Một cú “bẻ ghi” rất đáng để kỳ vọng

Kế hoạch chi tiết nhất từng được đề xuất

Cuộc xung đột Ukraine đã kéo dài nhiều năm và chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Trong bối cảnh đó, kế hoạch hòa bình 28 điểm do phía Mỹ đề xuất thời gian gần đây thu hút sự quan tâm của cộng đồng quốc tế. Với cấu trúc rõ ràng, có thời hạn cụ thể và điều khoản giám sát quốc tế, kế hoạch được đánh giá là một trong những nỗ lực đáng chú ý nhất từ Washington nhằm tạo ra lộ trình chấm dứt chiến sự.

Sự xuất hiện của kế hoạch hòa bình cho Ukraine diễn ra trong bối cảnh đàm phán quốc tế rơi vào bế tắc suốt thời gian dài. Theo tờ Axios, Mỹ và Nga đã tổ chức nhiều cuộc thảo luận kín để hình thành khuôn khổ hòa bình mới, bao gồm các biện pháp bảo đảm an ninh cho Ukraine, định hình lại mối quan hệ giữa Washington, Moscow và Kiev, cùng lộ trình ngừng bắn có thời hạn. Axios mô tả tài liệu này là “khuôn khổ hòa bình chi tiết nhất từng được chính quyền Tổng thống Trump xem xét”.

Trước đây, nhiều sáng kiến hòa bình cho vấn đề Ukraine từng xuất hiện, từ kế hoạch “10 điểm” của Ukraine, đề xuất hòa bình của Trung Quốc, tới các nỗ lực trung gian của Thổ Nhĩ Kỳ. Tuy nhiên, những đề xuất này thường mang tính tuyên bố nguyên tắc hoặc tập trung vào một số khía cạnh riêng lẻ, thiếu cơ chế thực thi và giám sát hoặc không đưa ra lộ trình cụ thể để các bên có thể theo dõi và đánh giá tiến độ.

Trong khi đó, dự thảo kế hoạch 28 điểm của Mỹ có các nội dung liên quan tới đảm bảo an ninh cho Ukraine, định hình lại quan hệ 3 bên Mỹ - Nga -Ukraine, đồng thời vạch ra lộ trình ngừng bắn có giám sát. Một số điều khoản đáng chú ý nhất bao gồm loại trừ việc triển khai quân đội NATO ở Ukraine và mọi sự mở rộng hơn nữa của liên minh quân sự này (đồng nghĩa Ukraine sẽ không gia nhập NATO), giới hạn lực lượng vũ trang của Ukraine ở mức 600.000 quân và sử dụng tài sản Nga đang bị phong tỏa để phục vụ tái thiết.

Về mặt chính thức, kế hoạch này ghi nhận rằng “Ukraine sẽ nhận được các đảm bảo an ninh đáng tin cậy”. Tuy nhiên, các hình thức đảm bảo cụ thể - liệu là cam kết song phương, đa phương hay thông qua tổ chức quốc tế - vẫn chưa được nêu rõ.

Theo Báo New York Times, kế hoạch này đề xuất các khu vực Donetsk và Luhansk, cùng với Crimea, sẽ được công nhận là thuộc Nga trên thực tế. Ukraine sẽ rút khỏi phần Donetsk mà họ kiểm soát, để lại một vùng đệm phi quân sự được công nhận là của Nga. Moscow cũng sẽ giữ lại các phần Kherson và Zaporizhzhia mà họ đang kiểm soát. Ukraine được phép xin gia nhập Liên minh châu Âu (EU) và kế hoạch này cũng yêu cầu Kiev tổ chức bầu cử trong vòng 100 ngày. Cuối cùng, Nhà Trắng cũng ấn định thời hạn phản hồi, yêu cầu Ukraine đưa ra lập trường trước ngày 27/11, tức là trước lễ Tạ ơn tại Mỹ.

