Lò lửa Trung Đông và chính sách “ngoại giao pháo hạm”

Mục tiêu không đạt

Trong bài phát biểu dài 20 phút tại sảnh Cross của Nhà Trắng, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã trình bày lời giải thích mạch lạc và ôn hòa nhất về lý do ông phát động chiến tranh, lập luận rằng ông không thể cho phép “những kẻ khủng bố” ở Iran sở hữu vũ khí hạt nhân sau 47 năm đe dọa Mỹ. Ông giải thích về sự thất bại của ngoại giao và cuộc đàn áp của chính quyền Iran đối với người biểu tình (được cho là do nước ngoài tài trợ), dựa vào lợi thế chính trị tốt nhất của ông: thể hiện sức mạnh. Những lập luận như vậy có thể thuyết phục hơn 1 tháng trước, khi ông Trump phát động cuộc tấn công.

Trong bài phát biểu, ông Trump đã đưa ra lập luận rằng các tài sản quân sự của Iran; khả năng gây ra sự tàn phá trong khu vực và mối đe dọa của nó đối với Mỹ và các đồng minh đã bị xóa sổ bởi một chiến dịch không kích dữ dội của Mỹ và Israel. Hiện tại, không ai ngoài cuộc có thể biết được quy mô thiệt hại đó và liệu nó có gây ra những rạn nứt chính trị có thể làm suy yếu hoặc thậm chí lật đổ chế độ của Iran theo thời gian hay không.

Thế nhưng, ngay khi ông Trump bước lên bục phát biểu tại Nhà Trắng để ca ngợi những thành công quân sự trong cuộc chiến, máy bay không người lái và tên lửa của Iran vẫn tiếp tục dội xuống các khu vực mục tiêu Mỹ tại các quốc gia đồng minh ở Trung Đông như Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Saudi Arabia, Bahrain.

Trong số đó, UAE hứng chịu hậu quả nặng nề nhất: từ một nơi trú ẩn an toàn hào nhoáng đã bị tổn hại nghiêm trọng sau một tháng bị tấn công dồn dập với gần 500 tên lửa và hơn 2.000 máy bay không người lái tấn công của Iran. Chỉ vài phút trước khi ông Trump nhấn mạnh những chiến thắng “nhanh chóng, áp đảo” mà ông cho rằng đã làm suy yếu khả năng quân sự của Iran, các quan chức quốc phòng ở quốc gia Vùng Vịnh này đã báo cáo rằng hệ thống phòng không của họ một lần nữa đang chống lại nhiều mối đe dọa từ tên lửa và máy bay không người lái.

Rõ ràng, bất chấp hơn một tháng bị tấn công dữ dội bởi các cuộc không kích của Mỹ và Israel, Iran dù được cho là đang suy yếu vẫn có thể tấn công hiệu quả cả Israel và các nước láng giềng Arab Vùng Vịnh. Nó chứng minh rằng sau hơn một tháng tấn công Iran, Mỹ không đạt được bất cứ mục tiêu nào trong các mục tiêu được xác định từ đầu cuộc chiến.

Mỹ tuyên bố sẽ “loại bỏ mối đe dọa tên lửa và máy bay không người lái của Iran”, nhưng Tehran vẫn duy trì khả năng, dù ở mức độ khiêm tốn, tấn công Israel và các nước Vùng Vịnh, gây ra nỗi sợ hãi, thiệt hại và một số ít thương vong. Truyền thông phương Tây cho biết Mỹ chỉ có thể xác định chắc chắn rằng họ đã phá hủy khoảng một phần ba kho tên lửa của Iran. Rồi, ông Trump cũng từng đưa ra mục tiêu “ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân”. Trong 5 tuần qua, một loạt địa điểm hạt nhân của Iran đã bị nhắm mục tiêu, khiến việc chế tạo bom trở nên bất khả thi, nhưng vật liệu hạt nhân vẫn còn đó, có lẽ tại một địa điểm ở Isfahan.

Ngày 1/4, ông Trump tuyên bố ông "không quan tâm" đến điều này vì nó "nằm sâu dưới lòng đất" tại một địa điểm được giám sát bằng vệ tinh. Đối với mục tiêu “phá hủy hải quân, không quân Iran, và chấm dứt các mối đe dọa đối với hoạt động vận chuyển hàng hải”, hiện tại cho thấy hải quân Iran vẫn đang hoạt động hiệu quả với việc phong tỏa gần như hoàn toàn eo biển Hormuz. Còn nói về mục tiêu “thay đổi chế độ” ở Iran thì càng không thể nói là thành công, với việc những người thay thế các lãnh đạo Iran chủ chốt bị sát hại còn cứng rắn hơn.

