Siết chặt quy chế nhằm giảm thiểu các nguy cơ nảy sinh tiêu cực
Theo báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ năm học 2025- 2026 và nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm năm học 2026 - 2027 của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT), Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 đã được tổ chức theo đúng kế hoạch. Đề thi có độ phân hóa phù hợp, bảo đảm mục tiêu xét công nhận tốt nghiệp và sử dụng kết quả để xét tuyển sinh vào các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp. Tỉ lệ tốt nghiệp của các địa phương cơ bản ổn định như năm trước.
Tuy nhiên, trong Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 còn có một số trường hợp sử dụng công nghệ cao để gian lận nhưng chỉ phát hiện sau khi thi (do thí sinh khác tố cáo); còn có tình trạng vi phạm pháp luật, quy chế thi nghiêm trọng tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang (tỉnh Tuyên Quang), điểm thi Trường THPT Lê Trực (tỉnh Quảng Trị). Theo Bộ GD&ĐT, sai phạm tại một số điểm thi trên là do người thực hiện cố tình vi phạm quy chế, không thực hiện đúng chức trách nhiệm vụ. Việc để xảy ra vi phạm pháp luật, quy chế nghiêm trọng tại điểm thi ở Tuyên Quang và Quảng Trị cho thấy công tác quản trị rủi ro, kiểm soát trách nhiệm cá nhân và phòng ngừa gian lận thi chưa thật sự chặt chẽ, ảnh hưởng đến kỷ cương và uy tín của ngành...
Trao đổi tại Hội nghị Giám đốc Sở GD&ĐT năm 2026 do Bộ GD&ĐT vừa tổ chức, ông Nguyễn Văn Hiền, Giám đốc Sở GD&ĐT Hà Nội cho rằng, kỳ thi tốt nghiệp THPT đã được tổ chức trong nhiều năm và có tính ổn định tương đối cao. Mô hình này vừa góp phần giảm tải nguồn lực xã hội, vừa đáp ứng các yêu cầu khác nhau của kỳ thi, trong đó có đánh giá sức học đại trà và phân hóa phục vụ tuyển sinh đại học. Theo Giám đốc Sở GD&ĐT Hà Nội, vấn đề cần tập trung hiện nay là hạn chế tối đa những tác động của yếu tố chủ quan trong quá trình tổ chức thi. Điều này có thể được thực hiện thông qua việc hoàn thiện các quy định về sắp xếp, bố trí nhân sự, điểm thi và thí sinh tại từng điểm thi. Những chính sách này không quá khó. Vấn đề là cần ban hành quy chế thật cụ thể, thật chắc chắn để các địa phương triển khai đồng bộ, thống nhất.
Ông Nguyễn Văn Khoa, Giám đốc Sở GD&ĐT Nghệ An cũng nhìn nhận, trong những năm qua, mặc dù Bộ GD&ĐT đã ban hành các văn bản chỉ đạo, quy chế thi tương đối chặt chẽ và bài bản song trong quá trình triển khai tại một số địa phương vẫn xảy ra sai phạm, gây lo lắng và bức xúc trong dư luận. Khi phát hiện những kẽ hở, bất cập trong quá trình tổ chức, cần tăng cường chấn chỉnh, chỉ đạo và giám sát để các địa phương thực hiện nghiêm túc hơn.
"Dù văn bản, quy định có chặt chẽ đến đâu thì yếu tố quyết định vẫn là quy trình tổ chức và con người thực hiện. Qua những vấn đề phát sinh trong kỳ thi vừa qua, cần tăng cường trách nhiệm của các cá nhân, lực lượng tham gia công tác thi; đồng thời nghiên cứu, bổ sung các quy định để hạn chế những nguy cơ có thể dẫn đến sai phạm. Một trong những phương án có thể nghiên cứu là bố trí giáo viên coi thi chéo môn, theo hướng giáo viên môn nào không coi thi môn đó. Chẳng hạn, giáo viên Ngữ văn không coi thi môn Ngữ văn, giáo viên Toán không coi thi môn Toán. Bên cạnh đó, việc điều động cán bộ coi thi giữa các địa phương cũng có thể là một phương án nhằm tăng tính khách quan dù giải pháp này có thể làm tăng sự vất vả cho đội ngũ cán bộ coi thi và phát sinh thêm kinh phí", Giám đốc Sở GD&ĐT Nghệ An đề xuất.
