Liên hợp quốc tìm người kế nhiệm Tổng Thư ký Antonio Guterres: Cuộc đua ngắn hay dài nhất?

Cuộc “phỏng vấn xin việc” khó nhất

Mỗi ứng viên được sắp xếp một phiên kéo dài 3 tiếng đồng hồ, trong đó mỗi câu hỏi từ đại diện các nước thành viên và xã hội dân sự đôi khi gói ghém tới 5 vấn đề khác nhau và thời gian trả lời chỉ vỏn vẹn 2 phút. Đây là bài kiểm tra không chỉ về chính sách, mà còn về bản lĩnh, tầm nhìn và khả năng cân bằng giữa các kỳ vọng trái chiều của gần 200 quốc gia thành viên.

Bà Michelle Bachelet, cựu Tổng thống 2 nhiệm kỳ của Chile và nguyên Cao ủy Nhân quyền Liên hợp quốc (LHQ), mở màn phiên đối thoại đầu tiên bằng một bài phát biểu giàu xúc động. Bà dẫn ra chính câu chuyện đời mình - vụ đảo chính quân sự năm 1973 tại Chile, cha bà bị bắt giam, rồi hành trình đất nước trở lại với dân chủ - như một minh chứng sống cho sức mạnh của đối thoại và các định chế đa phương.

“LHQ vẫn là nơi duy nhất trên Trái đất, nơi mọi quốc gia, dù lớn hay nhỏ, dù hùng mạnh hay dễ tổn thương, đều có thể nói chuyện với nhau”, bà khẳng định. Trên hồ sơ biến đổi khí hậu - lĩnh vực mà bà được đánh giá nổi bật - Bachelet không ngại gọi thẳng đây là “vấn đề sinh tồn”, đồng thời phê phán sự bất công khi các quốc gia đang phát triển mang nợ phải bỏ tiền thích ứng với những hậu quả mà họ không phải tác nhân gây ra. Bà cũng khẳng định rằng, trước vấn đề như vậy, “im lặng không phải là lựa chọn”.

Ông Rafael Grossi, Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng nguyên tử Quốc tế (IAEA), chọn lối vào thẳng thắn và thực dụng. Ngay trong lời mở đầu, ông đặt thẳng vấn đề: LHQ đang dần mất vị thế trong các tiến trình gìn giữ hòa bình, an ninh toàn cầu và tái lập vị thế đó phải là ưu tiên số 1 của người kế nhiệm Tổng Thư ký Guterres. Ông nhiều lần viện dẫn kinh nghiệm lãnh đạo IAEA - cơ quan phải thường xuyên xử lý các hồ sơ nhạy cảm giữa các cường quốc - để lập luận rằng mình đã qua thử thách thực tế. Trước câu hỏi của Thụy Sĩ và Iran về khả năng đứng vững trước sức ép chính trị, ông Grossi cam kết thực hành sự vô tư với mọi bên và nhấn mạnh rằng LHQ phải làm việc “từ cơ sở, không phải từ tháp ngà”.

Bà Rebeca Grynspan, Tổng thư ký Hội nghị Thương mại và Phát triển LHQ (UNCTAD) và cựu Phó Tổng thống Costa Rica, được nhiều nhà ngoại giao đánh giá là có màn trình diễn năng lượng và thực chất nhất trong 2 ngày đối thoại. Bà phác họa một hình mẫu lãnh đạo sẵn sàng chấp nhận rủi ro: “Tôi sẽ là người đầu tiên nhấc máy. Tôi sẽ đến những nơi đang có chiến tranh. Tôi sẽ nói chuyện với mọi phía. Tôi sẽ đề xuất 10 ý tưởng dù biết có thể thất bại, và tôi sẽ chấp nhận cái giá của thất bại rồi tiếp tục”. Bà cũng chỉ trích LHQ đang quá “thận trọng né tránh rủi ro” và nhắc đến việc bà từng tham gia môi giới thỏa thuận ngũ cốc Biển Đen như một minh chứng cho mô hình hòa giải linh hoạt, quy mô nhỏ mà bà muốn đưa trở lại văn phòng Tổng thư ký.