Ngày 2/4, Trung tá Ebrahim Zolfaqari - người phát ngôn Bộ Tư lệnh Trung tâm Khatam al-Anbiya - khẳng định Tehran sẽ tiến hành các cuộc tấn công “hủy diệt” cho đến khi đối phương “bị bẽ bàng, nhục nhã và buộc phải hạ vũ khí”.

Những lời khẳng định của ông Trump rằng “các mục tiêu chiến lược cốt lõi” của ông “sắp hoàn thành” và chiến tranh Iran có thể kết thúc trong vòng 2 hoặc 3 tuần tới cũng không mang lại nhiều sự an tâm cho khu vực Vùng Vịnh giàu dầu khí, vốn đang gánh chịu thiệt hại hàng trăm triệu USD mỗi ngày do xuất khẩu dầu khí bị chặn.

Tầm nhìn về sự kết thúc chiến tranh đó, như các quốc gia Vùng Vịnh và phần còn lại của thế giới đang dần nhận ra, có thể sẽ để lại một Iran còn cứng rắn hơn nữa, với khả năng tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái, cũng như tiềm năng hạt nhân, tiếp tục đe dọa, nếu không muốn nói là nhắm mục tiêu, vào cơ sở hạ tầng năng lượng dễ bị tổn thương của khu vực.

Mỹ “rút lui”, Vùng Vịnh lo âu

Lời kêu gọi của ông Trump đối với các quốc gia khác "hãy đi đầu" trong việc bảo đảm an ninh eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển năng lượng thiết yếu mà Iran đã phong tỏa kể từ khi bắt đầu các cuộc tấn công của Mỹ và Israel - là một sự thừa nhận ngầm rằng Tehran cũng sẽ nắm quyền kiểm soát tuyến đường thủy này một khi cuộc chiến với Mỹ kết thúc.

Kịch bản như vậy sẽ là một thắng lợi chiến lược to lớn cho Iran và có khả năng mang lại lợi nhuận khổng lồ. Hiện tại, Iran - mà ông Trump khẳng định là "ít cực đoan hơn và hợp lý hơn nhiều" so với trước đây - đã phê duyệt các kế hoạch về việc điều tiết và áp đặt phí đường thủy đối với một số tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Nếu các kế hoạch này được thực hiện, nó sẽ củng cố quyền kiểm soát của Tehran và mở ra một nguồn thu khổng lồ và rất cần thiết cho Iran, lên tới vài triệu USD mỗi tàu chở dầu, điều mà Iran không có được trước khi cuộc chiến với Mỹ và Israel nổ ra.

Trên khắp các quốc gia Arab Vùng Vịnh, nhiều quốc gia trong số đó đã cảnh báo Washington về hậu quả của việc gây chiến với Iran, có những quan điểm khác nhau về việc chiến dịch của Mỹ và Israel nên tiếp tục hay kết thúc.

Các quan chức tại Saudi Arabia, đối thủ lâu năm của Iran trong khu vực, đang thúc ép phải làm suy yếu khả năng tên lửa và máy bay không người lái của Iran càng nhiều càng tốt trước khi Mỹ rút quân, nhằm loại bỏ bất kỳ mối đe dọa nào từ Iran trong tương lai. Trong khi đó, UAE tin rằng, sẽ "khó" để khu vực tiếp tục sống chung với chương trình tên lửa và máy bay không người lái của Iran.

Qatar, quốc gia sở hữu một trong những trữ lượng khí đốt tự nhiên lớn nhất thế giới và duy trì một cơ sở hạ tầng rộng lớn nhưng dễ bị tổn thương để khai thác, đã có lập trường hòa giải hơn nhiều, kêu gọi giảm leo thang ngay lập tức và nhanh chóng khôi phục hoạt động kinh doanh.

Cả hai bên trong cuộc tranh luận giữa các đồng minh Vùng Vịnh của Mỹ dường như sẽ không đạt được điều mình muốn. Trong bài phát biểu tại Nhà Trắng, ông Trump tuyên bố rằng việc ném bom Iran sẽ tiếp tục, nhằm làm suy yếu hơn nữa sức mạnh quân sự của nước này. Nhưng, thật khó để tưởng tượng làm thế nào thêm vài tuần tấn công nữa có thể hoàn toàn tước đoạt kho tên lửa và máy bay không người lái hoặc khả năng sản xuất của một Iran kiên cường.

Tương tự, việc kéo dài cuộc chiến với Iran thêm vài tuần, điều mà ông Trump khẳng định có thể “ném bom cho họ trở lại thời kỳ đồ đá”, khiến mối đe dọa leo thang và trả đũa gây thiệt hại từ phía Iran đối với các nước láng giềng Vùng Vịnh vẫn luôn hiện hữu trong khu vực. Trong khi đó, đối mặt với sự bất mãn ngày càng tăng của công chúng Mỹ và áp lực từ thị trường tài chính lo lắng, ông Trump đang ở thế “phòng thủ” và không có chiến lược rút lui rõ ràng, dường như đang tìm cách giữ thể diện cho cuộc phiêu lưu ở Iran của mình, ngay cả khi điều đó có nghĩa là để lại một mớ hỗn độn khu vực cho người khác giải quyết.