Những phản ứng đa chiều

Ngay sau khi bản dự thảo kế hoạch 28 điểm của Mỹ được công bố, cả Ukraine, Nga và lãnh đạo nhiều nước châu Âu đã bày tỏ quan điểm, với những góc nhìn rất khác nhau.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho rằng kế hoạch này còn nhiều điểm có lợi cho Nga. Nhà lãnh đạo 47 tuổi nhấn mạnh vào mong muốn đối xử công bằng nhưng cũng cam kết “làm việc bình tĩnh” với Washington và các đối tác khác.

“Hiện tại, áp lực lên Ukraine là một trong những áp lực nặng nề nhất”, ông Zelensky nói trong bài phát biểu được ghi âm. “Ukraine giờ đây có thể phải đối mặt với một lựa chọn rất khó khăn, hoặc là mất đi phẩm giá của mình, hoặc là nguy cơ mất đi một đối tác chủ chốt”. Tổng thống Ukraine cho biết thêm Ukraine “sẽ có đề xuất và chỉnh sửa riêng”, hàm ý rằng Kiev không muốn bị đặt vào thế phải tiếp nhận một kế hoạch đã hoàn chỉnh mà không có không gian đàm phán.

Từ phía Nga, phản ứng ban đầu cho thấy sự thận trọng. Người phát ngôn Điện Kremlin cho biết Moscow “không thấy điều gì quá mới”, song không loại trừ khả năng một số nội dung có thể trở thành nền tảng cho đối thoại trong tương lai nếu được xây dựng thỏa đáng. Tổng thống Vladimir Putin đánh giá kế hoạch này mang một số nét tương đồng với những nội dung từng được hai bên thảo luận và cho rằng nó “cũng có thể tạo cơ sở cho một giải pháp hòa bình cuối cùng”. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh mọi đề xuất muốn khả thi đều cần tính đến “thực tế trên thực địa” và lợi ích lâu dài của Nga.

Các quốc gia EU đón nhận kế hoạch với tâm thế kỳ vọng pha lẫn lo ngại. Nhiều nước NATO, đặc biệt nhóm E3 gồm Anh, Pháp và Đức, bày tỏ quan điểm rằng bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào cũng cần dựa trên sự tham vấn rộng rãi, tránh việc một vài điều khoản bị xem là gây bất lợi cho Kiev về chủ quyền hay cấu trúc an ninh. Một số nhà ngoại giao châu Âu còn hy vọng rằng tiến trình này, nếu được triển khai thận trọng, có thể giảm nguy cơ căng thẳng lan rộng trên lục địa.

Các nhà lãnh đạo EU, Đức, Pháp, Anh, Canada, Hà Lan, Tây Ban Nha, Phần Lan, Ý, Nhật Bản và Na Uy đã gặp nhau bên lề Hội nghị G20 tại Nam Phi để bàn thêm về kế hoạch này và đưa ra một tuyên bố chung. “Bản dự thảo ban đầu của kế hoạch 28 điểm bao gồm những yếu tố quan trọng thiết yếu cho một nền hòa bình công bằng và lâu dài”, tuyên bố chung cho biết. “Do đó, chúng tôi tin rằng bản dự thảo này là một cơ sở cần được tiếp tục hoàn thiện”.

Bên ngoài châu Âu, Liên hợp quốc và Trung Quốc giữ quan điểm thận trọng. Liên hợp quốc nhấn mạnh mọi sáng kiến hòa bình cần phù hợp với luật pháp quốc tế và bảo đảm hòa bình bền vững. Trung Quốc tiếp tục ủng hộ đối thoại trực tiếp và tránh những biện pháp khiến tình hình leo thang, đồng thời nhắc lại lập trường rằng mọi giải pháp chỉ bền vững khi đáp ứng được lợi ích an ninh của tất cả các bên.

Triển vọng hòa bình ló dạng

Theo giới quan sát, tuy còn nhiều thách thức, đặc biệt là sự phản đối từ phía Ukraine và những lo ngại rằng việc tái cấu trúc an ninh có thể khiến một số nước NATO phải gánh vác trách nhiệm lớn hơn trong dài hạn, kế hoạch này vẫn có thể xem như một cú “bẻ ghi” dứt khoát nhất mở ra triển vọng hòa bình cho Ukraine.

