Ma túy từng được khủng bố IS tin dùng

Trong thập kỷ qua, amphetamine fenethylline, được biết đến rộng rãi với tên thương hiệu Captagon, ngày càng trở thành loại ma túy được giới trẻ ở các quốc gia vùng Vịnh Arab và đặc biệt là ở Arab Saudi lựa chọn.

 Nhu cầu ngày càng tăng đã thúc đẩy hoạt động buôn bán ma túy bất hợp pháp ngày càng phát triển, hàng thường đi từ Lebanon và Syria đến Jordan, sau đó đến các quốc gia vùng Vịnh. Trong khi các báo cáo về các vụ thu giữ ma túy quy mô lớn là phổ biến, các cuộc trấn áp đã không làm suy yếu được ngành công nghiệp bất hợp pháp trị giá hàng tỷ đô la này.

Mặc dù những nỗ lực rõ ràng đang được thực hiện để hạn chế nguồn cung của chất cấm này, nhưng vẫn chưa đủ. Có vẻ như những người trẻ bất mãn phải đối mặt với tỷ lệ thất nghiệp cao và một số cơ quan xã hội đã chuyển sang sử dụng loại thuốc này như một biện pháp đối phó. Nhưng bất chấp hoàn cảnh xung quanh việc buôn lậu và tiêu thụ Captagon, tình hình này đã tạo ra một vấn đề không mong muốn đối với các chính phủ và cơ quan an ninh trên khắp vùng Vịnh.

Captagon là gì?

Captagon là một loại thuốc sản xuất trong phòng thí nghiệm được tổng hợp lần đầu tiên vào những năm 1960. Khi dùng, quá trình trao đổi chất của cơ thể sẽ phân hủy thuốc thành amphetamine và một phân tử khác gọi là theophylline. Người dùng cho biết dùng thuốc mang lại cảm giác sảng khoái. Một người trẻ mô tả cảm giác như “Tôi sở hữu cả thế giới”, trong khi một người dùng khác nói: “Tôi không còn sợ hãi nữa sau khi dùng Captagon”.

Đến những năm 1980, hầu hết các quốc gia đã cấm loại thuốc này sau khi xác định rằng việc sử dụng lâu dài có thể gây trầm cảm nặng, thiếu ngủ, các bệnh về tim và máu cũng như suy dinh dưỡng. Tuy nhiên, theo một chuyên gia, loại thuốc này có thể được sản xuất dễ dàng chỉ với “kiến thức cơ bản về hóa học và một số quy mô”. Cũng dễ dàng sản xuất những viên thuốc được bán dưới dạng Captagon, nhưng thường được làm bằng amphetamine và caffeine.

Người dùng là ai và tại sao?

Nhu cầu về Captagon tăng lên ở Trung Đông trong thời gian tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) đang mở rộng lãnh thổ ở Syria, khoảng 10 năm trước. Các thủ lĩnh IS sẽ phân phát thuốc Captagon cho các chiến binh của nhóm trước trận chiến để gây phê mang lại cho họ năng lượng và sự tập trung cao độ. Loại ma túy này nhanh chóng lan sang các nhóm chiến binh khác, bao gồm cả lực lượng dân quân ủng hộ chế độ cựu Tổng thống Assad trong Nội chiến Syria.

Từ Syria, ma túy này được buôn lậu sang Arab Saudi và các quốc gia vùng Vịnh khác, nơi nó thường được các học sinh chuẩn bị đi thi sử dụng. Và có thể ngoài việc được sử dụng cho mục đích học tập và giải trí, nó còn được những sinh viên mới tốt nghiệp sử dụng, những người đã chuyển sang sử dụng ma túy như một phương tiện để đối phó với căng thẳng về tình trạng thất nghiệp, tỷ lệ thất nghiệp ở mức gần 29% vào năm 2024 đối với Arab Saudi.

