Chọn lửa để trở về
Thời nhà văn Nguyễn Quang Sáng cất tiếng khóc chào đời, ở vùng quê ông chỉ cù lao Giêng mới có nhà hộ sinh. Do vậy, gia đình đã chèo xuồng sang cù lao này để hạ sinh ông. Tại sao cần nhắc chính xác nơi nhà văn sinh ra như vậy? Bởi nhà văn Nguyễn Quang Sáng rất nặng lòng với xứ sở đã tạo nên chất liệu giúp ông viết tác phẩm đầu tay Đất lửa.
Nhà văn Lê Văn Thảo, nguyên Chủ tịch Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh, kể một chuyện vui: “Một lần ông Sáng đi nhậu về. Anh xe ôm ra giá 30 ngàn đồng. Ông Sáng trả giá 20 ngàn đồng cho quãng đường khá gần vẫn thường đi. Anh xe ôm không chịu. Ông Sáng đi bộ về khi anh xe ôm chạy rà theo. Đến hơn nửa đoạn đường, ông Sáng hỏi anh xe ôm: Mày quê ở đâu? Dạ, An Giang! Nghe An Giang cùng quê, ổng leo lên xe. Đến nhà, ổng trả luôn cho anh xe ôm 50 ngàn dù đã đi bộ hơn nửa đoạn đường”. Chuyện Lê Văn Thảo kể thật trùng hợp khi tác phẩm cuối cùng của Nguyễn Quang Sáng có tên Nhà văn về làng.
Theo mong muốn của nhà văn Nguyễn Quang Sáng, di hài ông sẽ được hỏa táng. Tro cốt đặt vào trong bức tượng chân dung ông để thờ tại nhà. Bức tượng này do một họa sĩ giấu tên làm tặng. Anh Quốc Việt, chủ quán nhậu Tạ Hiền ở Tiền Giang, người thân thiết với nhà văn, cho biết: “Khi anh Năm (cách gọi thân mật của nhiều người dành cho nhà văn) còn sống, tôi đã chở anh đi xem tượng của mình. Một họa sĩ quý anh Năm đã tạc hai bức tượng chân dung anh bằng đồng. Một bức tượng được làm rỗng ruột theo yêu cầu của anh Năm để khi chết anh bỏ tro cốt vào trong. Bức còn lại họa sĩ giữ làm bản quyền của mình”.
Không những thế, nhà văn Nguyễn Quang Sáng còn nhờ vị họa sĩ ấy làm thêm một bức tượng chân dung vợ mình để khi bà trăm tuổi hai người được ở cạnh nhau. Vợ nhà văn cho rằng bà sẽ ra đi trước ông, không ngờ ông lại đi trước bà. Tại sao nhà văn chọn hỏa táng thay vì xây lăng mộ? Cũng theo anh Quốc Việt: “Anh Năm in tác phẩm đầu tay Đất lửa vào năm 1963, từ tác phẩm này đã sản sinh và hình thành tên tuổi Nguyễn Quang Sáng. Do nhà văn Nguyễn Quang Sáng sinh ra từ… lửa, nên anh đã chọn lửa để trở về”.
Những ai quen thân nhà văn Nguyễn Quang Sáng đều biết phương pháp sáng tác của ông. Trước khi cầm bút viết một tác phẩm, nhà văn thường đem câu chuyện của mình kể cho tất cả mọi người nghe, để rồi ông lắng nghe phản hồi tức thời. Ông kể câu chuyện đến độ thuộc nằm lòng rồi mới ngồi vào bàn viết. Có lẽ, vì cách viết văn như vậy, nên giới nghiên cứu văn chương cho rằng: Văn của Nguyễn Quang Sáng là văn của người kể chuyện bậc thầy. Do đã chuẩn bị một tác phẩm qua nhiều lần kể đến độ thuộc lòng, nên khi viết nhà văn không còn vướng bận gì nữa, kể cả quần áo mặc trên người.
