyssey” - bộ phim điện ảnh lấy cảm hứng từ sử thi kinh điển của Homer công bố dàn diễn viên, lựa chọn của đạo diễn Christopher Nolan tựa như “quả táo bất hòa”, tạo ra những luồng tranh luận sôi nổi, độc giả lan tỏa những bài viết phân tích, so sánh với nguyên tác sử thi. Cùng thời gian, điện ảnh Việt Nam dậy sóng khi công bố Tăng Thanh Hà vào vai Nam Phương Hoàng hậu. Tại sao đạo diễn lại thích đảo lộn những hình mẫu vốn đã quá đỗi quen thuộc và thành công từ nguyên tác? Liệu việc tuân thủ tuyệt đối tác phẩm gốc có phải “lá bùa hộ mệnh”, hay sự phóng tác dũng cảm mới giúp tác phẩm đến gần hơn với thế hệ khán giả mới?

Cần hệ sinh thái sáng tạo cho họa sĩ trẻ

Cần hệ sinh thái sáng tạo cho họa sĩ trẻ

Festival Mỹ thuật trẻ lần thứ 8 năm 2026 đang diễn ra tại Hà Nội, mở ra một không gian đối thoại đa chiều của nghệ thuật đương đại, phản ánh tiếng nói của những người trẻ trước cuộc sống và những thay đổi của thời cuộc. Tuy nhiên, hơn cả một kỳ liên hoan, mỹ thuật trẻ cần có một chiến lược phát triển dài hạn trong thời gian tới.

Mỹ thâm hụt ngân sách do hoàn thuế nhập khẩu

Mỹ thâm hụt ngân sách do hoàn thuế nhập khẩu

Sau khi Tòa án Tối cao bác bỏ cơ sở pháp lý của nhiều mức thuế quan, Chính phủ Mỹ phải hoàn hàng chục tỷ USD cho doanh nghiệp nhập khẩu, gây ra hậu quả ngân sách tháng 6/2026 thâm hụt 120 tỷ USD.

Hình tượng người chiến sĩ - từ nguyên mẫu đến màn ảnh

Hình tượng người chiến sĩ - từ nguyên mẫu đến màn ảnh

Thời gian gần đây, nhiều bộ phim có chất liệu từ những chuyên án và nguyên mẫu có thật trong lực lượng CAND đã được đưa vào sản xuất. Những tác phẩm điện ảnh ấy không chỉ mang đến những câu chuyện chân thực, giàu tính nhân văn, tái hiện sinh động cuộc đấu tranh bảo vệ an ninh Tổ quốc mà còn khắc họa bản lĩnh, trí tuệ và sự hy sinh của các chiến sĩ Công an trong nhiều giai đoạn lịch sử.

Đào tạo trẻ - nền móng bền vững của Thể thao CAND

Đào tạo trẻ - nền móng bền vững của Thể thao CAND

Trong thể thao thành tích cao, mỗi tấm huy chương không chỉ được quyết định ở khoảnh khắc thi đấu, mà được vun đắp từ rất sớm: từ khâu phát hiện năng khiếu, lựa chọn môn phù hợp, xây dựng giáo án huấn luyện, tạo dựng môi trường rèn luyện cho đến bồi dưỡng bản lĩnh qua từng giải đấu. Với Thể thao Công an nhân dân (CAND), công tác đào tạo trẻ vì thế luôn mang ý nghĩa đặc biệt. Đó không chỉ là nhiệm vụ chuẩn bị lực lượng kế cận cho thể thao CAND, mà còn là sự đóng góp thiết thực vào thành tích chung của thể thao Việt Nam.

Chuỗi cung ứng và mặt trận an ninh mới

Chuỗi cung ứng và mặt trận an ninh mới

Đầu năm 2026, khi xung đột Mỹ - Iran đẩy eo biển Hormuz vào tình trạng gián đoạn nghiêm trọng, nỗi lo của thế giới không chỉ là giá dầu, mà còn là chip bán dẫn.

Hành trình đưa các anh trở về đất mẹ

Hành trình đưa các anh trở về đất mẹ

Những tấm thân vùi sâu dưới đất, nằm yên lặng hơn nửa thế kỷ, có những tình yêu không được viết bằng đám cưới, mà được viết bằng cả một đời chờ đợi. Đó là những thước phim chân thực và sống động nhất đã và đang diễn ra trong “chiến dịch 500 ngày đêm” tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.

Tiệm cận thế giới để vươn xa

Tiệm cận thế giới để vươn xa

Trong những năm gần đây, điện ảnh Việt Nam ghi nhận bước tiến rõ rệt cả về quy mô thị trường lẫn năng lực sản xuất. Chất lượng hình ảnh, thiết kế mỹ thuật, diễn xuất hay tổ chức sản xuất ngày càng tiệm cận những chuẩn mực mới. Tuy nhiên, để một bộ phim không chỉ thành công trong nước mà còn có thể bước ra các liên hoan phim, thị trường phát hành quốc tế, điểm nghẽn lớn nhất vẫn nằm ở kịch bản. Những câu chuyện giàu bản sắc Việt Nam cần được kể bằng một ngôn ngữ điện ảnh đủ sức tạo đồng cảm với khán giả toàn cầu.

"0% lãi suất" và góc khuất ứng lương qua app

"0% lãi suất" và góc khuất ứng lương qua app

Chỉ cần vài thao tác không quá 10 phút trên điện thoại, người lao động có thể nhận trước tiền lương nhờ những lời quảng cáo "0% lãi suất", "giải ngân trong 5 phút". Nhưng phía sau sự tiện lợi ấy là các khoản phí phát sinh mà người lao động chỉ biết khi đã nhận tiền và khả năng vi phạm pháp luật, nguy cơ phụ thuộc tài chính và nếu không tỉnh táo thì rất khó để phân biệt giữa dịch vụ ứng lương với hoạt động cấp tín dụng.

Khi nắng nóng có thể làm “bốc hơi” GDP

Khi nắng nóng có thể làm “bốc hơi” GDP

Những đợt nắng nóng cực đoan đang hoành hành tại châu Âu không chỉ là vấn đề thời tiết hay môi trường, mà ngày càng hiện rõ như một thách thức kinh tế, đe dọa tới tốc độ tăng trưởng GDP và gây ra khó khăn cho mọi mặt đời sống.