Đồng minh rạn nứt nghiêm trọng

Trước khi có bài phát biểu tô hồng cuộc chiến Iran, Tổng thống Trump đã công kích mạnh mẽ các quốc gia châu Âu từ chối tham gia cuộc chiến chống Iran của ông, đặc biệt là Anh và Pháp, trong bối cảnh quan hệ xuyên Đại Tây Dương xấu đi do cuộc xung đột leo thang gây thiệt hại nặng nề cho nền kinh tế toàn cầu.

Trên trang mạng xã hội Truth Social của mình, Tổng thống Mỹ đã nói với các chính phủ lo ngại về giá nhiên liệu rằng hãy “tự đi lấy dầu” bằng vũ lực từ Vùng Vịnh, những bình luận này đã đẩy giá dầu lên cao hơn nữa. Ông Trump cũng nói với các phóng viên rằng, trách nhiệm giữ cho eo biển Hormuz mở sẽ thuộc về các quốc gia phụ thuộc vào nó. “Đó không phải là việc của chúng tôi... Đó sẽ là việc của bất cứ ai đang sử dụng eo biển”.

Trong một thăm dò về sự phản đối của châu Âu đối với cuộc chiến, hôm 31/3 đã có thông tin tiết lộ rằng Pháp đã chặn máy bay Israel mang vũ khí qua không phận của mình, trong khi Italy từ chối cho phép vào phút chót máy bay ném bom của Mỹ hạ cánh xuống Sicily. Tây Ban Nha đã từ chối việc Mỹ sử dụng các căn cứ và không phận của mình cho cuộc chiến, và hôm 31/3, Bộ trưởng Quốc phòng Tây Ban Nha cho biết nước này sẽ không "chấp nhận những lời giảng giải từ bất kỳ ai". Trong khi đó, Anh đã cho phép Mỹ sử dụng các căn cứ của mình cho một cuộc chiến mà chính phủ nước này cho là bất hợp pháp.

Sự rạn nứt chưa dừng lại đó. Ngày 2/4 CNN đưa tin Tổng thống Trump trong 2 cuộc phỏng vấn mới đây đã gợi ý rằng ông đang cân nhắc việc rút Mỹ khỏi NATO sau khi liên tục chỉ trích việc thiếu sự ủng hộ từ các thành viên NATO đối với cuộc chiến tranh Iran.

Khi được tờ báo cánh hữu The Telegraph của Anh hỏi trong một cuộc phỏng vấn được đăng tải ngày 1/4, liệu ông có xem xét lại tư cách thành viên của Mỹ trong NATO sau chiến tranh hay không, ông Trump nói: “Ồ vâng, tôi sẽ nói (việc đó) không cần xem xét lại nữa. Tôi chưa bao giờ bị NATO thuyết phục. Tôi luôn biết họ chỉ là hổ giấy”. Ông tiếp tục khẳng định trong một cuộc phỏng vấn với hãng tin Reuters rằng “hoàn toàn” đang cân nhắc việc rút Mỹ khỏi NATO. Và, trong bài phát biểu hôm 1/4, ông tiếp tục chỉ trích liên minh quân sự này vì không tham gia cuộc chiến cũng như không hăng hái mở cửa eo biển Hormuz theo sự vận động của ông.

Vấn đề là ông Trump sẽ rút Mỹ khỏi NATO bằng cách nào. Theo một báo cáo của Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội, việc liệu ông Trump có thể rút Mỹ khỏi liên minh quân sự mà không cần sự chấp thuận của Quốc hội hay không phụ thuộc vào phân tích của tòa án.

Dù ông Trump tuyên bố rằng ông có thể rút Mỹ khỏi liên minh, một đạo luật được Quốc hội thông qua năm 2023 quy định rằng động thái này sẽ cần sự tư vấn và chấp thuận của Thượng viện hoặc một đạo luật của Quốc hội. Trong một cuộc phỏng vấn với chương trình “This Week” của ABC tháng trước, Thượng nghị sĩ Thom Tillis, người đứng đầu đảng Cộng hòa trong Nhóm quan sát NATO lưỡng đảng của Thượng viện, cho biết việc ông Trump có thể rút khỏi NATO mà không cần Quốc hội là “không đúng sự thật”. Ông nói: “Tổng thống Mỹ không thể rút khỏi NATO. Tuy nhiên, nói như vậy, tổng thống có thể làm cho liên minh trở nên vô hiệu về mặt chức năng nếu ông ấy muốn”.