Trung tâm Nghiên cứu chiến lược và quốc tế (CSIS) cho rằng kế hoạch 28 điểm là một tất yếu đối với tình hình Ukraine hiện nay. Các phân tích của CSIS nhận định kế hoạch của Mỹ có khả năng cao sẽ mở ra một lối rẽ tới hòa bình. Theo CSIS, bằng cách đưa ra một lộ trình rõ ràng để tái hòa nhập kinh tế và trở thành thành viên G8, đề xuất này thực sự loại bỏ những đòn bẩy kinh tế mà phương Tây đã sử dụng để kiềm chế Nga. Vì thế, về mặt chiến lược, “điều này tạo ra khả năng cao là Điện Kremlin sẽ đồng ý với các điều khoản ban đầu, vì kế hoạch hòa bình mang lại cho họ một chiến thắng chiến lược mà không phải trả thêm chi phí quân sự”.

“Kế hoạch hòa bình là bước đầu tiên để đưa Nga vào bàn đàm phán. Điều nên làm bây giờ là các nhà ngoại giao từ khắp châu Âu sẽ làm việc với Nhà Trắng để vạch ra cách tốt nhất để thỏa hiệp với Tổng thống Putin... Thực tế là, 60% các cuộc chiến tranh đều kết thúc bằng một hình thức thỏa hiệp nào đó, đặc biệt là khi không có con đường rõ ràng nào dẫn đến chiến thắng trên chiến trường”, CSIS kết luận.

Trong khi đó, Rand Corporation - tập đoàn tư vấn chính sách chiến lược hàng đầu của Mỹ - cũng cho rằng xung đột tại Ukraine đang đi vào giai đoạn bế tắc chiến lược, do đó, một khuôn khổ hòa bình có tính hệ thống, dù chưa hoàn hảo, có thể sẽ được các bên cân nhắc như giải pháp “ít bất lợi hơn” so với kéo dài chiến sự.

Quỹ Carnegie vì hòa bình quốc tế, một trung tâm nghiên cứu chính sách đối ngoại hàng đầu thế giới, thì nhận định, Moscow có thể coi kế hoạch 28 điểm như cơ sở đàm phán nếu các điều khoản thể hiện sự tôn trọng lợi ích an ninh của Nga và tạo điều kiện cho họ có thể giải thích với dư luận trong nước. Ngược lại, Kiev có thể phải cân nhắc kỹ lưỡng các điều khoản liên quan hiến pháp, chủ quyền và cam kết quốc phòng, nhưng đây vẫn là cơ sở đáng chú ý nhất để hướng tới hòa bình tại Ukraine.

Chung quan điểm, Viện Nghiên cứu Observer Resthearch Foundation (Ấn Độ) nhận định kế hoạch 28 điểm “có thể là khởi điểm cho một cuộc đối thoại rộng hơn”, miễn là các điều khoản được điều chỉnh linh hoạt để phù hợp với lợi ích của các bên.

Từ các đánh giá trên, có thể thấy kế hoạch mà Mỹ đề xuất đang mở ra lộ trình có tính cấu trúc nhất kể từ khi xung đột Nga - Ukraine bùng phát để các bên cùng xem xét, thay vì chỉ dừng ở những tuyên bố chính trị chung chung. Và, điểm đáng chú ý là Tổng thống Donald Trump khẳng định đây “không phải đề xuất cuối cùng”, mà chỉ là nền tảng ban đầu để các bên tiếp tục thương lượng và điều chỉnh. Tuyên bố này mở ra dư địa linh hoạt để kế hoạch có thể phát triển theo hướng dung hòa lợi ích giữa các bên liên quan.

Được biết, các quan chức cấp cao của Mỹ, Ukraine cùng những cố vấn an ninh quốc gia từ Pháp, Anh và Đức sẽ nhóm họp tại Geneva từ ngày 23/11 để thảo luận về kế hoạch hòa bình do Washington đề xuất. Nếu các kênh đối thoại kiểu này được duy trì và các điều khoản được điều chỉnh phù hợp thực tế chiến trường cũng như yêu cầu an ninh của Nga, Ukraine và châu Âu, thì kế hoạch 28 điểm rất có thể sẽ trở thành nền tảng dẫn đến một thỏa thuận hòa bình bền vững.