Mặc dù dữ liệu về việc sử dụng và người dùng Captagon vẫn còn ít, Arab Saudi rõ ràng là quốc gia có số lượng người dùng Captagon cao nhất; nhưng sự phổ biến của loại thuốc này cũng đang gia tăng ở các quốc gia vùng Vịnh khác.

Mặc dù nhiều thanh niên ở Arab Saudi và các quốc gia vùng Vịnh khác hút cần sa, có lẽ vì chất nghiện có sẵn và được coi là ít gây nghiện hơn các loại ma túy khác, việc sử dụng Captagon ngày càng được ưa chuộng, một phần vì thuốc cũng tương đối rẻ, được bán với giá từ 10 đến 20 USD mỗi viên thuốc. Bất chấp việc Arab Saudi nới lỏng một số hạn chế xã hội trong vài năm qua, cuộc sống của thanh niên Arab Saudi thường rất nhàm chán, khiến một số người sử dụng ma túy như một cách để trút giận, thư giãn và giải trí.

“Ma túy đang hủy hoại gia đình, đạo đức chúng tôi”

Mặc dù chính phủ Syria thỉnh thoảng tuyên bố trấn áp hoạt động buôn bán ma túy, nhưng Syria dường như là một trong những nhà sản xuất chính thuốc Captagon, mặc dù nước này phủ nhận cáo buộc trên. Phong trào Hồi giáo Hezbollah ở Lebanon, đồng minh thân cận của chế độ cựu Tổng thống Assad, cũng được cho là nhà sản xuất ma túy lớn, mặc dù họ cũng phủ nhận cáo buộc này.

Một nghiên cứu lưu ý rằng, phần lớn hoạt động sản xuất Captagon diễn ra dọc biên giới Syria-Lebanon, nơi có nhiều nhà máy. Theo nghiên cứu, Sư đoàn 4 của Quân đội Syria và Hezbollah đã hợp tác trong nỗ lực làm công việc bất hợp pháp này, họ tuyển dụng cư dân của những ngôi làng nhỏ trong khu vực, những người có ít cơ hội việc làm dành cho họ. Và các nhóm chiến binh khác, chẳng hạn như nhóm cực đoan Hay'at Tahrir al-Sham có trụ sở tại Syria, cũng được cho là có liên quan đến việc sản xuất Captagon.

Từ Syria và Lebanon, thuốc Captagon sau đó thường được buôn lậu bằng đường bộ tới Jordan và từ đó đến các quốc gia vùng Vịnh - mặc dù một số lô hàng cũng được vận chuyển bằng đường hàng không và đường biển, thường được giấu trong hoặc cùng với các sản phẩm khác. Jordan ngày càng trở thành chiến trường trong cuộc chiến ngăn chặn hoạt động buôn bán bất hợp pháp này.

Chỉ riêng từ tháng 1 đến tháng 4/ 2025, quân đội Jordan đã thu giữ 17 triệu viên Captagon, tăng từ mức 15,5 triệu của cả năm 2024. Và vào cuối tháng 1/2025, quân đội Jordan đã giao tranh ác liệt dọc biên giới Jordan-Syria, dẫn đến hậu quả là cái chết của 27 kẻ buôn lậu trong quân đội Jordan được cho là đã thực hiện những thay đổi đối với quy tắc giao tranh sau khi một sĩ quan bị bọn buôn lậu giết chết ngay trước vụ việc này, thiết lập chính sách "bắn giết" dọc biên giới.

Việc buôn bán ma túy hiện đã trở thành một kiểu kinh doanh tội phạm lớn. Một quan chức Quân đội Jordan ước tính có 160 nhóm hoạt động ở miền nam Syria và sử dụng máy bay không người lái cũng như các phương tiện tùy chỉnh trong các hoạt động buôn lậu của chúng. Nhưng số ma túy này không chỉ được chuyển đến vùng Vịnh; một số thanh niên Jordan cũng nghiện Captagon. Và bệnh viện al-Rashid ở Amman ngày càng trở thành trung tâm chính điều trị những người nghiện Captagon đến từ Jordan và các nước vùng Vịnh. Như một quan chức quân đội Jordan đã nói: “Ma túy đang hủy hoại gia đình, đạo đức và giá trị của chúng tôi”.