Mở rộng cánh cửa giám sát xã hội đối với kỳ thi
Thạc sĩ Hồ Sỹ Anh, chuyên gia giáo dục cho rằng, cùng với lộ trình tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính, từ năm 2027 cần tiếp tục đổi mới mô hình tổ chức theo hướng tăng tính độc lập và minh bạch. Trước hết, không nên bố trí mỗi trường là một điểm thi riêng. Thay vào đó, mỗi điểm thi nên ghép thí sinh của 2-4 trường THPT trên cùng địa bàn để hạn chế tình trạng học sinh cùng trường, cùng lớp dự thi với nhau. Cùng với đó là chính sách hỗ trợ đi lại, ăn ở cho học sinh vùng khó. Bên cạnh đó, toàn bộ lãnh đạo điểm thi, thư ký, giám thị và phòng thi cần được phân công bằng phần mềm bốc thăm ngẫu nhiên, tránh các mối quan hệ quen biết có thể ảnh hưởng đến tính khách quan.
Ngoài ra, cũng cần tăng cường giám sát độc lập thông qua thanh tra của Bộ GD&ĐT hoặc liên tỉnh, kết hợp camera tại khu vực bảo quản đề, bài thi và kiểm tra đột xuất những điểm thi có dấu hiệu bất thường. Sau kỳ thi, cần ứng dụng phân tích dữ liệu để phát hiện những bất thường về phổ điểm, tỷ lệ điểm cao, tương quan giữa điểm học bạ và điểm thi, từ đó kịp thời xác minh, xử lý. Đồng thời, phải quy rõ trách nhiệm của chủ tịch UBND tỉnh, giám đốc Sở GD&ĐT, trưởng điểm thi và các cá nhân liên quan nếu để xảy ra sai phạm.
TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, Bộ GD&ĐT cũng nêu quan điểm: Quy chế thi hiện nay đã được thiết kế khá chặt chẽ, một cá nhân đơn lẻ rất khó có thể gian lận nếu không có sự tiếp tay hoặc móc nối của nhiều người. Vì vậy, các vụ việc xảy ra thời gian qua đều mang dấu hiệu của "tiêu cực có tổ chức", đòi hỏi phải xử lý từ gốc là cơ chế quản lý và giám sát.
Theo TS Lê Viết Khuyến, giải pháp đầu tiên là phải gắn quyền với trách nhiệm. Hiện nay, Kỳ thi tốt nghiệp đã được phân cấp cho địa phương tổ chức nên người đứng đầu địa phương phải chịu trách nhiệm cao nhất trước Chính phủ và nhân dân nếu để xảy ra sai phạm. Bên cạnh đó, đã đến lúc thay đổi tư duy giám sát kỳ thi. Nhiều năm qua, hoạt động thanh tra, kiểm tra chủ yếu vẫn diễn ra trong phạm vi nội bộ ngành giáo dục. Cơ chế này bộc lộ những hạn chế khi xảy ra các vụ gian lận có tổ chức. Do đó, rất cần chuyển từ cơ chế giám sát chủ yếu trong nội bộ sang tăng cường sự giám sát của toàn xã hội. “Việc lắp đặt hệ thống camera tại phòng thi, phòng bảo quản đề thi, phòng chấm thi; đồng thời công khai, minh bạch quy trình để người dân, phụ huynh và xã hội có thể giám sát sẽ tạo thêm một "lớp bảo vệ" đối với kỳ thi. Khi mọi khâu đều được đặt dưới sự giám sát rộng rãi của xã hội, những hành vi gian lận có tổ chức hay sự chi phối của các nhóm lợi ích sẽ rất khó có cơ hội tồn tại", TS Lê Viết Khuyến nhấn mạnh.
Về lâu dài, muốn ngăn chặn tiêu cực một cách bền vững phải giảm sự phụ thuộc vào con người trong toàn bộ quy trình khảo thí. Theo đó, giải pháp căn cơ là đẩy nhanh lộ trình tổ chức thi trên máy tính dựa trên ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa. “Ngân hàng đề thi đã được xây dựng từ nhiều năm trước với hàng chục vạn câu hỏi được kiểm định, phân loại theo độ khó và khả năng phân hóa. Khi thi trên máy tính, hệ thống sẽ tự động lựa chọn câu hỏi theo thuật toán để tạo ra một đề thi riêng cho từng thí sinh, bảo đảm các đề có độ khó tương đương. Khi không ai có đề giống ai thì nguy cơ lộ đề, trao đổi bài hay gian lận sẽ giảm đi rất nhiều", TS Lê Viết Khuyến phân tích.