Ông Macky Sall, cựu Tổng thống Senegal, là ứng viên duy nhất đại diện cho châu Phi trong cuộc đua lần này. Ông đặt trọng tâm vào tiếng nói của Nam bán cầu và nhu cầu cải tổ quản trị toàn cầu để bảo đảm sự công bằng hơn cho các nước đang phát triển. Nếu được chọn, ông Sall cho biết ông sẽ là “người xây dựng cầu nối” và ưu tiên hàng đầu của ông là “góp phần khôi phục lòng tin, xoa dịu căng thẳng, giảm sự chia rẽ và thổi luồng hy vọng mới vào hành động tập thể”. Theo giới quan sát, đây là một thông điệp nhận được sự đồng cảm từ nhiều quốc gia, nhưng chưa đủ để tạo bước ngoặt trong thực tế vận động.

Phía trước còn nhiều biến số

Những gì diễn ra trong khán phòng các ngày 21 và 22/4 chỉ là một phần của bức tranh. Phần quan trọng hơn nằm ở Hội đồng Bảo an LHQ, nơi 15 thành viên - đặc biệt là 5 thành viên thường trực có quyền phủ quyết - sẽ quyết định ai được tiến cử lên Đại Hội đồng phê chuẩn. Các vòng bỏ phiếu thăm dò dự kiến bắt đầu từ cuối tháng 7/2026, lần lượt dưới 4 chủ tịch luân phiên: CHDC Congo (tháng 7), Đan Mạch (tháng 8), Pháp (tháng 9) và Hy Lạp (tháng 10). Quyết định cuối cùng thường được chốt trong khoảng từ tháng 8 đến tháng 10.

Truyền thông thế giới cho rằng, nếu nhìn vào “thế trận” hiện tại, bà Bachelet và ông Sall đang ở thế bất lợi rõ rệt. Bà Bachelet mất đi sự ủng hộ của chính quốc gia mình khi Chile rút đề cử vào ngày 25/3/2026; bà hiện chỉ còn dựa vào Brazil và Mexico, trong khi đối mặt với sự phản đối từ phía Mỹ, nơi các nghị sĩ Cộng hòa đã công khai yêu cầu Ngoại trưởng Marco Rubio chặn đứng ứng cử của bà. Ông Sall còn bất lợi hơn: ông chỉ được duy nhất Burundi đề cử, không có sự hậu thuẫn của Liên minh châu Phi, và nhiều quốc gia lớn của châu Phi đang thầm lặng phản đối - một nghịch lý đáng kể với ứng cử viên tự nhận là đại diện cho lục địa này.

Điều đó thu hẹp cuộc đua thực chất xuống còn Grossi và Grynspan. Đây là tình huống chưa có tiền lệ trong lịch sử LHQ: 2 ứng viên còn lại đều đến từ Mỹ Latin, trong khi thông lệ bất thành văn thường ngả về phương án vị trí Tổng thư ký luân phiên theo khu vực địa lý. Bên cạnh đó, một áp lực khác cũng đang gia tăng: nhiều quốc gia thành viên và các tổ chức xã hội dân sự đang kêu gọi mạnh mẽ việc bầu một phụ nữ lần đầu tiên trong lịch sử 80 năm của LHQ. Cả bà Grynspan và bà Bachelet đều đáp ứng tiêu chí này - nếu một trong 2 người thắng, đó sẽ là cột mốc lịch sử.

Trong khi ông Grossi mang lợi thế của người đã điều hành một cơ quan kỹ thuật đa phương trong bối cảnh địa chính trị phức tạp - kinh nghiệm khó phủ nhận thì bà Grynspan, dù ít nổi tiếng hơn bên ngoài giới chuyên môn LHQ, lại có hồ sơ kết hợp đáng chú ý: từng là phó tổng thống, từng tham gia hòa giải quốc tế và đang lãnh đạo một cơ quan LHQ lớn. Phong cách trình bày của bà trong buổi đối thoại - tự tin, cụ thể, không né tránh cam kết - cũng đã tạo ra ấn tượng tốt với nhiều phái đoàn.

Tiếng nói từ lịch sử

Với số lượng ứng viên ít ỏi như hiện nay, cuộc đua có thể diễn ra theo cách không ai dự đoán được. Nhưng, nếu cần một sự tham chiếu đủ sức nặng, có thể nhìn lại lịch sử.