Làng văn Sài Gòn vẫn thường nói với nhau: Khi viết văn, anh Năm thường “nude trăm phần trăm”. Nhà thơ Lê Minh Quốc từng chứng kiến việc này, kể lại: “Một lần ghé phòng riêng của nhà văn Nguyễn Quang Sáng khi ông còn làm Chủ tịch Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh. Gõ cửa bước vào, thật ngạc nhiên thấy ông đang ngồi cởi trần trước xấp giấy trắng, trên người chỉ quấn một chiếc khăn lông. Tôi ngạc nhiên hỏi anh Năm đang làm gì vậy? Ông nói đang viết văn nên không muốn vướng bận bất cứ điều gì kể cả quần áo”.
Với một tác phẩm truyện, thế mạnh của nhà văn Nguyễn Quang Sáng nằm ở chi tiết truyện. Những chi tiết truyện trong các tác phẩm của Nguyễn Quang Sáng thường khiến người đọc bị ám ảnh. Chẳng hạn truyện Con gà trống của ông có chi tiết đáng nhớ, xin tóm lược như sau: Để không bị lộ bí mật nơi đóng quân trong rừng, cấp trên đã ra lệnh may yết hầu con gà trống vì sợ nó gáy dù cả đơn vị ai cũng quý con gà này. Nhà văn cho rằng, làm gà trống mà không được gáy thì thà chết còn hơn. Nhà văn Lê Văn Thảo từng đọc một truyện ngắn của Nguyễn Quang Sáng có chi tiết khiến ông nhớ mãi. Chi tiết này kể về một đoàn văn công đi lên một ngọn đồi phục vụ văn nghệ cho bộ đội. Không may trước đó ngọn đồi bị pháo kích khiến không một người lính nào còn sống. Lẽ ra đoàn văn công rút lui nhưng họ đã ở lại nhặt từng phần thân thể để ghép lại thành hình từng con người. Và đoàn văn công tiếp tục biểu diễn văn nghệ phục vụ cho những người lính vừa hy sinh. Qua chi tiết truyện này đã miêu tả sự khốc liệt của chiến tranh.
Còn đạo diễn Trần Mỹ Hà thì nhớ hình ảnh trong một truyện Nguyễn Quang Sáng đã miêu tả. Ấy là mùa nước nổi ở quê nhà văn cũng là mùa cá linh theo dòng nước đổ về. Nhà văn viết rằng, cá linh nhiều đến độ âm thanh của cá phát ra giống như một đàn ong rừng đang bay. Theo Trần Mỹ Hà, những hình ảnh và chi tiết như thế trong truyện của Nguyễn Quang Sáng rất… điện ảnh. Chẳng thế mà, những phim Cánh đồng hoang, Mùa gió chướng… do nhà văn Nguyễn Quang Sáng viết kịch bản đã trở thành những bộ phim kinh điển của điện ảnh Việt Nam. Phim kinh điển nhờ nhiều chi tiết mà chỉ có những nhà văn từng trải qua như Nguyễn Quang Sáng mới viết lại được.
Chấm dứt “Hợp đồng uống rượu”
Trong đêm trước ngày tiễn nhà văn Nguyễn Quang Sáng về với Đất lửa, rất đông văn nghệ sĩ và người yêu mến ông đã có mặt tại Nhà tang lễ Thành phố Hồ Chí Minh. Không có nước mắt mà chỉ có rượu rót thâu đêm tiễn đưa một nhà văn lớn. Khi sống, Nguyễn Quang Sáng từng nói ông sẽ uống đến khi chết. Vả thật như vậy, nhà văn ra đi trong giấc ngủ sau khi ăn cơm với gia đình và uống vài ly rượu. Dường như biết trước ngày mình sẽ mất, trong khoảng một tuần trước khi qua đời, ông Năm Sáng chỉ ở nhà. Đạo diễn Trịnh Lê Văn kể: “Vào Sài Gòn tôi đến nhà thăm anh Năm và rủ ông lên phố nhậu. Ông từ chối với lý do: Tao sợ đang nhậu mà chết tại bàn làm phiền bọn mày”.
Ở trên đời này có một nhà văn viết truyện ngắn và có một độc giả là một nhà doanh nhân đã đọc thuộc lòng không sót một chữ. Nhà văn đó là Nguyễn Quang Sáng và độc giả đó là Nguyễn Tiến Toàn. Ông Nguyễn Tiến Toàn nổi tiếng với thương hiệu xe lăn Kiến Tường và những cuốn sách do ông viết về cuộc đời mình.