Một hậu quả khác của việc buôn bán ma túy bất hợp pháp là  vấn đề kinh tế. Ví như, buôn lậu Captagon đã khiến Arab Saudi tạm thời cấm nhập khẩu trái cây và rau quả từ Lebanon vì chính quyền Arab Saudi trước đây đã tìm thấy số lượng lớn thuốc Captagon trong những sản phẩm đó. Vào tháng 4/2025, các quan chức hải quan Arab Saudi tại thành phố cảng Jeddah đã thu giữ hơn 5 triệu viên thuốc giấu trong quả lựu.

Mặc dù một số nguồn tin cho biết những quả lựu này đến từ Syria (cho thấy chính phủ Syria đã nhúng tay vào hoạt động này), nhưng chính quyền Arab Saudi đã đổ lỗi hoàn toàn cho Lebanon, chắc chắn là do chính phủ Arab Saudi có ác cảm với Hezbollah, lực lượng đóng vai trò lớn trong chính trị Lebanon. Lệnh cấm của Saudi đối với các sản phẩm nông nghiệp của Lebanon cũng gần như trùng hợp với việc nước này trục xuất các nhà ngoại giao Lebanon, cho thấy rằng chính trị đóng một vai trò trong chính sách chống buôn bán ma túy này.

Một nhà nghiên cứu cho rằng người Saudi không muốn đổ lỗi cho Syria về vụ quả lựu do những cân nhắc chính trị trong khu vực. Cùng với các quốc gia vùng Vịnh khác - đặc biệt là Tiểu Vương quốc Arab Thống nhất  (UAE) và Bahrain - đang trong quá trình làm tan băng mối quan hệ với Damascus, Lebanon nổi lên như vật tế thần chính cho hoạt động buôn bán ma túy, mặc dù thực tế là Syria gần như chắc chắn có liên quan sâu sắc đến hoạt động sản xuất và buôn lậu. Và lệnh cấm nhập khẩu từ Lebanon được đưa ra vào thời điểm nền kinh tế Lebanon đang rơi vào vòng xoáy đi xuống, điều này được cho là khiến vấn đề trở nên tồi tệ hơn, không chỉ trong lĩnh vực nông nghiệp mà còn trong lĩnh vực ngân hàng, vì nước này đang rất thiếu nguồn vốn nước ngoài.

Các cuộc đàn áp của Arab Saudi có tác dụng hạn chế

Chính quyền Saudi tiếp tục báo cáo các vụ bắt giữ Captagon tại các cửa khẩu biên giới đất liền, sân bay và cảng biển. Vào cuối tháng 8/2025, chính quyền Saudi cho biết họ đã thu giữ 46 triệu viên amphetamine - rất có thể là Captagon - được giấu trong các chuyến hàng bột mỳ đi qua Cảng khô Riyadh. Người phát ngôn của Tổng cục Kiểm soát ma túy Arab Saudi cho rằng đây là “hoạt động lớn nhất thuộc loại này nhằm buôn lậu lượng ma túy này vào Vương quốc Arab Saudi”.

Trong khi đó, tại UAE, vào tháng 5/2024, nhà chức trách đã chặn 5,7 triệu viên Captagon được giấu bên trong hộp đựng thực phẩm. Nhưng những vụ bắt giữ này vẫn chưa có tác dụng nhiều trong việc ngăn chặn dòng ma túy chảy vào vương quốc. Tình huống này giống như những vụ thu giữ cocaine lớn do chính quyền Hoa Kỳ thực hiện vào những năm 1980 và 1990, ở chỗ cả hai đều tạo ra những tiêu đề hay và nêu bật sự cảnh giác của các quan chức, nhưng lại có ít tác động tổng thể đến vấn đề. Đối với mỗi vụ bắt giữ lớn, chắc chắn sẽ có nhiều chuyến hàng lớn khác được thông qua.