Năm 2016, ông Antonio Guterres phải vượt qua 6 vòng bỏ phiếu với 13 ứng viên. Năm 2006, Tổng thư ký Ban Ki-moon được chọn sau 4 vòng từ sân chơi 7 người. Nhưng, năm 1981 mới là bài học đáng nhớ nhất: Tổng thư ký Kurt Waldheim tìm kiếm nhiệm kỳ 3 và bị phủ quyết liên tục; đối thủ duy nhất của ông, Salim Ahmed Salim của Tanzania, lại bị phủ quyết từ phía khác.

Sau 16 vòng bỏ phiếu không có kết quả, Đại sứ Uganda Olara Otunnu - khi đó là Chủ tịch Hội đồng Bảo an - phải nghĩ ra một giải pháp sáng tạo: lập danh sách tên mới, hỏi các thành viên thường trực ai họ sẽ “không khuyến khích” và ai họ sẽ “khuyến khích”. Cái tên Javier Pérez de Cuéllar của Peru nổi lên - một người đang ở Lima, không vận động tranh cử, thậm chí không biết mình đang được xem xét cho đến khi Đại sứ Tây Ban Nha gọi điện thông báo ông đã được bầu.

Năm 2026, các nhà phân tích xác định 3 kịch bản có thể xảy ra. Kịch bản tốt nhất là một trong 2 ứng viên chính giành được sự đồng thuận đủ rộng ngay từ vòng đầu tiên - và cuộc đua kết thúc trước khi mùa hè qua đi, trở thành một trong những lần bầu chọn ngắn nhất lịch sử. Kịch bản thứ hai, phức tạp hơn: nếu một thành viên thường trực phủ quyết ông Grossi và một thành viên khác phủ quyết bà Grynspan, Hội đồng Bảo an rơi vào thế kẹt hai chiều - một kịch bản lặp lại năm 1981, nhưng không có gì bảo đảm sẽ xuất hiện một Otunnu mới đủ sáng tạo để tìm ra lối thoát. Kịch bản thứ ba là đáng lo nhất: thêm ứng viên mới gia nhập nhưng vẫn không vượt qua được bộ lọc chính trị, đẩy toàn bộ quá trình kéo dài sang mùa thu trong khi hạn chót 31/12/2026 đang đến gần.

Điều ít được nói đến, nhưng cũng quan trọng không kém, là bối cảnh mà Tổng thư ký thứ 10 của LHQ sẽ phải đối mặt ngay từ ngày đầu tiên nhậm chức. LHQ đang trải qua một giai đoạn tài chính khó khăn, khi nhiều quốc gia thành viên không nộp đóng góp đúng hạn. Bà Bachelet trong buổi đối thoại đã nhắc thẳng rằng, các khoản đóng góp là “nghĩa vụ pháp lý, không phải tự nguyện” - một sự thẳng thắn hiếm thấy trong ngôn ngữ vốn thận trọng của các ứng viên ngoại giao.

Ông Grossi, trong khi đó, nhận định rằng Hội nghị Thượng đỉnh tương lai của LHQ chỉ là một “bức ảnh chụp nhanh” trước khối lượng công việc cải tổ thực sự đang chờ đợi. Còn bà Grynspan nhấn mạnh LHQ đang “quá thận trọng né tránh rủi ro” - và cái giá của sự thận trọng thái quá đó là mất đi cơ hội can thiệp kịp thời vào các cuộc khủng hoảng.

Đây là những nhận định được đưa ra trong bối cảnh tranh cử, vì vậy cần được đọc với sự thận trọng nhất định. Nhưng, dù xuất phát từ ứng viên nào, chúng đều phản ánh một thực tế mà ít người có thể phủ nhận: vị trí Tổng thư ký LHQ hiện nay đòi hỏi không chỉ kỹ năng ngoại giao và kinh nghiệm quản lý, mà còn cần một khả năng đặc biệt - biết tạo ra không gian hành động trong điều kiện bị ràng buộc từ nhiều phía, và biết giữ vững uy tín của tổ chức ngay cả khi không thể giải quyết được rất nhiều vấn đề.

Các vòng bỏ phiếu thăm dò tại Hội đồng Bảo an vào cuối tháng 7 sẽ cho thấy bức tranh thực sự. Từ đó đến khi ông Guterres rời nhiệm sở vào ngày cuối cùng của năm 2026, thế giới sẽ có câu trả lời. Còn bây giờ, cả 4 ứng viên tiếp tục vận động - mỗi người theo cách của mình - cho một chiếc ghế mà ngay cả người giành được cũng biết rằng không hề dễ ngồi.