Ông Nguyễn Tiến Toàn kể: “Năm 1992, tập truyện ngắn Con mèo Foujita của nhà văn Nguyễn Quang Sáng được giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam. Tôi tìm đọc với nhiều truyện ngắn như: Bàn thờ tổ một cô đào, Tôi thích làm vua, Chiếc lược ngà… Câu chuyện nào cũng gây cho tôi một cảm nghĩ, một ấn tượng tốt đẹp. Nhưng với truyện ngắn Bài học tuổi thơ, khi đọc xong, buông quyển sách xuống bàn, tôi bàng hoàng ngơ ngẩn vì tính chân thật của câu chuyện. Câu chữ giản dị, chân thành của tác phẩm làm cho tôi đọc đi đọc lại nhiều lần đến khi thuộc lòng. Tôi không thể nào quên đoạn cuối: “Chuyện của đứa học trò bị bài văn không điểm đã để lại trong tôi một nỗi đau. Em bị không điểm, nhưng với tôi, người viết văn là một bài học, bài học trung thực. Sáng tạo không đồng nghĩa với bịa đặt. Giữa những dòng chữ bịa đặt và trang giấy trắng, tôi xin để trang giấy trắng trung thực trên bàn viết”.
Từ mến văn đến mến người, nhất là nết nhậu của tác giả, bởi nết rượu của nhà văn được chính ông thi hóa ngắn gọn như một tuyên ngôn: “Trong mâm rượu/ Nếu nói xấu người vắng mặt/ Rượu sẽ thành thuốc độc/ Trong mâm rượu/ Nhắc, nhớ người vắng mặt/ Rượu sẽ ngọt ngào nước thánh/ Ta rót vào hồn nỗi nhớ thương”. Ông Nguyễn Tiến Toàn trở thành người thân thiết với nhà văn trong mọi cuộc nhậu. Ở trên đời này, người ta ký kết hợp đồng với nhau khi giao kèo làm ăn, tiền bạc… Thế nhưng, ông Nguyễn Tiến Toàn và nhà văn Nguyễn Quang Sáng đã ký với nhau một “Hợp đồng uống rượu” vào năm 2000. Có lẽ, đây là hợp đồng kỳ lạ có một không hai giữa các bạn văn với nhau. Và ký tiếp một hợp đồng gia hạn việc uống rượu của hai người vào năm 2006. Ông Tiến Toàn, kể: “Anh Năm mất, tôi lục tìm lại “Hợp đồng uống rượu” đã ký với anh trong một bữa nhậu vào ngày 01/11/2006. Nội dung hợp đồng:
Bên A: Nguyễn Quang Sáng (đã ký)
Bên B: Nguyễn Tiến Toàn (đã ký)
Cùng ký hợp đồng uống rượu với nhau mười năm. Để chỉnh lý hợp đồng cũ đã ký từ năm 2000 đến nay đã được 6 năm.
Sau quá trình thực hiện HĐ hai bên cảm thấy chưa đã thèm.
Nay theo đề nghị của đôi bên, xin gia hạn HĐ dài dài.
Nhân chứng cùng hùa vô uống gồm có:
Thiên Hà (đã ký)
Hà Sơn (đã ký)
Nguyễn Ngọc Thạo (đã ký) kèm hai câu thơ:
Nhậu say lại ký hợp đồng
Năm mười năm nữa như rồng lộn bay.
Hợp đồng uống rượu với anh Năm Sáng nào ngờ nay đã kết thúc! Tôi không còn cùng anh bên những chai rượu nhưng những câu chuyện uống rượu với anh không thể nào quên”.
Ông Tiến Toàn ngậm ngùi: “Tôi với anh Sáng là bạn kết nghĩa 24 năm, anh đã nhiều lần về làng tôi ở Phú Yên, mỗi năm tôi đều đến dự sinh nhật của anh, năm nay tôi vẫn nhớ ngày nhưng không đi được vì gãy chân phải ngồi xe lăn. Mồng 6 Tết Giáp Ngọ gọi thăm anh, chưa bao giờ anh nói mình yếu, nhưng lần này anh nói năm nay tao yếu lắm mày! Và đâu biết đây là lần nói chuyện cuối cùng với anh”
